آرش دادگر، کارگردان نمایش «هملت» در گفتوگو با «شرق»:
تئاتر «عابربانک» من نیست
فرزانه ابراهیمزاده .عکس:محمد مویدی، شرق
آرش دادگر میگوید 14گلادیاتور را تربیت کرده است که هر شب در نمایش «هملت» روی صحنه میروند و سعی میکنند زنده برگردند. او سالن نمایش را کلوسیومی میداند که باید تماشاگرش را راضی کند. هملت اما از نگاه او هملت متفاوتی است. هملتی است به روایت او که آشناییزدایی از روایت شکسپیر از شاهزاده دانمارکی کرده است. شخصیتهای هملت او بهخصوص کلودیوس که برادرش را کشته و به جای او نشسته و همسرش را گرفته شخصیتهای خاکستریاند که به دنبال ایجاد ثبات در دانمارک هستند. دانمارکی که دادگر میگوید همانگونه است که در ذهن شکسپیر بوده. هملت به روایت آرش دادگر و شهرام احمدزاده با نگاه متفاوت خود توانسته مهمترین جوایز سی و دومین جشنواره فجر را از آن خود کند. اما برنده جایزه بهترین نمایش جشنواره فجر بدون هیچ حمایتی از سوی نهادهای رسمی و مرکز هنرهای نمایشی در تماشاخانه ایرانشهر به صحنه رفته است.
با اینکه «هملت»ی که ما روی صحنه میبینیم هملت به روایت آرش دادگر است و با هملت شکسپیر تفاوت زیادی دارد اما چه لزومی برای روی صحنه آمدن این نمایش در این زمان هست و اساسا چرا هملت؟
پنج، شش ماهی است که در حال پاسخ گفتن به این سوال هستم. چرا هملت؟ من از شما میپرسم چرا یاسمینا رضا؟ چرا نیل سایمون؟ نیل سایمون مگر حرفش و نمایشنامههایش درباره سطح زندگی و زندگی آمریکایی نیست؟ آثار یاسمینا رضا به جز هنر که کمی جهانیتر است بقیه درباره زندگی روزمره مردم فرانسه است. اینها به اعتقاد من نمایشنامهنویسان آپارتمانی هستند که بحثشان، جهانی نیست. این نمایشها آنقدر ساده هستند که نخواهیم اینگونه پشت سرهم آثارشان را روی صحنه ببریم. کار کردن این نمایشها آنقدر ساده است که چندین بار خود من خواستم سراغشان بروم تا به روی صحنه بیاورم. اما این سوال را پرسیدم که چه چیزی در کارگردانی من را جذب میکند که متن نیل سایمون را کار کنم. البته هر کسی انتخابی دارد. انتخاب من در تئاتر این است که با متون کلاسیک و داستان و رمانهای برتر دنیا بجنگم و آنها را به صحنه بیاورم. آثار قبلی من این را ثابت کرده است؛ مکبث، شاهلیر، رمان جن آلن روبگری، کالون و کاستلو و...، حتی وقتی سراغ یک متن مذهبی رفتم سعی کردم برای تماشاگر امروز داستان را جوری بیان کنم که فقط در گذشته نباشد و در امروز هم جاری باشد. با متنهایی میجنگم که رازآمیز و وهمآلود و سوالبرانگیز هستند و در مورد انسان از لحاظ همه ابعاد صحبت میکنند. اگر به سراغ هملت میروم برای اینکه شکسپیر سنت تئاتر دنیاست. شاید باور نکنید سال گذشته یک موقعیت اجرا در سالن سنگلج داشتم که برای آن تعداد زیادی متن ایرانی را خواندم و هیچکدام جایی برای جنگیدن نداشتند. من در تئاتر قصد ندارم کارت بکشم. تئاتر عابر بانک من نیست. این ادعا را دارم که مولف هستم.
در هملت هم این اتفاق افتاده است. خوانش شما از متن شکسپیر هملت تازهای است که با وجود ویژگیهایی که از این متن میشناسیم هملت شما و آقای احمدزاده است.
محمودرضا رحیمی بعد از دیدن نمایش حرف جالبی درباره این نمایش زد. گفت تو همه تحلیلهای هملت را تبدیل به اجرا کردی. احمدزاده این تحلیلها را تبدیل به متن کرد. منظورش از تحلیلها منظور نظر دیگران نبود بلکه آن چیزی است که شکسپیر در درون متن پنهان و قفل کرده و مثل یک راز در صندوقچه قرار داده است. جهان روابط پنهان این آدمهاست. نمایش هملت، نمایش عدم رابطهها و روابط نامریی و بسیار پنهان کاراکترهاست که روبهروی هم لبخند میزنند و همین که پشتشان را به هم میکنند شروع به توطئه کردن و فهمیدن همدیگر میکنند.
به همین دلیل بیشتر نمایش در قبرستان رخ میدهد؟
بله و در همهجا. بهقول حسین پاکدل جالب است که فقط در قبرستان نباشیم، در هر جایی باشیم در مترو یا ساعتفروشی، آنجا قبرستان است. دانمارک در هملت قبرستان شده است.
در زمان دیدن این اجرا، این سوال برای من پیش آمد که دانمارک کجاست؟
دانمارک درست دانمارک خود شکسپیر است. خود شکسپیر هم دانمارک را نمیشناخته است. خیلیها از او میپرسیدند این دانمارک کجاست؛ لندن است؟ اما او میگوید که دانمارک است.
اما در نطقی که کلودیوس بعد از تاجگذاری میکند از دانمارکی صحبت میکند که رگههای سیاسی دارد که ما را به یاد ایران امروز میاندازد. دانمارکی که با آرامش باید آن را ساخت.
هیچوقت تلاش نکردم بومی عمل کنم. دوست دارم بومی فکر کنم؛ چون در این سرزمین بزرگ شدم و با فرهنگ اجدادیام به همه چیز نگاه میکنم اما جهانی عمل میکنم. فکر میکنم تئاتر زبان بینالمللی برای ارتباط برقرارکردن است. هیچ وقت دوست نداشتم در کاری ما به ازایی را ایجاد کنم. وقتی ما به ازا ایجاد میکنید، دارید شعار میدهید و کاری را میکنید که بقیه هم در کوچه و خیابان در حال انجام آن هستند. به همین دلیل اعتقادی به جهان رئالیسم ندارم و فکر میکنم در جهان سورئال هستیم. در زندگیمان هر آن داریم به جهان دیگری فکر میکنیم و رویا میسازیم و در لحظه خودمان نیستیم. آنچه در این کار رخ میدهد، این است که ما رویاهای خودمان را سعی میکنیم به صورتهای دیگری نشان دهیم. به نظر من شکسپیر این کار را کرده و برای همین تراژدیهایش را به جاهای دیگری برده است. تنها شاه لیر در انگلستان آن هم در دوران کهن است. اتللو در قبرس است، تاجر ونیزی در ونیز رخ میدهد. اینها همان اتفاقهایی است که در سرزمین خودش رخ میدهد اما نه اینکه نمیخواهد و نمیتواند و اجازه نمیدهند. او به خوبی میدانست انجام دادن این شیوه احمقانه است. ما اگر بیاییم روی صحنه نقد اجتماعی بزنیم دیگر تئاتر نیستیم، این کار تریبون و روزنامه است. ما باید همسانسازی و اشتراکی را ایجاد کنیم و سهمی برای تماشاگر قایل باشیم که هر جایی برود. میخواهد در دانمارک باشد یا در این مملکت و حتی در کرات دیگر. من این سهم را برای تماشاگر میگذارم.
اما به نظر من خود شکسپیر مفری میخواهد تا حرفهایش را بزند. این راه فرار اوست.
نکته سر همین است که چه اتفاقی برای شکسپیر افتاده است؟ الیزابت علاوه بر اینکه انگلستان را به اوج قدرت خودش رسانده ممکلتی را پر از خشونت، نفرت، خیانت و قدرت میسازد. ما میدانیم که جنگ قدرت در انگلستان بین خانواده تئودورها و یورکها همیشگی بوده است. این جنگ باعث شده بود تا گروهی هر روز چهره خودشان را عوض کنند. امروز طرف یورکها هستی و تئودورها ضعیف شدهاند، فردا برعکس این رخ میدهد. هر دقیقه گروهی شکل عوض میکنند. دوره الیزابت پر از دورویی است و شکسپیر محصول این دوران. اما نمیتواند یا نمیخواهد یا اجازه نمیدهند که این رویه را تغییر دهد. پس کاری را انجام میدهد که از هر قشری وارد سالنش شود. یادمان نرود که در کلوپ تئاتر شکسپیر تماشاگران ایستاده عوام هستند و در لژها لردها نشستهاند. حتی لژ الیزابت هم در این کلوپ هم هست. آیا الیزابت میتواند یقه شکسپیر را بگیرد که آیا این ادموند لیرشاه که میگویی حرامزاده است و میخواهد به قدرت برسد من هستم؟ اما این اتفاق نیفتاده چون هیچ ما به ازایی ایجاد نمیکند. این قدرت شکسپیر و تئاتر است.
یکی از ویژگیهای بارز آثار شما که در هملت هم به روشنی آن را میبینیم، این است که متن را به هم میریزید و مونتاژ میکنید. شکست متن و فضا و روایت شکسپیر را در این متن هم میبینید.
خوشحالم که شما به آن اشاره کردید و از کلمه مونتاژ استفاده کردید. وقتی قرار است متنی را در دست بگیرم شروع به فالزدن در کتابهایم میکنم. در هملت مونتاژی که در ذهن من بود، این بود که فرمالیستها و بهخصوص آیزنشتاین و استروفسکی به آن اشاره میکنند و برشت روی آن کار کرده تا به یک نوع دراماتورژی تولید برسیم. فناوریای که فقط بازیگر بازی نکند و با ابزارهای مختلف بتواند کاری متفاوت ارایه دهد. این مونتاژ بتواند اضافات آن را بگیرد و چسبهای ما را درست میکند. آنچه در این اجرا به من کمک کرد مقالهای از آنبوگارت بود. به کمک این مقاله توانستیم زمان و مکان را به هم بریزیم که اگر بازیگرها بخواهند کاراکتر بسازند نتوانند. از حسام منظور پرسیده شد که چطور کلودیوس شما با مونولوگ خطابه و سخنرانی کنار آمد. این مونولوگ با شخصیتی که از کلودیوس میبینیم، متفاوت است.
