|

نگاهی به چالش‌های فراروی دولت سیسی در مصر

محمودرضا امینی

مصر را به‌درستی کانون تغییر و تحولات در جهان عرب نامیده‌اند. در طول اعصار و خصوصا در قرون اخیر مصر همواره مرکز ظهور و تولد اندیشه‌های جدید و جریانات سیاسی نوظهور بوده است و با تسری این تحولات فکری و سیاسی به جهان عرب این کشورها را نیز وارد مدار تحولات نوین کرده است.
با این حال با افول جنبش ناصر در مصر، رکود و سکونی غیرطبیعی در دوران انورسادات و سپس حسنی مبارک فضای سیاسی مصر را در برگرفت به نحوی که مصر برای سال‌ها در راس کشورهای محافظه‌کار عربی قرار گرفت. البته آنان که جامعه مصر را بهتر می‌شناختند بر شکنندگی این سکون و جمود به نیکی آگاه بودند؛ نظم شکننده‌ای که با فوران اعتراضات انقلابی در فوریه 2011 خود را نشان داد. با ورود نیروهای سیاسی گوناگون که برای سال‌ها سرکوب و مهار شده بودند، تحولات سیاسی در مصر بار دیگر سرعت گرفت. اما بهار عربی دیری نپایید و سطح وسیع مشارکت سیاسی در فرآیندی پرفرازونشیب با ورود نظامیان به عرصه، روندی دیگر در پیش گرفت. پیروزی عبدالفتاح السیسی، ژنرال سابق ارتش مصر، به‌عنوان رییس‌جمهور این کشور پس از گذشت نزدیک به یک سال از کودتای نظامیان علیه محمد مرسی، دور از انتظار نبود. تحولات پس از کنار زدن رهبر حزب اخوان‌المسلمین، نشان داد که ارتش، حکومت یک رهبر غیرنظامی را بر این کشور هرگز نخواهد پذیرفت. تاریخ مصر نشان داده است که ارتش، قدرتمندترین نیروی این کشور در اداره مملکت و حکومتداری است.
اعلام مقررات عبورومرور، قوانین مبارزه با تظاهرات هرچند مسالمت‌آمیز هواداران اخوان‌المسلمین و در نهایت برگزاری همه‌پرسی برای قانون اساسی جدید سازوکارهایی بود که هرروز بر قدرت ارتش افزود. از آن پس بود که السیسی با تمرکز بر شعارهای اقتصادی و امنیتی تلاش کرد نه‌تنها بر میزان آرای خود بیفزاید که حضور مردم را در پای صندوق‌های رای افزایش دهد. اما برخلاف انتخابات دموکراتیک پیشین که 52درصد شرکت کردند، این‌بار مردم با وجود ناامنی‌های گسترده و اقتصاد رو به زوال مصر، چندان به‌روی‌کار آمدن السیسی به‌عنوان ناجی این کشور نگاه نکردند. در نتیجه درصد حضور در انتخابات به 47درصد کاهش یافت. بنابراین مهم‌ترین چالش داخلی پیش‌روی دولت سیسی را می‌توان چالش مشروعیت سیاسی دانست. مردم مصر با آنکه سالیان درازی زیر حکومت اقتدارگرایانه نظامیان بوده‌اند، اما؛ به تاثیر یک رهبر غیرنظامی و دموکراتیک برای تامین امنیت بیشتر اعتقاد دارند تا یک ژنرال ارتش. نحوه برخورد و مواجهه دولت با اخوان‌المسلمین که باید آن را جنبش اخوان نامید چالش عمده دیگر دولت سیسی است. اخوان‌المسلمین و هوادارانش پس از اجرای محاکمات فرمایشی و حکم‌های حبس و اعدام، جزو مخالفان سرسخت السیسی شده‌اند. این گروه بالطبع تبدیل به یک جنبش مخالف زیرزمینی خواهد شد که در مسیر اجرای سیاست‌های رییس‌جمهور جدید موانع بسیاری ایجاد خواهد کرد. همچنین در نتیجه حکم اخراج و دستگیری عده زیادی از دانشجویان و استادان دانشگاه، قشر تحصیلکرده نیز به جنبش معارضان حاکمیت نظامیان پیوسته‌اند. چالش اقتصادی نیز بی‌گمان از چالش‌های اصلی دولت سیسی است. بحران فقر و بیکاری در مصر به وضعیت حادی رسیده است. به نظر می‌رسد چالش‌های اقتصادی که در مصر 2011 دولت مرسی را به زانو درآورد، همچنان وجود دارند، اما دولت جدید مصر در عرصه اقتصادی می‌تواند از امکاناتی برخوردار شود که دولت مرسی فاقد آن بوده است. چیرگی بی‌رقیب نظامیان بر بنگاه‌های اقتصادی امری نیست که در حوزه مسایل اقتصادی قابل‌توجه نباشد. با این‌حال مشخص نیست با کمرنگ‌شدن تهدید اخوان‌المسلمین، عربستان همچنان حامی این دولت باشد. زیرا رقابت مصر و عربستان‌سعودی برای رهبری جهان عرب مسبوق‌به‌سابقه است. از این رو شاهزاده‌های عربستان تمایلی ندارند در استحکام دولت کنونی مصر نقش ایفا کنند. همچنین السیسی باید بتواند روابط خود را با ترکیه نیز به حالت تعادل برساند. آنکارا به دلیل حمایت از مرسی و مخالفت شدید با خلع وی از قدرت، روابط پرچالشی با قاهره خواهد داشت.
