|

هنر برای چشمان نگران

علیرضا امیرحاجبی

هنر اروپا از دوران رنسانس به دغدغه‌های کم‌وبیش اجتماعی زیادی پرداخته است اما باید اعتراف کرد که در تمام این موضوعات انسان در مرکز توجه بود و در حال حاضر نیز چنین است. موقعیت جامعه‌شناختی و در پی آن مسایل اقتصادی و حتی روزمره در هنر نقاشی اروپا وجود داشته حتی قبل از دوران رنسانس نیز هنرمندانی بوده‌اند که به زندگی روزمره مردم توجه می‌کردند. از هرونیموس بوش تا بروگل می‌توان خط لطیفی از توجه به مردم بی‌نوا و فقیر اروپای شمالی را مشاهده کرد. تکید‌گی، افسردگی، دهان‌های باز برای لقمه‌ای غذا. اما توجه به غذا و سپس گرسنگی را حتی می‌توان در آثار طبیعت بی‌جان بسیاری از هنرمندان دید که خود دلالتی ضمنی است بر اهمیت موادغذایی در اروپا. نمی‌توان در اینجا به آثار دیگو بلاسکز و بارتولومه استبان‌موریو اشاره نکرد. اما نقطه‌عطف ماجرا شاید از مکتب باربیزون در فرانسه آغاز شود آنجا که هنر پس از عبور از دوران کلاسیک به دورانی می‌رسد که توجه هنرمندان بیشتر بر زندگی روزمره مردم است. این نوعی بازگشت به دوره قبل از رنسانس بود. قیافه‌های ترحم‌برانگیز شخصیت‌های دومیه یا کشاورزان بی‌نوای میه. پس از دوره رمانتیک نقاشی اروپا هنرمندان آماده می‌شدند تا نقد را به‌طور جدی وارد حوزه بصری کنند. دیگر تنها زیبایی تجسمی موردتوجه نبود. امپرسیونیست‌ها به‌خصوص ادگار دُگا و لوترک، پا را از همه جلوتر گذاشتند، با به تصویرکشیدن کافه‌های تنگ و تاریک و مردم فقیری که برای خوردن یک نوشیدنی در آنجا جمع می‌شدند. پس از آنها هنرمندان دیگری هم به مقوله فقر و گرسنگی پرداختند از جمله پیکاسو در دوران آبی خود که با به تصویرکشیدن زندگی دلقک‌ها و تکیدگی آنها نگرشی بدیع را در عرصه هنر نقاشی ارایه داد. اما هیچ هنرمندی را توان رقابت با ونسان ونگوگ نیست. نقاشی «سیب‌زمینی‌خورها»‌ی وی سرآمد به‌تصویرکشیدن فقر و گرسنگی است. گرسنگی این تابلو در کنار میز شام شکل می‌گیرد. کارگرانی خسته در زیر نور چراغی کمسو اشارتی به تاریکی ذهنی هنرمندی است که با چیره‌دستی، فراوانی دو نوع فقدان را ترسیم می‌کند. اول گرسنگی چشم‌هایی که دیگران و غذا را می‌بینند و دیگری دست‌هایی پینه‌بسته و خشن که سیب‌زمینی‌ها را از ظرفی برمی‌دارند. اکسپرسیون در اینجا به تمام معنا حضور می‌یابد. نحوه رنگ‌گذاری‌ها، لکه‌ها و ایجاد فضای غمبار زحمت‌کشان، به استادی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. بگذارید بگوییم در هم جذب شده‌اند. این تلفیق و جذب استادانه مفهوم و فرم است که نمی‌توان آنها را از یکدیگر جدا کرد و یکی را بر دیگری ارجحیت داد. هیچ‌چیز در تابلو ونگوگ اضافه نیست. هیچ‌چیز کم نیست. سراسر تابلو با فقدان و گرسنگی کدگذاری شده است. ونگوگ ژرف‌ترین احساس ابتدایی بشر را به این شکل تصویر کرده و بی‌آنکه خود بداند نمادی را برای تعریف موقعیت رقت‌بار انسان معاصر خلق کرده است. شاید هم می‌دانسته و ما نمی‌دانیم.