درست نقطه مخالف مونولوگی است که کلودیوس در تنهایی روی برج آن را میگوید. درباره داستان هابیل و قابیل.
در تمام طول تمرین از بازیگران خواستم به کاراکتر فکر نکنند. شما یک پیکره هستید و این فاقد تمام گذشته و حال و آینده است. این رویداد نیست، موقعیت است. در موقعیت نمیتوانیم هم منش و هم نگرشمان را با همدیگر داشته باشیم. به چیز دیگری منجر نمیشود. این چیزی است که باید در مورد هملت رخ میداد. حالا در مورد کلودیوس در بازی حسام منظور رخ داده است. ما آن مونولوگ را تقریبا تا یک هفته آخر به اجرای فجر به او دادیم. برایش خیلی سخت بود و میگفت خیلی وقت کم است که روی این مانور بدهم. اما قضیه مانور نبود، سخنرانی بود که قرار بود نوید بدهد.
این همان بخش معاصرسازی هملت هم بود؟
جذابتر از این مونولوگ، این بود که میخواستیم همزمان به شش زبان زنده دنیا آن را در یک لحظه اجرا کنیم.
چرا در نمایش نیست؟
به این دلیل که بازیگرانمان نمیتوانستند به همه زبانهایی که میخواستیم آن را تکرار کنند. آقای عاشوری میتوانست به عربی بگوید و یک بازیگر دیگر انگلیسی، اما بقیه نمیتوانستند به فرانسه و حتی به ژاپنی بازگو کنند. نمیخواستم صدا پخش کنم. در نظرم بود بازیگران خودشان این دیالوگ را تکرار کنند که نشد. یعنی در یک لحظه انگار این مونولوگ به همه جهان مخابره میشد. بعضی وقتها مجبوری از بعضی از ایدههایت بگذری تا برخی از آنها از متن بیرون نزند. در نوع روندی که داشتیم این ایده جا نداشت و برای همین آن را کنار گذاشتیم. ایدههای دیگری هم بود که به کار نمیچسبید. برخی از اتودها را تا 10 شکل مختلف رفتیم و کنار گذاشتیم. اینکه یک ایده چون زیباست آن را انجام بدهیم به یکدستی کار و ایده نامتعارف ما باید میخورد.
چقدر در دراماتورژی و میزانسنها به این تغییرات فکر کرده بودید؟
در هر اجرایی باید از ابتدا در کنار متن باشم. من دراماتورژ متن هستم و هیچ لحظهای در زمان نوشتن متن به کارگردانی فکر نمیکنم. فقط بهعنوان دراماتورژ در کنار دست نویسنده به نوشتن او کمک میکنم. آیندهای را نگاه میکنم که من آرش دادگر بهعنوان کارگردان با متنی روبهرو شوم که داشتههای زیادی داشته باشد. از متن تکصدایی متنفرم و متنهای چندوجهی را دوست دارم؛ متنی که مثل قلعهای محکم باشد که یک در ورودی نداشته باشد و درهای دیگر را باید به دست بیاورم که به این دژ نفوذ کنم. زمانی که کارگردانی میکنم به دراماتورژی فکر نمیکنم.
کلودیوس شکسپیر چهره منفی اجراست اما کلودیوس هملت آرش دادگر چهره خاکستری دارد. مونولوگی که درباره برادرکشی روی ایوان میگوید این خاکستریبودن را شفافتر میکند. این شرایط است که او را به برادرکشی تشویق کرده است. این درباره شخصیتهای دیگر هم هست. اما کلودیوس در متن اصلی در تاریکترین بخش ایستاده و در این اثر رگههای روشنایی در خود دارد.
متاسفانه همیشه در ذهن خودمان فکر میکنیم که در اجراهای کلاسیک کاراکتر اصلی همه ویژگیهای مثبت را در خودش دارد. من به همهچیز شک میکنم. به نظر من خشنترین و بیرحمترین و بیعاطفهترین شخصیتی که شکسپیر خلق کرده هملت است. من اگر جای باربانسیو بودم میدادم اتللو را بزنند. خیلی راحت داخل خانه او میشود و دخترش را میدزدد. عملی که اتللو کرد از لحاظ اخلاقی درست نیست. عمل او در قبال یاگو خشن و بیرحمانه است. کسی که سالها کنارش بوده را نادیده میگیرد و کسی که از راه آمده یعنی کاسیو را فرمانده میکند. من به یاگو حق میدهم که واکنش نشان بدهد. او میخواهد حقش را بگیرد. هرچند که روشی که به کار میبندد جالب نباشد. انگیزه یاگو از اعمال اتللو آمده است. خواسته یا ناخواسته کاری کرده که دیگری دچار بینظمی و آشوب شده است. کلودیوسی که در ابتدای نمایش میبینیم را چهکسی میگوید که شاه بدی است؟ او میگوید اگرچه از ته دل غمگینم اما زمان، زمان ساختن و امید است. ما نمیدانیم هملت پدر چه برسر این سرزمین آورده که او بخواهد که مملکت را آرام کند. در ادامه کلودیوسی را میبینیم که به تلواسهای میافتد که بگوید کاش میفهمیدی دانمارک الان روزهای خوبی را پشتسر میگذارد. اما یکنفر نمیخواهد. یکنفر جهانش بینظم میشود و جهان همگان را بینظم میکند.
این یک نفر هملت است؟
بله. هملت شکسپیر هم همینطور است. یکسره به سراغ کلودیوس نمیرود. اولین کسی را که بینظم میکند افلیاست. از او پولونیوس بینظم میشود و از او کلودیوس بینظم میشود و از کلودیوس، گرترود و رز و گیل بینظم میشوند. میگویند در نسخههای چاپ سنگی قدیمی هملت شکسپیر آخرین دیالوگ از هوراشیو است که در گوش هملت میگوید: «همه این اتفاقات فقط بهخاطر حرف یک روح رخ داد.» مملکت در نهایت به چه کسی میرسد فورتینبراس.
کسی که از آنسوی مرز دانمارک آمده است.
بله. هملت چه میکند؟ مملکت را دودستی به او تقدیم میکند.
هم در هملت شکسپیر و هم در هملت شما میشود این برداشت را کرد که او بهدنبال یک خیال و وهم رفته و اینهمه اتفاقات را به وجود آورده است.
این همان چیزی است که در ابتدا قرار داشتیم نام این اجرا را داشته باشیم؛ هملت به روایت کابوس. تلاشمان این بود که تماشاگر به قضاوت آنچه که دارد و داشتهها و نداشتههایش و جهان پیرامون خودش برسد. فقط دیدن اجرایی سنتی از دیدن یک نمایشنامه خوب دنیا. من برای تماشاگر کار میکنم و تلاش میکنم با گروه منظر نظر او را عوض کنم. تماشاگر ما با داشتههایش وارد سالن میشود. به همین دلیل یکی از مشکلات من کارگردان این است که او را خلعسلاح کنم تا با خود اثر برخورد کند.
هملت شکسپیر یکی از خونینترین تراژدیهای اوست. اما هملت شما این تلخی را ندارد. میشود با این هملت خندید. شوخشنگی خود هملت تلخی تراژدی هملت را شیرین میکند در عین حالی که باز هم همان تراژدی است.
همگان میگویند که چخوف یکی از مهمترین طنزپردازان جهان است. اما شما کجای متنهای چخوف طنز میبینید؟ در حالی که سراسر طنز است. این طنز در کلام نیست. در رفتار و روابط است. شکسپیر استاد این طنز و کاراکترهایی است که در اشتباهات کارهایی را انجام میدهند که شما از رفتار آنها به خنده میافتید. از موقعیتهای آنها به خنده میافتید. هر آن چه تحلیلی که نسبت به آثار شکسپیر بهخصوص هملت وجود دارد تحلیلهای ویکتوریایی است. تحلیلهایی است که با روانشناسی فروید همراه شده است. هملت را دلزده و دلمرده و افسرده میکنند. من اعتقادی به این ندارم. همه اینها را هم مطالعه کردم. به اصل خود الیزابتی شکسپیر رجوع میکنم. من هملت را بسیار گروتسک دیدم و به همین خاطر در لباس و روابط دیدم گروتسک بود. معتقدم آنچه نیچه از زایش کمدی از تراژدی میگوید را از آثار شکسپیر گرفته است. شکسپیر است که تراژدی و کمدی را در دل هم قرار میدهد. خودش قبل از اینکه تراژدی بنویسد یک کمدینویس است.
هملت شما با هملت شکسپیر از نظر اکتیوبودن متفاوت است. بازی امین طباطبایی در نقش هملت خیلی موثر است و در خوانش شما از هملت میبینیم. هملت اصلی بسیار خموده است. سعی شده متفکر نشان داده شود. حتی شکسپیرین بزرگی چون لارنس اولیویه این خوانش را دارد.
انسان معاصر این تنها توصیفی است که درباره هملت میتوانم بگویم. وقتی به دراماتورژی تولید فکر میکنیم این چرخه تولید باید از خودش یک بازآفرینی مجددی ارایه دهد. من هیچچیز را کهنه نمیبینم مگر اینکه کهنه اجرا شود. وقتی دو، سه قرن هملتی را نشان میدهند که افسرده است در حالی که در جهان امروز دیگر نیست من چرا باید بخواهم مدل قدیمیای که بارها امتحان خودش را پس داده ارایه کنم؟ سنت تئاتر را در این اجرا شکستم. در یک دورهای پل گاسکویین مورد علاقه مردم پایینشهر بود. با اینکه فوتبالیستی لات و بددهن بود. اما گری لینهکر را اشراف دوست داشتند چون «سر» بود و از اعیان به شمار میرفت. هملت نه این است نه آن، در میانه این دو در نوسان است. بازی میکند یک بازیساز برای همه است. همه را به هم میریزد. با گورکن همانگونه رفتار میکند که انگار گورکن است. با کلودیوس انگار که کلودیوس است. با ابزار و لحن آنها با آنها رفتار میکند. متعلق به هیچ قشر و طبقهای نیست. خیلی سخت بود به بازیگری بگوییم نقش هملتی را بازی کند که برخلاف آنچه شنیده تلخ و خموده نیست. باید همه دانستههایش از هملت را بیرون میریخت و به این هملت میرسید. امین طباطبایی خودش میگوید من در تاریکی بودم و درست دو هفته مانده به اجرا و من میگویم تا لحظه اجرا کارهایی را انجام داد که میگفت به آنها فکر نکرده بودم. اینقدر کلنجار رفتیم تا این نقش درآمد. من چیزی از امین میخواستم و او مقاومت میکرد. مقاومت از داشتههایش بود. میگفت به شخصیت هملت نمیخورد اما بعد خودش هم مانده بود که چطور زبانم را بیرون آوردم؟ چطور اینطور خندیدم؟ در اجرا، این شخصیت در روابط میان سایر شخصیتها نمود بیرونی خودش را مثل یک انفجار آتشفشانی انجام داد. این جنون هملت بود.