با مروری بر چالش‌های داخلی و خارجی دولت سیسی می‌توان به‌خوبی راه دشوار پیش‌روی این دولت را دید. به نظر می‌رسد اگر دولت سیسی به‌دنبال برگرداندن اوضاع به وضعیت پیش از سقوط مبارک باشد راهبردی غلط را در پیش گرفته است. تحولات سیاسی- اجتماعی مصر به عقب بازنخواهد گشت. بهار عربی تجربه‌ای از خیزش همگانی و مشارکت وسیع توده‌های مردم در عرصه سیاست بوده است. بی‌تاثیرکردن نقش مردم و مهار این نیروی توده‌ای امری به‌نظر ناممکن می‌رسد. ناممکن‌بودن استراتژی به‌عقب‌برگرداندن تحولات در مصر وقتی روشن‌تر می‌شود که به این نکته توجه کنیم که این تحولات صرفا داخلی نبوده است بلکه منطقه را نیز دگرگون کرده است. به نظر می‌رسد زمان چندان زیادی نیاز نباشد تا دولت سیسی تصویر رویکرد کلان خود در حوزه چالش‌های فرارو را روشن کند.
مصر را به‌درستی کانون تغییر و تحولات در جهان عرب نامیده‌اند. در طول اعصار و خصوصا در قرون اخیر مصر همواره مرکز ظهور و تولد اندیشه‌های جدید و جریانات سیاسی نوظهور بوده است و با تسری این تحولات فکری و سیاسی به جهان عرب این کشورها را نیز وارد مدار تحولات نوین کرده است.
با این حال با افول جنبش ناصر در مصر، رکود و سکونی غیرطبیعی در دوران انورسادات و سپس حسنی مبارک فضای سیاسی مصر را در برگرفت به نحوی که مصر برای سال‌ها در راس کشورهای محافظه‌کار عربی قرار گرفت. البته آنان که جامعه مصر را بهتر می‌شناختند بر شکنندگی این سکون و جمود به نیکی آگاه بودند؛ نظم شکننده‌ای که با فوران اعتراضات انقلابی در فوریه 2011 خود را نشان داد. با ورود نیروهای سیاسی گوناگون که برای سال‌ها سرکوب و مهار شده بودند، تحولات سیاسی در مصر بار دیگر سرعت گرفت. اما بهار عربی دیری نپایید و سطح وسیع مشارکت سیاسی در فرآیندی پرفرازونشیب با ورود نظامیان به عرصه، روندی دیگر در پیش گرفت. پیروزی عبدالفتاح السیسی، ژنرال سابق ارتش مصر، به‌عنوان رییس‌جمهور این کشور پس از گذشت نزدیک به یک سال از کودتای نظامیان علیه محمد مرسی، دور از انتظار نبود. تحولات پس از کنار زدن رهبر حزب اخوان‌المسلمین، نشان داد که ارتش، حکومت یک رهبر غیرنظامی را بر این کشور هرگز نخواهد پذیرفت. تاریخ مصر نشان داده است که ارتش، قدرتمندترین نیروی این کشور در اداره مملکت و حکومتداری است.