هنر اروپا از دوران رنسانس به دغدغه‌های کم‌وبیش اجتماعی زیادی پرداخته است اما باید اعتراف کرد که در تمام این موضوعات انسان در مرکز توجه بود و در حال حاضر نیز چنین است. موقعیت جامعه‌شناختی و در پی آن مسایل اقتصادی و حتی روزمره در هنر نقاشی اروپا وجود داشته حتی قبل از دوران رنسانس نیز هنرمندانی بوده‌اند که به زندگی روزمره مردم توجه می‌کردند. از هرونیموس بوش تا بروگل می‌توان خط لطیفی از توجه به مردم بی‌نوا و فقیر اروپای شمالی را مشاهده کرد. تکید‌گی، افسردگی، دهان‌های باز برای لقمه‌ای غذا. اما توجه به غذا و سپس گرسنگی را حتی می‌توان در آثار طبیعت بی‌جان بسیاری از هنرمندان دید که خود دلالتی ضمنی است بر اهمیت موادغذایی در اروپا. نمی‌توان در اینجا به آثار دیگو بلاسکز و بارتولومه استبان‌موریو اشاره نکرد. اما نقطه‌عطف ماجرا شاید از مکتب باربیزون در فرانسه آغاز شود آنجا که هنر پس از عبور از دوران کلاسیک به دورانی می‌رسد که توجه هنرمندان بیشتر بر زندگی روزمره مردم است. این نوعی بازگشت به دوره قبل از رنسانس بود. قیافه‌های ترحم‌برانگیز شخصیت‌های دومیه یا کشاورزان بی‌نوای میه. پس از دوره رمانتیک نقاشی اروپا هنرمندان آماده می‌شدند تا نقد را به‌طور جدی وارد حوزه بصری کنند. دیگر تنها زیبایی تجسمی موردتوجه نبود. امپرسیونیست‌ها به‌خصوص ادگار دُگا و لوترک، پا را از همه جلوتر گذاشتند، با به تصویرکشیدن کافه‌های تنگ و تاریک و مردم فقیری که برای خوردن یک نوشیدنی در آنجا جمع می‌شدند. پس از آنها هنرمندان دیگری هم به مقوله فقر و گرسنگی پرداختند از جمله پیکاسو در دوران آبی خود که با به تصویرکشیدن زندگی دلقک‌ها و تکیدگی آنها نگرشی بدیع را در عرصه هنر نقاشی ارایه داد. اما هیچ هنرمندی را توان رقابت با ونسان ونگوگ نیست. نقاشی «سیب‌زمینی‌خورها»‌ی وی سرآمد به‌تصویرکشیدن فقر و گرسنگی است. گرسنگی این تابلو در کنار میز شام شکل می‌گیرد. کارگرانی خسته در زیر نور چراغی کمسو اشارتی به تاریکی ذهنی هنرمندی است که با چیره‌دستی، فراوانی دو نوع فقدان را ترسیم می‌کند. اول گرسنگی چشم‌هایی که دیگران و غذا را می‌بینند و دیگری دست‌هایی پینه‌بسته و خشن که سیب‌زمینی‌ها را از ظرفی برمی‌دارند. اکسپرسیون در اینجا به تمام معنا حضور می‌یابد. نحوه رنگ‌گذاری‌ها، لکه‌ها و ایجاد فضای غمبار زحمت‌کشان، به استادی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. بگذارید بگوییم در هم جذب شده‌اند. این تلفیق و جذب استادانه مفهوم و فرم است که نمی‌توان آنها را از یکدیگر جدا کرد و یکی را بر دیگری ارجحیت داد. هیچ‌چیز در تابلو ونگوگ اضافه نیست. هیچ‌چیز کم نیست. سراسر تابلو با فقدان و گرسنگی کدگذاری شده است. ونگوگ ژرف‌ترین احساس ابتدایی بشر را به این شکل تصویر کرده و بی‌آنکه خود بداند نمادی را برای تعریف موقعیت رقت‌بار انسان معاصر خلق کرده است. شاید هم می‌دانسته و ما نمی‌دانیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.