افلیای این نمایش هم آشناییزدایی شد. آدم را بیشتر به یاد اتللو میانداخت. هم گریم و آوازهایی که «ابراهیم منصفی» میخواند آشنایی ذهنی افلیا را به هم میزد.
افلیایی که در ذهنم بود افلیایی غیرمتعارف بود. برای خلع سلاح شدن تماشاچی برای همه شخصیتها فکر کردم که آشناییزدایی کردم. حسام منظور را وقتی من برای این اجرا خواستم فکر میکرد برای نقش لایرتیس او را انتخاب کردم. یعنی خود بازیگران هم باور نمیکردند در کدام نقش قرار است بازی کنند. من دوست ندارم تماشاگر در سالن بیاید و حدس بزند که کدام یکی هملت است و کدام یکی مثلا کلادیوس. دوست دارم از روابط کشف کند که چه کسی چه نقشی را بازی میکند. افلیا برای من با داشتههای قبلی که مظلوم و معصوم و لاغر و باریک که هرکسی او را میبیند بگوید این باید خودش را غرق کند، تفاوت داشت. افلیا در ذهن من سرزنده و شاداب و بدوی بود. ساناز نجفی بسیار خوب از پس این نقش برآمد.
هملت تقریبا همه جوایز جشنواره فجر را برد. به نظر باید کمکهای زیادی از مرکز میگرفت اما تا جایی که میدانم هیچ کمکی به اجرای شما نشده است.
این را از من نباید بپرسید. باید از رییس مرکز و معاونت هنری بپرسید که اگر از این کار حمایت نشده قرار است از چه کاری حمایت شود؟ کاری که جوایز خود شما را گرفته چرا نباید بدون حمایت به روی صحنه بیاید. ما باید هنوز با تنگنظریها و دشمنیها، پاسوز شویم. اگر شما اثر هنری میخواهید این زمانبر است. گروه باید سختی بکشد. کارهای آپارتمانی و دمدستی میخواهید اعلام کنید. کارهایی که یک هفتهای بسته میشود. نمیخواهم بگویم آن کارها نباید باشد. اما خیلی راحت میگویم برای ساخت فرهنگ، زمان، انرژی، وقت و هزینه لازم است. وقتی این جوری نگاه کنید به هیچ جایی نمیرسید. من نمیدانم چه مسالهای بین مرکز هنرهای نمایشی است که ما باید چوبش را بخوریم.
مگر در جشنواره قید کرده بودند که کار را باید کجا اجرا کنید؟
ما کار را در حافظ اجرا کردیم. در آنجا مشکلاتی به لحاظ صحنهای داشتیم که در ایرانشهر این مشکل را نداشتیم. بابت دعوای این دو مرکز محصول ما از دست میرود. زمانی که ما در دوره کارشناسی در دانشگاه آزاد درس میخواندیم به ما تنخواهی که وزارت علوم برای جشنواره دانشجو میداد را نمیدادند چون میگفتند شما بچه پولدارید خودتان خرج کنید. الان وضعیت همین است. کسی که در ایرانشهر اجرا میرود خودش میتواند خرجش را در بیاورد. تئاتر تئاتر است و در هر جایی اجرا برود باید حمایت شود. اما ما چون در مجموعهای که زیر نظر مرکز هنرهای نمایشی روی صحنه نبردیم از ما حمایت نمیکنند. ما به دعوت آقای سرسنگی آمدیم و حافظ مرداد را به ما پیشنهاد داده بود که زمان مردهای برای این اجرا بود. مسوولان آن زمان بنیاد رودکی به ما 15 شب اجرا هر شب دو اجرا داده بودند. اجرایی که برند جشنواره فجر بوده است و فیلمش در هر جای جهان رفته تحسین شده است اینطور برخورد میشود. حتی نیامدند کار را ببینند. کمک نمیخواهیم بیایند کار را ببینند.
با اینکه «هملت»ی که ما روی صحنه میبینیم هملت به روایت آرش دادگر است و با هملت شکسپیر تفاوت زیادی دارد اما چه لزومی برای روی صحنه آمدن این نمایش در این زمان هست و اساسا چرا هملت؟
پنج، شش ماهی است که در حال پاسخ گفتن به این سوال هستم. چرا هملت؟ من از شما میپرسم چرا یاسمینا رضا؟ چرا نیل سایمون؟ نیل سایمون مگر حرفش و نمایشنامههایش درباره سطح زندگی و زندگی آمریکایی نیست؟ آثار یاسمینا رضا به جز هنر که کمی جهانیتر است بقیه درباره زندگی روزمره مردم فرانسه است. اینها به اعتقاد من نمایشنامهنویسان آپارتمانی هستند که بحثشان، جهانی نیست. این نمایشها آنقدر ساده هستند که نخواهیم اینگونه پشت سرهم آثارشان را روی صحنه ببریم. کار کردن این نمایشها آنقدر ساده است که چندین بار خود من خواستم سراغشان بروم تا به روی صحنه بیاورم. اما این سوال را پرسیدم که چه چیزی در کارگردانی من را جذب میکند که متن نیل سایمون را کار کنم. البته هر کسی انتخابی دارد. انتخاب من در تئاتر این است که با متون کلاسیک و داستان و رمانهای برتر دنیا بجنگم و آنها را به صحنه بیاورم. آثار قبلی من این را ثابت کرده است؛ مکبث، شاهلیر، رمان جن آلن روبگری، کالون و کاستلو و...، حتی وقتی سراغ یک متن مذهبی رفتم سعی کردم برای تماشاگر امروز داستان را جوری بیان کنم که فقط در گذشته نباشد و در امروز هم جاری باشد. با متنهایی میجنگم که رازآمیز و وهمآلود و سوالبرانگیز هستند و در مورد انسان از لحاظ همه ابعاد صحبت میکنند. اگر به سراغ هملت میروم برای اینکه شکسپیر سنت تئاتر دنیاست. شاید باور نکنید سال گذشته یک موقعیت اجرا در سالن سنگلج داشتم که برای آن تعداد زیادی متن ایرانی را خواندم و هیچکدام جایی برای جنگیدن نداشتند. من در تئاتر قصد ندارم کارت بکشم. تئاتر عابر بانک من نیست. این ادعا را دارم که مولف هستم.
در هملت هم این اتفاق افتاده است. خوانش شما از متن شکسپیر هملت تازهای است که با وجود ویژگیهایی که از این متن میشناسیم هملت شما و آقای احمدزاده است.
محمودرضا رحیمی بعد از دیدن نمایش حرف جالبی درباره این نمایش زد. گفت تو همه تحلیلهای هملت را تبدیل به اجرا کردی. احمدزاده این تحلیلها را تبدیل به متن کرد. منظورش از تحلیلها منظور نظر دیگران نبود بلکه آن چیزی است که شکسپیر در درون متن پنهان و قفل کرده و مثل یک راز در صندوقچه قرار داده است. جهان روابط پنهان این آدمهاست. نمایش هملت، نمایش عدم رابطهها و روابط نامریی و بسیار پنهان کاراکترهاست که روبهروی هم لبخند میزنند و همین که پشتشان را به هم میکنند شروع به توطئه کردن و فهمیدن همدیگر میکنند.
به همین دلیل بیشتر نمایش در قبرستان رخ میدهد؟
بله و در همهجا. بهقول حسین پاکدل جالب است که فقط در قبرستان نباشیم، در هر جایی باشیم در مترو یا ساعتفروشی، آنجا قبرستان است. دانمارک در هملت قبرستان شده است.
در زمان دیدن این اجرا، این سوال برای من پیش آمد که دانمارک کجاست؟
دانمارک درست دانمارک خود شکسپیر است. خود شکسپیر هم دانمارک را نمیشناخته است. خیلیها از او میپرسیدند این دانمارک کجاست؛ لندن است؟ اما او میگوید که دانمارک است.
اما در نطقی که کلودیوس بعد از تاجگذاری میکند از دانمارکی صحبت میکند که رگههای سیاسی دارد که ما را به یاد ایران امروز میاندازد. دانمارکی که با آرامش باید آن را ساخت.
هیچوقت تلاش نکردم بومی عمل کنم. دوست دارم بومی فکر کنم؛ چون در این سرزمین بزرگ شدم و با فرهنگ اجدادیام به همه چیز نگاه میکنم اما جهانی عمل میکنم. فکر میکنم تئاتر زبان بینالمللی برای ارتباط برقرارکردن است. هیچ وقت دوست نداشتم در کاری ما به ازایی را ایجاد کنم. وقتی ما به ازا ایجاد میکنید، دارید شعار میدهید و کاری را میکنید که بقیه هم در کوچه و خیابان در حال انجام آن هستند. به همین دلیل اعتقادی به جهان رئالیسم ندارم و فکر میکنم در جهان سورئال هستیم. در زندگیمان هر آن داریم به جهان دیگری فکر میکنیم و رویا میسازیم و در لحظه خودمان نیستیم. آنچه در این کار رخ میدهد، این است که ما رویاهای خودمان را سعی میکنیم به صورتهای دیگری نشان دهیم. به نظر من شکسپیر این کار را کرده و برای همین تراژدیهایش را به جاهای دیگری برده است. تنها شاه لیر در انگلستان آن هم در دوران کهن است. اتللو در قبرس است، تاجر ونیزی در ونیز رخ میدهد. اینها همان اتفاقهایی است که در سرزمین خودش رخ میدهد اما نه اینکه نمیخواهد و نمیتواند و اجازه نمیدهند. او به خوبی میدانست انجام دادن این شیوه احمقانه است. ما اگر بیاییم روی صحنه نقد اجتماعی بزنیم دیگر تئاتر نیستیم، این کار تریبون و روزنامه است. ما باید همسانسازی و اشتراکی را ایجاد کنیم و سهمی برای تماشاگر قایل باشیم که هر جایی برود. میخواهد در دانمارک باشد یا در این مملکت و حتی در کرات دیگر. من این سهم را برای تماشاگر میگذارم.