اعلام مقررات عبورومرور، قوانین مبارزه با تظاهرات هرچند مسالمت‌آمیز هواداران اخوان‌المسلمین و در نهایت برگزاری همه‌پرسی برای قانون اساسی جدید سازوکارهایی بود که هرروز بر قدرت ارتش افزود. از آن پس بود که السیسی با تمرکز بر شعارهای اقتصادی و امنیتی تلاش کرد نه‌تنها بر میزان آرای خود بیفزاید که حضور مردم را در پای صندوق‌های رای افزایش دهد. اما برخلاف انتخابات دموکراتیک پیشین که 52درصد شرکت کردند، این‌بار مردم با وجود ناامنی‌های گسترده و اقتصاد رو به زوال مصر، چندان به‌روی‌کار آمدن السیسی به‌عنوان ناجی این کشور نگاه نکردند. در نتیجه درصد حضور در انتخابات به 47درصد کاهش یافت. بنابراین مهم‌ترین چالش داخلی پیش‌روی دولت سیسی را می‌توان چالش مشروعیت سیاسی دانست. مردم مصر با آنکه سالیان درازی زیر حکومت اقتدارگرایانه نظامیان بوده‌اند، اما؛ به تاثیر یک رهبر غیرنظامی و دموکراتیک برای تامین امنیت بیشتر اعتقاد دارند تا یک ژنرال ارتش. نحوه برخورد و مواجهه دولت با اخوان‌المسلمین که باید آن را جنبش اخوان نامید چالش عمده دیگر دولت سیسی است. اخوان‌المسلمین و هوادارانش پس از اجرای محاکمات فرمایشی و حکم‌های حبس و اعدام، جزو مخالفان سرسخت السیسی شده‌اند. این گروه بالطبع تبدیل به یک جنبش مخالف زیرزمینی خواهد شد که در مسیر اجرای سیاست‌های رییس‌جمهور جدید موانع بسیاری ایجاد خواهد کرد. همچنین در نتیجه حکم اخراج و دستگیری عده زیادی از دانشجویان و استادان دانشگاه، قشر تحصیلکرده نیز به جنبش معارضان حاکمیت نظامیان پیوسته‌اند. چالش اقتصادی نیز بی‌گمان از چالش‌های اصلی دولت سیسی است. بحران فقر و بیکاری در مصر به وضعیت حادی رسیده است. به نظر می‌رسد چالش‌های اقتصادی که در مصر 2011 دولت مرسی را به زانو درآورد، همچنان وجود دارند، اما دولت جدید مصر در عرصه اقتصادی می‌تواند از امکاناتی برخوردار شود که دولت مرسی فاقد آن بوده است. چیرگی بی‌رقیب نظامیان بر بنگاه‌های اقتصادی امری نیست که در حوزه مسایل اقتصادی قابل‌توجه نباشد. با این‌حال مشخص نیست با کمرنگ‌شدن تهدید اخوان‌المسلمین، عربستان همچنان حامی این دولت باشد. زیرا رقابت مصر و عربستان‌سعودی برای رهبری جهان عرب مسبوق‌به‌سابقه است. از این رو شاهزاده‌های عربستان تمایلی ندارند در استحکام دولت کنونی مصر نقش ایفا کنند. همچنین السیسی باید بتواند روابط خود را با ترکیه نیز به حالت تعادل برساند. آنکارا به دلیل حمایت از مرسی و مخالفت شدید با خلع وی از قدرت، روابط پرچالشی با قاهره خواهد داشت.
با مروری بر چالش‌های داخلی و خارجی دولت سیسی می‌توان به‌خوبی راه دشوار پیش‌روی این دولت را دید. به نظر می‌رسد اگر دولت سیسی به‌دنبال برگرداندن اوضاع به وضعیت پیش از سقوط مبارک باشد راهبردی غلط را در پیش گرفته است. تحولات سیاسی- اجتماعی مصر به عقب بازنخواهد گشت. بهار عربی تجربه‌ای از خیزش همگانی و مشارکت وسیع توده‌های مردم در عرصه سیاست بوده است. بی‌تاثیرکردن نقش مردم و مهار این نیروی توده‌ای امری به‌نظر ناممکن می‌رسد. ناممکن‌بودن استراتژی به‌عقب‌برگرداندن تحولات در مصر وقتی روشن‌تر می‌شود که به این نکته توجه کنیم که این تحولات صرفا داخلی نبوده است بلکه منطقه را نیز دگرگون کرده است. به نظر می‌رسد زمان چندان زیادی نیاز نباشد تا دولت سیسی تصویر رویکرد کلان خود در حوزه چالش‌های فرارو را روشن کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.