اما به نظر من خود شکسپیر مفری میخواهد تا حرفهایش را بزند. این راه فرار اوست.
نکته سر همین است که چه اتفاقی برای شکسپیر افتاده است؟ الیزابت علاوه بر اینکه انگلستان را به اوج قدرت خودش رسانده ممکلتی را پر از خشونت، نفرت، خیانت و قدرت میسازد. ما میدانیم که جنگ قدرت در انگلستان بین خانواده تئودورها و یورکها همیشگی بوده است. این جنگ باعث شده بود تا گروهی هر روز چهره خودشان را عوض کنند. امروز طرف یورکها هستی و تئودورها ضعیف شدهاند، فردا برعکس این رخ میدهد. هر دقیقه گروهی شکل عوض میکنند. دوره الیزابت پر از دورویی است و شکسپیر محصول این دوران. اما نمیتواند یا نمیخواهد یا اجازه نمیدهند که این رویه را تغییر دهد. پس کاری را انجام میدهد که از هر قشری وارد سالنش شود. یادمان نرود که در کلوپ تئاتر شکسپیر تماشاگران ایستاده عوام هستند و در لژها لردها نشستهاند. حتی لژ الیزابت هم در این کلوپ هم هست. آیا الیزابت میتواند یقه شکسپیر را بگیرد که آیا این ادموند لیرشاه که میگویی حرامزاده است و میخواهد به قدرت برسد من هستم؟ اما این اتفاق نیفتاده چون هیچ ما به ازایی ایجاد نمیکند. این قدرت شکسپیر و تئاتر است.
یکی از ویژگیهای بارز آثار شما که در هملت هم به روشنی آن را میبینیم، این است که متن را به هم میریزید و مونتاژ میکنید. شکست متن و فضا و روایت شکسپیر را در این متن هم میبینید.
خوشحالم که شما به آن اشاره کردید و از کلمه مونتاژ استفاده کردید. وقتی قرار است متنی را در دست بگیرم شروع به فالزدن در کتابهایم میکنم. در هملت مونتاژی که در ذهن من بود، این بود که فرمالیستها و بهخصوص آیزنشتاین و استروفسکی به آن اشاره میکنند و برشت روی آن کار کرده تا به یک نوع دراماتورژی تولید برسیم. فناوریای که فقط بازیگر بازی نکند و با ابزارهای مختلف بتواند کاری متفاوت ارایه دهد. این مونتاژ بتواند اضافات آن را بگیرد و چسبهای ما را درست میکند. آنچه در این اجرا به من کمک کرد مقالهای از آنبوگارت بود. به کمک این مقاله توانستیم زمان و مکان را به هم بریزیم که اگر بازیگرها بخواهند کاراکتر بسازند نتوانند. از حسام منظور پرسیده شد که چطور کلودیوس شما با مونولوگ خطابه و سخنرانی کنار آمد. این مونولوگ با شخصیتی که از کلودیوس میبینیم، متفاوت است.
درست نقطه مخالف مونولوگی است که کلودیوس در تنهایی روی برج آن را میگوید. درباره داستان هابیل و قابیل.
در تمام طول تمرین از بازیگران خواستم به کاراکتر فکر نکنند. شما یک پیکره هستید و این فاقد تمام گذشته و حال و آینده است. این رویداد نیست، موقعیت است. در موقعیت نمیتوانیم هم منش و هم نگرشمان را با همدیگر داشته باشیم. به چیز دیگری منجر نمیشود. این چیزی است که باید در مورد هملت رخ میداد. حالا در مورد کلودیوس در بازی حسام منظور رخ داده است. ما آن مونولوگ را تقریبا تا یک هفته آخر به اجرای فجر به او دادیم. برایش خیلی سخت بود و میگفت خیلی وقت کم است که روی این مانور بدهم. اما قضیه مانور نبود، سخنرانی بود که قرار بود نوید بدهد.
این همان بخش معاصرسازی هملت هم بود؟
جذابتر از این مونولوگ، این بود که میخواستیم همزمان به شش زبان زنده دنیا آن را در یک لحظه اجرا کنیم.
چرا در نمایش نیست؟
به این دلیل که بازیگرانمان نمیتوانستند به همه زبانهایی که میخواستیم آن را تکرار کنند. آقای عاشوری میتوانست به عربی بگوید و یک بازیگر دیگر انگلیسی، اما بقیه نمیتوانستند به فرانسه و حتی به ژاپنی بازگو کنند. نمیخواستم صدا پخش کنم. در نظرم بود بازیگران خودشان این دیالوگ را تکرار کنند که نشد. یعنی در یک لحظه انگار این مونولوگ به همه جهان مخابره میشد. بعضی وقتها مجبوری از بعضی از ایدههایت بگذری تا برخی از آنها از متن بیرون نزند. در نوع روندی که داشتیم این ایده جا نداشت و برای همین آن را کنار گذاشتیم. ایدههای دیگری هم بود که به کار نمیچسبید. برخی از اتودها را تا 10 شکل مختلف رفتیم و کنار گذاشتیم. اینکه یک ایده چون زیباست آن را انجام بدهیم به یکدستی کار و ایده نامتعارف ما باید میخورد.
چقدر در دراماتورژی و میزانسنها به این تغییرات فکر کرده بودید؟
در هر اجرایی باید از ابتدا در کنار متن باشم. من دراماتورژ متن هستم و هیچ لحظهای در زمان نوشتن متن به کارگردانی فکر نمیکنم. فقط بهعنوان دراماتورژ در کنار دست نویسنده به نوشتن او کمک میکنم. آیندهای را نگاه میکنم که من آرش دادگر بهعنوان کارگردان با متنی روبهرو شوم که داشتههای زیادی داشته باشد. از متن تکصدایی متنفرم و متنهای چندوجهی را دوست دارم؛ متنی که مثل قلعهای محکم باشد که یک در ورودی نداشته باشد و درهای دیگر را باید به دست بیاورم که به این دژ نفوذ کنم. زمانی که کارگردانی میکنم به دراماتورژی فکر نمیکنم.
کلودیوس شکسپیر چهره منفی اجراست اما کلودیوس هملت آرش دادگر چهره خاکستری دارد. مونولوگی که درباره برادرکشی روی ایوان میگوید این خاکستریبودن را شفافتر میکند. این شرایط است که او را به برادرکشی تشویق کرده است. این درباره شخصیتهای دیگر هم هست. اما کلودیوس در متن اصلی در تاریکترین بخش ایستاده و در این اثر رگههای روشنایی در خود دارد.
متاسفانه همیشه در ذهن خودمان فکر میکنیم که در اجراهای کلاسیک کاراکتر اصلی همه ویژگیهای مثبت را در خودش دارد. من به همهچیز شک میکنم. به نظر من خشنترین و بیرحمترین و بیعاطفهترین شخصیتی که شکسپیر خلق کرده هملت است. من اگر جای باربانسیو بودم میدادم اتللو را بزنند. خیلی راحت داخل خانه او میشود و دخترش را میدزدد. عملی که اتللو کرد از لحاظ اخلاقی درست نیست. عمل او در قبال یاگو خشن و بیرحمانه است. کسی که سالها کنارش بوده را نادیده میگیرد و کسی که از راه آمده یعنی کاسیو را فرمانده میکند. من به یاگو حق میدهم که واکنش نشان بدهد. او میخواهد حقش را بگیرد. هرچند که روشی که به کار میبندد جالب نباشد. انگیزه یاگو از اعمال اتللو آمده است. خواسته یا ناخواسته کاری کرده که دیگری دچار بینظمی و آشوب شده است. کلودیوسی که در ابتدای نمایش میبینیم را چهکسی میگوید که شاه بدی است؟ او میگوید اگرچه از ته دل غمگینم اما زمان، زمان ساختن و امید است. ما نمیدانیم هملت پدر چه برسر این سرزمین آورده که او بخواهد که مملکت را آرام کند. در ادامه کلودیوسی را میبینیم که به تلواسهای میافتد که بگوید کاش میفهمیدی دانمارک الان روزهای خوبی را پشتسر میگذارد. اما یکنفر نمیخواهد. یکنفر جهانش بینظم میشود و جهان همگان را بینظم میکند.
این یک نفر هملت است؟
بله. هملت شکسپیر هم همینطور است. یکسره به سراغ کلودیوس نمیرود. اولین کسی را که بینظم میکند افلیاست. از او پولونیوس بینظم میشود و از او کلودیوس بینظم میشود و از کلودیوس، گرترود و رز و گیل بینظم میشوند. میگویند در نسخههای چاپ سنگی قدیمی هملت شکسپیر آخرین دیالوگ از هوراشیو است که در گوش هملت میگوید: «همه این اتفاقات فقط بهخاطر حرف یک روح رخ داد.» مملکت در نهایت به چه کسی میرسد فورتینبراس.
کسی که از آنسوی مرز دانمارک آمده است.
بله. هملت چه میکند؟ مملکت را دودستی به او تقدیم میکند.
هم در هملت شکسپیر و هم در هملت شما میشود این برداشت را کرد که او بهدنبال یک خیال و وهم رفته و اینهمه اتفاقات را به وجود آورده است.
این همان چیزی است که در ابتدا قرار داشتیم نام این اجرا را داشته باشیم؛ هملت به روایت کابوس. تلاشمان این بود که تماشاگر به قضاوت آنچه که دارد و داشتهها و نداشتههایش و جهان پیرامون خودش برسد. فقط دیدن اجرایی سنتی از دیدن یک نمایشنامه خوب دنیا. من برای تماشاگر کار میکنم و تلاش میکنم با گروه منظر نظر او را عوض کنم. تماشاگر ما با داشتههایش وارد سالن میشود. به همین دلیل یکی از مشکلات من کارگردان این است که او را خلعسلاح کنم تا با خود اثر برخورد کند.
هملت شکسپیر یکی از خونینترین تراژدیهای اوست. اما هملت شما این تلخی را ندارد. میشود با این هملت خندید. شوخشنگی خود هملت تلخی تراژدی هملت را شیرین میکند در عین حالی که باز هم همان تراژدی است.
همگان میگویند که چخوف یکی از مهمترین طنزپردازان جهان است. اما شما کجای متنهای چخوف طنز میبینید؟ در حالی که سراسر طنز است. این طنز در کلام نیست. در رفتار و روابط است. شکسپیر استاد این طنز و کاراکترهایی است که در اشتباهات کارهایی را انجام میدهند که شما از رفتار آنها به خنده میافتید. از موقعیتهای آنها به خنده میافتید. هر آن چه تحلیلی که نسبت به آثار شکسپیر بهخصوص هملت وجود دارد تحلیلهای ویکتوریایی است. تحلیلهایی است که با روانشناسی فروید همراه شده است. هملت را دلزده و دلمرده و افسرده میکنند. من اعتقادی به این ندارم. همه اینها را هم مطالعه کردم. به اصل خود الیزابتی شکسپیر رجوع میکنم. من هملت را بسیار گروتسک دیدم و به همین خاطر در لباس و روابط دیدم گروتسک بود. معتقدم آنچه نیچه از زایش کمدی از تراژدی میگوید را از آثار شکسپیر گرفته است. شکسپیر است که تراژدی و کمدی را در دل هم قرار میدهد. خودش قبل از اینکه تراژدی بنویسد یک کمدینویس است.
هملت شما با هملت شکسپیر از نظر اکتیوبودن متفاوت است. بازی امین طباطبایی در نقش هملت خیلی موثر است و در خوانش شما از هملت میبینیم. هملت اصلی بسیار خموده است. سعی شده متفکر نشان داده شود. حتی شکسپیرین بزرگی چون لارنس اولیویه این خوانش را دارد.
انسان معاصر این تنها توصیفی است که درباره هملت میتوانم بگویم. وقتی به دراماتورژی تولید فکر میکنیم این چرخه تولید باید از خودش یک بازآفرینی مجددی ارایه دهد. من هیچچیز را کهنه نمیبینم مگر اینکه کهنه اجرا شود. وقتی دو، سه قرن هملتی را نشان میدهند که افسرده است در حالی که در جهان امروز دیگر نیست من چرا باید بخواهم مدل قدیمیای که بارها امتحان خودش را پس داده ارایه کنم؟ سنت تئاتر را در این اجرا شکستم. در یک دورهای پل گاسکویین مورد علاقه مردم پایینشهر بود. با اینکه فوتبالیستی لات و بددهن بود. اما گری لینهکر را اشراف دوست داشتند چون «سر» بود و از اعیان به شمار میرفت. هملت نه این است نه آن، در میانه این دو در نوسان است. بازی میکند یک بازیساز برای همه است. همه را به هم میریزد. با گورکن همانگونه رفتار میکند که انگار گورکن است. با کلودیوس انگار که کلودیوس است. با ابزار و لحن آنها با آنها رفتار میکند. متعلق به هیچ قشر و طبقهای نیست. خیلی سخت بود به بازیگری بگوییم نقش هملتی را بازی کند که برخلاف آنچه شنیده تلخ و خموده نیست. باید همه دانستههایش از هملت را بیرون میریخت و به این هملت میرسید. امین طباطبایی خودش میگوید من در تاریکی بودم و درست دو هفته مانده به اجرا و من میگویم تا لحظه اجرا کارهایی را انجام داد که میگفت به آنها فکر نکرده بودم. اینقدر کلنجار رفتیم تا این نقش درآمد. من چیزی از امین میخواستم و او مقاومت میکرد. مقاومت از داشتههایش بود. میگفت به شخصیت هملت نمیخورد اما بعد خودش هم مانده بود که چطور زبانم را بیرون آوردم؟ چطور اینطور خندیدم؟ در اجرا، این شخصیت در روابط میان سایر شخصیتها نمود بیرونی خودش را مثل یک انفجار آتشفشانی انجام داد. این جنون هملت بود.
افلیای این نمایش هم آشناییزدایی شد. آدم را بیشتر به یاد اتللو میانداخت. هم گریم و آوازهایی که «ابراهیم منصفی» میخواند آشنایی ذهنی افلیا را به هم میزد.
افلیایی که در ذهنم بود افلیایی غیرمتعارف بود. برای خلع سلاح شدن تماشاچی برای همه شخصیتها فکر کردم که آشناییزدایی کردم. حسام منظور را وقتی من برای این اجرا خواستم فکر میکرد برای نقش لایرتیس او را انتخاب کردم. یعنی خود بازیگران هم باور نمیکردند در کدام نقش قرار است بازی کنند. من دوست ندارم تماشاگر در سالن بیاید و حدس بزند که کدام یکی هملت است و کدام یکی مثلا کلادیوس. دوست دارم از روابط کشف کند که چه کسی چه نقشی را بازی میکند. افلیا برای من با داشتههای قبلی که مظلوم و معصوم و لاغر و باریک که هرکسی او را میبیند بگوید این باید خودش را غرق کند، تفاوت داشت. افلیا در ذهن من سرزنده و شاداب و بدوی بود. ساناز نجفی بسیار خوب از پس این نقش برآمد.
هملت تقریبا همه جوایز جشنواره فجر را برد. به نظر باید کمکهای زیادی از مرکز میگرفت اما تا جایی که میدانم هیچ کمکی به اجرای شما نشده است.
این را از من نباید بپرسید. باید از رییس مرکز و معاونت هنری بپرسید که اگر از این کار حمایت نشده قرار است از چه کاری حمایت شود؟ کاری که جوایز خود شما را گرفته چرا نباید بدون حمایت به روی صحنه بیاید. ما باید هنوز با تنگنظریها و دشمنیها، پاسوز شویم. اگر شما اثر هنری میخواهید این زمانبر است. گروه باید سختی بکشد. کارهای آپارتمانی و دمدستی میخواهید اعلام کنید. کارهایی که یک هفتهای بسته میشود. نمیخواهم بگویم آن کارها نباید باشد. اما خیلی راحت میگویم برای ساخت فرهنگ، زمان، انرژی، وقت و هزینه لازم است. وقتی این جوری نگاه کنید به هیچ جایی نمیرسید. من نمیدانم چه مسالهای بین مرکز هنرهای نمایشی است که ما باید چوبش را بخوریم.
مگر در جشنواره قید کرده بودند که کار را باید کجا اجرا کنید؟
ما کار را در حافظ اجرا کردیم. در آنجا مشکلاتی به لحاظ صحنهای داشتیم که در ایرانشهر این مشکل را نداشتیم. بابت دعوای این دو مرکز محصول ما از دست میرود. زمانی که ما در دوره کارشناسی در دانشگاه آزاد درس میخواندیم به ما تنخواهی که وزارت علوم برای جشنواره دانشجو میداد را نمیدادند چون میگفتند شما بچه پولدارید خودتان خرج کنید. الان وضعیت همین است. کسی که در ایرانشهر اجرا میرود خودش میتواند خرجش را در بیاورد. تئاتر تئاتر است و در هر جایی اجرا برود باید حمایت شود. اما ما چون در مجموعهای که زیر نظر مرکز هنرهای نمایشی روی صحنه نبردیم از ما حمایت نمیکنند. ما به دعوت آقای سرسنگی آمدیم و حافظ مرداد را به ما پیشنهاد داده بود که زمان مردهای برای این اجرا بود. مسوولان آن زمان بنیاد رودکی به ما 15 شب اجرا هر شب دو اجرا داده بودند. اجرایی که برند جشنواره فجر بوده است و فیلمش در هر جای جهان رفته تحسین شده است اینطور برخورد میشود. حتی نیامدند کار را ببینند. کمک نمیخواهیم بیایند کار را ببینند.
آرش دادگر میگوید 14گلادیاتور را تربیت کرده است که هر شب در نمایش «هملت» روی صحنه میروند و سعی میکنند زنده برگردند. او سالن نمایش را کلوسیومی میداند که باید تماشاگرش را راضی کند. هملت اما از نگاه او هملت متفاوتی است. هملتی است به روایت او که آشناییزدایی از روایت شکسپیر از شاهزاده دانمارکی کرده است. شخصیتهای هملت او بهخصوص کلودیوس که برادرش را کشته و به جای او نشسته و همسرش را گرفته شخصیتهای خاکستریاند که به دنبال ایجاد ثبات در دانمارک هستند. دانمارکی که دادگر میگوید همانگونه است که در ذهن شکسپیر بوده. هملت به روایت آرش دادگر و شهرام احمدزاده با نگاه متفاوت خود توانسته مهمترین جوایز سی و دومین جشنواره فجر را از آن خود کند. اما برنده جایزه بهترین نمایش جشنواره فجر بدون هیچ حمایتی از سوی نهادهای رسمی و مرکز هنرهای نمایشی در تماشاخانه ایرانشهر به صحنه رفته است.
با اینکه «هملت»ی که ما روی صحنه میبینیم هملت به روایت آرش دادگر است و با هملت شکسپیر تفاوت زیادی دارد اما چه لزومی برای روی صحنه آمدن این نمایش در این زمان هست و اساسا چرا هملت؟
پنج، شش ماهی است که در حال پاسخ گفتن به این سوال هستم. چرا هملت؟ من از شما میپرسم چرا یاسمینا رضا؟ چرا نیل سایمون؟ نیل سایمون مگر حرفش و نمایشنامههایش درباره سطح زندگی و زندگی آمریکایی نیست؟ آثار یاسمینا رضا به جز هنر که کمی جهانیتر است بقیه درباره زندگی روزمره مردم فرانسه است. اینها به اعتقاد من نمایشنامهنویسان آپارتمانی هستند که بحثشان، جهانی نیست. این نمایشها آنقدر ساده هستند که نخواهیم اینگونه پشت سرهم آثارشان را روی صحنه ببریم. کار کردن این نمایشها آنقدر ساده است که چندین بار خود من خواستم سراغشان بروم تا به روی صحنه بیاورم. اما این سوال را پرسیدم که چه چیزی در کارگردانی من را جذب میکند که متن نیل سایمون را کار کنم. البته هر کسی انتخابی دارد. انتخاب من در تئاتر این است که با متون کلاسیک و داستان و رمانهای برتر دنیا بجنگم و آنها را به صحنه بیاورم. آثار قبلی من این را ثابت کرده است؛ مکبث، شاهلیر، رمان جن آلن روبگری، کالون و کاستلو و...، حتی وقتی سراغ یک متن مذهبی رفتم سعی کردم برای تماشاگر امروز داستان را جوری بیان کنم که فقط در گذشته نباشد و در امروز هم جاری باشد. با متنهایی میجنگم که رازآمیز و وهمآلود و سوالبرانگیز هستند و در مورد انسان از لحاظ همه ابعاد صحبت میکنند. اگر به سراغ هملت میروم برای اینکه شکسپیر سنت تئاتر دنیاست. شاید باور نکنید سال گذشته یک موقعیت اجرا در سالن سنگلج داشتم که برای آن تعداد زیادی متن ایرانی را خواندم و هیچکدام جایی برای جنگیدن نداشتند. من در تئاتر قصد ندارم کارت بکشم. تئاتر عابر بانک من نیست. این ادعا را دارم که مولف هستم.
در هملت هم این اتفاق افتاده است. خوانش شما از متن شکسپیر هملت تازهای است که با وجود ویژگیهایی که از این متن میشناسیم هملت شما و آقای احمدزاده است.
محمودرضا رحیمی بعد از دیدن نمایش حرف جالبی درباره این نمایش زد. گفت تو همه تحلیلهای هملت را تبدیل به اجرا کردی. احمدزاده این تحلیلها را تبدیل به متن کرد. منظورش از تحلیلها منظور نظر دیگران نبود بلکه آن چیزی است که شکسپیر در درون متن پنهان و قفل کرده و مثل یک راز در صندوقچه قرار داده است. جهان روابط پنهان این آدمهاست. نمایش هملت، نمایش عدم رابطهها و روابط نامریی و بسیار پنهان کاراکترهاست که روبهروی هم لبخند میزنند و همین که پشتشان را به هم میکنند شروع به توطئه کردن و فهمیدن همدیگر میکنند.
به همین دلیل بیشتر نمایش در قبرستان رخ میدهد؟
بله و در همهجا. بهقول حسین پاکدل جالب است که فقط در قبرستان نباشیم، در هر جایی باشیم در مترو یا ساعتفروشی، آنجا قبرستان است. دانمارک در هملت قبرستان شده است.
در زمان دیدن این اجرا، این سوال برای من پیش آمد که دانمارک کجاست؟
دانمارک درست دانمارک خود شکسپیر است. خود شکسپیر هم دانمارک را نمیشناخته است. خیلیها از او میپرسیدند این دانمارک کجاست؛ لندن است؟ اما او میگوید که دانمارک است.
اما در نطقی که کلودیوس بعد از تاجگذاری میکند از دانمارکی صحبت میکند که رگههای سیاسی دارد که ما را به یاد ایران امروز میاندازد. دانمارکی که با آرامش باید آن را ساخت.
هیچوقت تلاش نکردم بومی عمل کنم. دوست دارم بومی فکر کنم؛ چون در این سرزمین بزرگ شدم و با فرهنگ اجدادیام به همه چیز نگاه میکنم اما جهانی عمل میکنم. فکر میکنم تئاتر زبان بینالمللی برای ارتباط برقرارکردن است. هیچ وقت دوست نداشتم در کاری ما به ازایی را ایجاد کنم. وقتی ما به ازا ایجاد میکنید، دارید شعار میدهید و کاری را میکنید که بقیه هم در کوچه و خیابان در حال انجام آن هستند. به همین دلیل اعتقادی به جهان رئالیسم ندارم و فکر میکنم در جهان سورئال هستیم. در زندگیمان هر آن داریم به جهان دیگری فکر میکنیم و رویا میسازیم و در لحظه خودمان نیستیم. آنچه در این کار رخ میدهد، این است که ما رویاهای خودمان را سعی میکنیم به صورتهای دیگری نشان دهیم. به نظر من شکسپیر این کار را کرده و برای همین تراژدیهایش را به جاهای دیگری برده است. تنها شاه لیر در انگلستان آن هم در دوران کهن است. اتللو در قبرس است، تاجر ونیزی در ونیز رخ میدهد. اینها همان اتفاقهایی است که در سرزمین خودش رخ میدهد اما نه اینکه نمیخواهد و نمیتواند و اجازه نمیدهند. او به خوبی میدانست انجام دادن این شیوه احمقانه است. ما اگر بیاییم روی صحنه نقد اجتماعی بزنیم دیگر تئاتر نیستیم، این کار تریبون و روزنامه است. ما باید همسانسازی و اشتراکی را ایجاد کنیم و سهمی برای تماشاگر قایل باشیم که هر جایی برود. میخواهد در دانمارک باشد یا در این مملکت و حتی در کرات دیگر. من این سهم را برای تماشاگر میگذارم.
اما به نظر من خود شکسپیر مفری میخواهد تا حرفهایش را بزند. این راه فرار اوست.
نکته سر همین است که چه اتفاقی برای شکسپیر افتاده است؟ الیزابت علاوه بر اینکه انگلستان را به اوج قدرت خودش رسانده ممکلتی را پر از خشونت، نفرت، خیانت و قدرت میسازد. ما میدانیم که جنگ قدرت در انگلستان بین خانواده تئودورها و یورکها همیشگی بوده است. این جنگ باعث شده بود تا گروهی هر روز چهره خودشان را عوض کنند. امروز طرف یورکها هستی و تئودورها ضعیف شدهاند، فردا برعکس این رخ میدهد. هر دقیقه گروهی شکل عوض میکنند. دوره الیزابت پر از دورویی است و شکسپیر محصول این دوران. اما نمیتواند یا نمیخواهد یا اجازه نمیدهند که این رویه را تغییر دهد. پس کاری را انجام میدهد که از هر قشری وارد سالنش شود. یادمان نرود که در کلوپ تئاتر شکسپیر تماشاگران ایستاده عوام هستند و در لژها لردها نشستهاند. حتی لژ الیزابت هم در این کلوپ هم هست. آیا الیزابت میتواند یقه شکسپیر را بگیرد که آیا این ادموند لیرشاه که میگویی حرامزاده است و میخواهد به قدرت برسد من هستم؟ اما این اتفاق نیفتاده چون هیچ ما به ازایی ایجاد نمیکند. این قدرت شکسپیر و تئاتر است.
یکی از ویژگیهای بارز آثار شما که در هملت هم به روشنی آن را میبینیم، این است که متن را به هم میریزید و مونتاژ میکنید. شکست متن و فضا و روایت شکسپیر را در این متن هم میبینید.
خوشحالم که شما به آن اشاره کردید و از کلمه مونتاژ استفاده کردید. وقتی قرار است متنی را در دست بگیرم شروع به فالزدن در کتابهایم میکنم. در هملت مونتاژی که در ذهن من بود، این بود که فرمالیستها و بهخصوص آیزنشتاین و استروفسکی به آن اشاره میکنند و برشت روی آن کار کرده تا به یک نوع دراماتورژی تولید برسیم. فناوریای که فقط بازیگر بازی نکند و با ابزارهای مختلف بتواند کاری متفاوت ارایه دهد. این مونتاژ بتواند اضافات آن را بگیرد و چسبهای ما را درست میکند. آنچه در این اجرا به من کمک کرد مقالهای از آنبوگارت بود. به کمک این مقاله توانستیم زمان و مکان را به هم بریزیم که اگر بازیگرها بخواهند کاراکتر بسازند نتوانند. از حسام منظور پرسیده شد که چطور کلودیوس شما با مونولوگ خطابه و سخنرانی کنار آمد. این مونولوگ با شخصیتی که از کلودیوس میبینیم، متفاوت است.
درست نقطه مخالف مونولوگی است که کلودیوس در تنهایی روی برج آن را میگوید. درباره داستان هابیل و قابیل.
در تمام طول تمرین از بازیگران خواستم به کاراکتر فکر نکنند. شما یک پیکره هستید و این فاقد تمام گذشته و حال و آینده است. این رویداد نیست، موقعیت است. در موقعیت نمیتوانیم هم منش و هم نگرشمان را با همدیگر داشته باشیم. به چیز دیگری منجر نمیشود. این چیزی است که باید در مورد هملت رخ میداد. حالا در مورد کلودیوس در بازی حسام منظور رخ داده است. ما آن مونولوگ را تقریبا تا یک هفته آخر به اجرای فجر به او دادیم. برایش خیلی سخت بود و میگفت خیلی وقت کم است که روی این مانور بدهم. اما قضیه مانور نبود، سخنرانی بود که قرار بود نوید بدهد.
این همان بخش معاصرسازی هملت هم بود؟
جذابتر از این مونولوگ، این بود که میخواستیم همزمان به شش زبان زنده دنیا آن را در یک لحظه اجرا کنیم.
چرا در نمایش نیست؟
به این دلیل که بازیگرانمان نمیتوانستند به همه زبانهایی که میخواستیم آن را تکرار کنند. آقای عاشوری میتوانست به عربی بگوید و یک بازیگر دیگر انگلیسی، اما بقیه نمیتوانستند به فرانسه و حتی به ژاپنی بازگو کنند. نمیخواستم صدا پخش کنم. در نظرم بود بازیگران خودشان این دیالوگ را تکرار کنند که نشد. یعنی در یک لحظه انگار این مونولوگ به همه جهان مخابره میشد. بعضی وقتها مجبوری از بعضی از ایدههایت بگذری تا برخی از آنها از متن بیرون نزند. در نوع روندی که داشتیم این ایده جا نداشت و برای همین آن را کنار گذاشتیم. ایدههای دیگری هم بود که به کار نمیچسبید. برخی از اتودها را تا 10 شکل مختلف رفتیم و کنار گذاشتیم. اینکه یک ایده چون زیباست آن را انجام بدهیم به یکدستی کار و ایده نامتعارف ما باید میخورد.
چقدر در دراماتورژی و میزانسنها به این تغییرات فکر کرده بودید؟
در هر اجرایی باید از ابتدا در کنار متن باشم. من دراماتورژ متن هستم و هیچ لحظهای در زمان نوشتن متن به کارگردانی فکر نمیکنم. فقط بهعنوان دراماتورژ در کنار دست نویسنده به نوشتن او کمک میکنم. آیندهای را نگاه میکنم که من آرش دادگر بهعنوان کارگردان با متنی روبهرو شوم که داشتههای زیادی داشته باشد. از متن تکصدایی متنفرم و متنهای چندوجهی را دوست دارم؛ متنی که مثل قلعهای محکم باشد که یک در ورودی نداشته باشد و درهای دیگر را باید به دست بیاورم که به این دژ نفوذ کنم. زمانی که کارگردانی میکنم به دراماتورژی فکر نمیکنم.
کلودیوس شکسپیر چهره منفی اجراست اما کلودیوس هملت آرش دادگر چهره خاکستری دارد. مونولوگی که درباره برادرکشی روی ایوان میگوید این خاکستریبودن را شفافتر میکند. این شرایط است که او را به برادرکشی تشویق کرده است. این درباره شخصیتهای دیگر هم هست. اما کلودیوس در متن اصلی در تاریکترین بخش ایستاده و در این اثر رگههای روشنایی در خود دارد.
متاسفانه همیشه در ذهن خودمان فکر میکنیم که در اجراهای کلاسیک کاراکتر اصلی همه ویژگیهای مثبت را در خودش دارد. من به همهچیز شک میکنم. به نظر من خشنترین و بیرحمترین و بیعاطفهترین شخصیتی که شکسپیر خلق کرده هملت است. من اگر جای باربانسیو بودم میدادم اتللو را بزنند. خیلی راحت داخل خانه او میشود و دخترش را میدزدد. عملی که اتللو کرد از لحاظ اخلاقی درست نیست. عمل او در قبال یاگو خشن و بیرحمانه است. کسی که سالها کنارش بوده را نادیده میگیرد و کسی که از راه آمده یعنی کاسیو را فرمانده میکند. من به یاگو حق میدهم که واکنش نشان بدهد. او میخواهد حقش را بگیرد. هرچند که روشی که به کار میبندد جالب نباشد. انگیزه یاگو از اعمال اتللو آمده است. خواسته یا ناخواسته کاری کرده که دیگری دچار بینظمی و آشوب شده است. کلودیوسی که در ابتدای نمایش میبینیم را چهکسی میگوید که شاه بدی است؟ او میگوید اگرچه از ته دل غمگینم اما زمان، زمان ساختن و امید است. ما نمیدانیم هملت پدر چه برسر این سرزمین آورده که او بخواهد که مملکت را آرام کند. در ادامه کلودیوسی را میبینیم که به تلواسهای میافتد که بگوید کاش میفهمیدی دانمارک الان روزهای خوبی را پشتسر میگذارد. اما یکنفر نمیخواهد. یکنفر جهانش بینظم میشود و جهان همگان را بینظم میکند.
این یک نفر هملت است؟
بله. هملت شکسپیر هم همینطور است. یکسره به سراغ کلودیوس نمیرود. اولین کسی را که بینظم میکند افلیاست. از او پولونیوس بینظم میشود و از او کلودیوس بینظم میشود و از کلودیوس، گرترود و رز و گیل بینظم میشوند. میگویند در نسخههای چاپ سنگی قدیمی هملت شکسپیر آخرین دیالوگ از هوراشیو است که در گوش هملت میگوید: «همه این اتفاقات فقط بهخاطر حرف یک روح رخ داد.» مملکت در نهایت به چه کسی میرسد فورتینبراس.
کسی که از آنسوی مرز دانمارک آمده است.
بله. هملت چه میکند؟ مملکت را دودستی به او تقدیم میکند.
هم در هملت شکسپیر و هم در هملت شما میشود این برداشت را کرد که او بهدنبال یک خیال و وهم رفته و اینهمه اتفاقات را به وجود آورده است.
این همان چیزی است که در ابتدا قرار داشتیم نام این اجرا را داشته باشیم؛ هملت به روایت کابوس. تلاشمان این بود که تماشاگر به قضاوت آنچه که دارد و داشتهها و نداشتههایش و جهان پیرامون خودش برسد. فقط دیدن اجرایی سنتی از دیدن یک نمایشنامه خوب دنیا. من برای تماشاگر کار میکنم و تلاش میکنم با گروه منظر نظر او را عوض کنم. تماشاگر ما با داشتههایش وارد سالن میشود. به همین دلیل یکی از مشکلات من کارگردان این است که او را خلعسلاح کنم تا با خود اثر برخورد کند.
هملت شکسپیر یکی از خونینترین تراژدیهای اوست. اما هملت شما این تلخی را ندارد. میشود با این هملت خندید. شوخشنگی خود هملت تلخی تراژدی هملت را شیرین میکند در عین حالی که باز هم همان تراژدی است.
همگان میگویند که چخوف یکی از مهمترین طنزپردازان جهان است. اما شما کجای متنهای چخوف طنز میبینید؟ در حالی که سراسر طنز است. این طنز در کلام نیست. در رفتار و روابط است. شکسپیر استاد این طنز و کاراکترهایی است که در اشتباهات کارهایی را انجام میدهند که شما از رفتار آنها به خنده میافتید. از موقعیتهای آنها به خنده میافتید. هر آن چه تحلیلی که نسبت به آثار شکسپیر بهخصوص هملت وجود دارد تحلیلهای ویکتوریایی است. تحلیلهایی است که با روانشناسی فروید همراه شده است. هملت را دلزده و دلمرده و افسرده میکنند. من اعتقادی به این ندارم. همه اینها را هم مطالعه کردم. به اصل خود الیزابتی شکسپیر رجوع میکنم. من هملت را بسیار گروتسک دیدم و به همین خاطر در لباس و روابط دیدم گروتسک بود. معتقدم آنچه نیچه از زایش کمدی از تراژدی میگوید را از آثار شکسپیر گرفته است. شکسپیر است که تراژدی و کمدی را در دل هم قرار میدهد. خودش قبل از اینکه تراژدی بنویسد یک کمدینویس است.
هملت شما با هملت شکسپیر از نظر اکتیوبودن متفاوت است. بازی امین طباطبایی در نقش هملت خیلی موثر است و در خوانش شما از هملت میبینیم. هملت اصلی بسیار خموده است. سعی شده متفکر نشان داده شود. حتی شکسپیرین بزرگی چون لارنس اولیویه این خوانش را دارد.
انسان معاصر این تنها توصیفی است که درباره هملت میتوانم بگویم. وقتی به دراماتورژی تولید فکر میکنیم این چرخه تولید باید از خودش یک بازآفرینی مجددی ارایه دهد. من هیچچیز را کهنه نمیبینم مگر اینکه کهنه اجرا شود. وقتی دو، سه قرن هملتی را نشان میدهند که افسرده است در حالی که در جهان امروز دیگر نیست من چرا باید بخواهم مدل قدیمیای که بارها امتحان خودش را پس داده ارایه کنم؟ سنت تئاتر را در این اجرا شکستم. در یک دورهای پل گاسکویین مورد علاقه مردم پایینشهر بود. با اینکه فوتبالیستی لات و بددهن بود. اما گری لینهکر را اشراف دوست داشتند چون «سر» بود و از اعیان به شمار میرفت. هملت نه این است نه آن، در میانه این دو در نوسان است. بازی میکند یک بازیساز برای همه است. همه را به هم میریزد. با گورکن همانگونه رفتار میکند که انگار گورکن است. با کلودیوس انگار که کلودیوس است. با ابزار و لحن آنها با آنها رفتار میکند. متعلق به هیچ قشر و طبقهای نیست. خیلی سخت بود به بازیگری بگوییم نقش هملتی را بازی کند که برخلاف آنچه شنیده تلخ و خموده نیست. باید همه دانستههایش از هملت را بیرون میریخت و به این هملت میرسید. امین طباطبایی خودش میگوید من در تاریکی بودم و درست دو هفته مانده به اجرا و من میگویم تا لحظه اجرا کارهایی را انجام داد که میگفت به آنها فکر نکرده بودم. اینقدر کلنجار رفتیم تا این نقش درآمد. من چیزی از امین میخواستم و او مقاومت میکرد. مقاومت از داشتههایش بود. میگفت به شخصیت هملت نمیخورد اما بعد خودش هم مانده بود که چطور زبانم را بیرون آوردم؟ چطور اینطور خندیدم؟ در اجرا، این شخصیت در روابط میان سایر شخصیتها نمود بیرونی خودش را مثل یک انفجار آتشفشانی انجام داد. این جنون هملت بود.
افلیای این نمایش هم آشناییزدایی شد. آدم را بیشتر به یاد اتللو میانداخت. هم گریم و آوازهایی که «ابراهیم منصفی» میخواند آشنایی ذهنی افلیا را به هم میزد.
افلیایی که در ذهنم بود افلیایی غیرمتعارف بود. برای خلع سلاح شدن تماشاچی برای همه شخصیتها فکر کردم که آشناییزدایی کردم. حسام منظور را وقتی من برای این اجرا خواستم فکر میکرد برای نقش لایرتیس او را انتخاب کردم. یعنی خود بازیگران هم باور نمیکردند در کدام نقش قرار است بازی کنند. من دوست ندارم تماشاگر در سالن بیاید و حدس بزند که کدام یکی هملت است و کدام یکی مثلا کلادیوس. دوست دارم از روابط کشف کند که چه کسی چه نقشی را بازی میکند. افلیا برای من با داشتههای قبلی که مظلوم و معصوم و لاغر و باریک که هرکسی او را میبیند بگوید این باید خودش را غرق کند، تفاوت داشت. افلیا در ذهن من سرزنده و شاداب و بدوی بود. ساناز نجفی بسیار خوب از پس این نقش برآمد.
هملت تقریبا همه جوایز جشنواره فجر را برد. به نظر باید کمکهای زیادی از مرکز میگرفت اما تا جایی که میدانم هیچ کمکی به اجرای شما نشده است.
این را از من نباید بپرسید. باید از رییس مرکز و معاونت هنری بپرسید که اگر از این کار حمایت نشده قرار است از چه کاری حمایت شود؟ کاری که جوایز خود شما را گرفته چرا نباید بدون حمایت به روی صحنه بیاید. ما باید هنوز با تنگنظریها و دشمنیها، پاسوز شویم. اگر شما اثر هنری میخواهید این زمانبر است. گروه باید سختی بکشد. کارهای آپارتمانی و دمدستی میخواهید اعلام کنید. کارهایی که یک هفتهای بسته میشود. نمیخواهم بگویم آن کارها نباید باشد. اما خیلی راحت میگویم برای ساخت فرهنگ، زمان، انرژی، وقت و هزینه لازم است. وقتی این جوری نگاه کنید به هیچ جایی نمیرسید. من نمیدانم چه مسالهای بین مرکز هنرهای نمایشی است که ما باید چوبش را بخوریم.
مگر در جشنواره قید کرده بودند که کار را باید کجا اجرا کنید؟
ما کار را در حافظ اجرا کردیم. در آنجا مشکلاتی به لحاظ صحنهای داشتیم که در ایرانشهر این مشکل را نداشتیم. بابت دعوای این دو مرکز محصول ما از دست میرود. زمانی که ما در دوره کارشناسی در دانشگاه آزاد درس میخواندیم به ما تنخواهی که وزارت علوم برای جشنواره دانشجو میداد را نمیدادند چون میگفتند شما بچه پولدارید خودتان خرج کنید. الان وضعیت همین است. کسی که در ایرانشهر اجرا میرود خودش میتواند خرجش را در بیاورد. تئاتر تئاتر است و در هر جایی اجرا برود باید حمایت شود. اما ما چون در مجموعهای که زیر نظر مرکز هنرهای نمایشی روی صحنه نبردیم از ما حمایت نمیکنند. ما به دعوت آقای سرسنگی آمدیم و حافظ مرداد را به ما پیشنهاد داده بود که زمان مردهای برای این اجرا بود. مسوولان آن زمان بنیاد رودکی به ما 15 شب اجرا هر شب دو اجرا داده بودند. اجرایی که برند جشنواره فجر بوده است و فیلمش در هر جای جهان رفته تحسین شده است اینطور برخورد میشود. حتی نیامدند کار را ببینند. کمک نمیخواهیم بیایند کار را ببینند.
با اینکه «هملت»ی که ما روی صحنه میبینیم هملت به روایت آرش دادگر است و با هملت شکسپیر تفاوت زیادی دارد اما چه لزومی برای روی صحنه آمدن این نمایش در این زمان هست و اساسا چرا هملت؟
پنج، شش ماهی است که در حال پاسخ گفتن به این سوال هستم. چرا هملت؟ من از شما میپرسم چرا یاسمینا رضا؟ چرا نیل سایمون؟ نیل سایمون مگر حرفش و نمایشنامههایش درباره سطح زندگی و زندگی آمریکایی نیست؟ آثار یاسمینا رضا به جز هنر که کمی جهانیتر است بقیه درباره زندگی روزمره مردم فرانسه است. اینها به اعتقاد من نمایشنامهنویسان آپارتمانی هستند که بحثشان، جهانی نیست. این نمایشها آنقدر ساده هستند که نخواهیم اینگونه پشت سرهم آثارشان را روی صحنه ببریم. کار کردن این نمایشها آنقدر ساده است که چندین بار خود من خواستم سراغشان بروم تا به روی صحنه بیاورم. اما این سوال را پرسیدم که چه چیزی در کارگردانی من را جذب میکند که متن نیل سایمون را کار کنم. البته هر کسی انتخابی دارد. انتخاب من در تئاتر این است که با متون کلاسیک و داستان و رمانهای برتر دنیا بجنگم و آنها را به صحنه بیاورم. آثار قبلی من این را ثابت کرده است؛ مکبث، شاهلیر، رمان جن آلن روبگری، کالون و کاستلو و...، حتی وقتی سراغ یک متن مذهبی رفتم سعی کردم برای تماشاگر امروز داستان را جوری بیان کنم که فقط در گذشته نباشد و در امروز هم جاری باشد. با متنهایی میجنگم که رازآمیز و وهمآلود و سوالبرانگیز هستند و در مورد انسان از لحاظ همه ابعاد صحبت میکنند. اگر به سراغ هملت میروم برای اینکه شکسپیر سنت تئاتر دنیاست. شاید باور نکنید سال گذشته یک موقعیت اجرا در سالن سنگلج داشتم که برای آن تعداد زیادی متن ایرانی را خواندم و هیچکدام جایی برای جنگیدن نداشتند. من در تئاتر قصد ندارم کارت بکشم. تئاتر عابر بانک من نیست. این ادعا را دارم که مولف هستم.
در هملت هم این اتفاق افتاده است. خوانش شما از متن شکسپیر هملت تازهای است که با وجود ویژگیهایی که از این متن میشناسیم هملت شما و آقای احمدزاده است.
محمودرضا رحیمی بعد از دیدن نمایش حرف جالبی درباره این نمایش زد. گفت تو همه تحلیلهای هملت را تبدیل به اجرا کردی. احمدزاده این تحلیلها را تبدیل به متن کرد. منظورش از تحلیلها منظور نظر دیگران نبود بلکه آن چیزی است که شکسپیر در درون متن پنهان و قفل کرده و مثل یک راز در صندوقچه قرار داده است. جهان روابط پنهان این آدمهاست. نمایش هملت، نمایش عدم رابطهها و روابط نامریی و بسیار پنهان کاراکترهاست که روبهروی هم لبخند میزنند و همین که پشتشان را به هم میکنند شروع به توطئه کردن و فهمیدن همدیگر میکنند.
به همین دلیل بیشتر نمایش در قبرستان رخ میدهد؟
بله و در همهجا. بهقول حسین پاکدل جالب است که فقط در قبرستان نباشیم، در هر جایی باشیم در مترو یا ساعتفروشی، آنجا قبرستان است. دانمارک در هملت قبرستان شده است.
در زمان دیدن این اجرا، این سوال برای من پیش آمد که دانمارک کجاست؟
دانمارک درست دانمارک خود شکسپیر است. خود شکسپیر هم دانمارک را نمیشناخته است. خیلیها از او میپرسیدند این دانمارک کجاست؛ لندن است؟ اما او میگوید که دانمارک است.
اما در نطقی که کلودیوس بعد از تاجگذاری میکند از دانمارکی صحبت میکند که رگههای سیاسی دارد که ما را به یاد ایران امروز میاندازد. دانمارکی که با آرامش باید آن را ساخت.
هیچوقت تلاش نکردم بومی عمل کنم. دوست دارم بومی فکر کنم؛ چون در این سرزمین بزرگ شدم و با فرهنگ اجدادیام به همه چیز نگاه میکنم اما جهانی عمل میکنم. فکر میکنم تئاتر زبان بینالمللی برای ارتباط برقرارکردن است. هیچ وقت دوست نداشتم در کاری ما به ازایی را ایجاد کنم. وقتی ما به ازا ایجاد میکنید، دارید شعار میدهید و کاری را میکنید که بقیه هم در کوچه و خیابان در حال انجام آن هستند. به همین دلیل اعتقادی به جهان رئالیسم ندارم و فکر میکنم در جهان سورئال هستیم. در زندگیمان هر آن داریم به جهان دیگری فکر میکنیم و رویا میسازیم و در لحظه خودمان نیستیم. آنچه در این کار رخ میدهد، این است که ما رویاهای خودمان را سعی میکنیم به صورتهای دیگری نشان دهیم. به نظر من شکسپیر این کار را کرده و برای همین تراژدیهایش را به جاهای دیگری برده است. تنها شاه لیر در انگلستان آن هم در دوران کهن است. اتللو در قبرس است، تاجر ونیزی در ونیز رخ میدهد. اینها همان اتفاقهایی است که در سرزمین خودش رخ میدهد اما نه اینکه نمیخواهد و نمیتواند و اجازه نمیدهند. او به خوبی میدانست انجام دادن این شیوه احمقانه است. ما اگر بیاییم روی صحنه نقد اجتماعی بزنیم دیگر تئاتر نیستیم، این کار تریبون و روزنامه است. ما باید همسانسازی و اشتراکی را ایجاد کنیم و سهمی برای تماشاگر قایل باشیم که هر جایی برود. میخواهد در دانمارک باشد یا در این مملکت و حتی در کرات دیگر. من این سهم را برای تماشاگر میگذارم.
اما به نظر من خود شکسپیر مفری میخواهد تا حرفهایش را بزند. این راه فرار اوست.
نکته سر همین است که چه اتفاقی برای شکسپیر افتاده است؟ الیزابت علاوه بر اینکه انگلستان را به اوج قدرت خودش رسانده ممکلتی را پر از خشونت، نفرت، خیانت و قدرت میسازد. ما میدانیم که جنگ قدرت در انگلستان بین خانواده تئودورها و یورکها همیشگی بوده است. این جنگ باعث شده بود تا گروهی هر روز چهره خودشان را عوض کنند. امروز طرف یورکها هستی و تئودورها ضعیف شدهاند، فردا برعکس این رخ میدهد. هر دقیقه گروهی شکل عوض میکنند. دوره الیزابت پر از دورویی است و شکسپیر محصول این دوران. اما نمیتواند یا نمیخواهد یا اجازه نمیدهند که این رویه را تغییر دهد. پس کاری را انجام میدهد که از هر قشری وارد سالنش شود. یادمان نرود که در کلوپ تئاتر شکسپیر تماشاگران ایستاده عوام هستند و در لژها لردها نشستهاند. حتی لژ الیزابت هم در این کلوپ هم هست. آیا الیزابت میتواند یقه شکسپیر را بگیرد که آیا این ادموند لیرشاه که میگویی حرامزاده است و میخواهد به قدرت برسد من هستم؟ اما این اتفاق نیفتاده چون هیچ ما به ازایی ایجاد نمیکند. این قدرت شکسپیر و تئاتر است.
یکی از ویژگیهای بارز آثار شما که در هملت هم به روشنی آن را میبینیم، این است که متن را به هم میریزید و مونتاژ میکنید. شکست متن و فضا و روایت شکسپیر را در این متن هم میبینید.
خوشحالم که شما به آن اشاره کردید و از کلمه مونتاژ استفاده کردید. وقتی قرار است متنی را در دست بگیرم شروع به فالزدن در کتابهایم میکنم. در هملت مونتاژی که در ذهن من بود، این بود که فرمالیستها و بهخصوص آیزنشتاین و استروفسکی به آن اشاره میکنند و برشت روی آن کار کرده تا به یک نوع دراماتورژی تولید برسیم. فناوریای که فقط بازیگر بازی نکند و با ابزارهای مختلف بتواند کاری متفاوت ارایه دهد. این مونتاژ بتواند اضافات آن را بگیرد و چسبهای ما را درست میکند. آنچه در این اجرا به من کمک کرد مقالهای از آنبوگارت بود. به کمک این مقاله توانستیم زمان و مکان را به هم بریزیم که اگر بازیگرها بخواهند کاراکتر بسازند نتوانند. از حسام منظور پرسیده شد که چطور کلودیوس شما با مونولوگ خطابه و سخنرانی کنار آمد. این مونولوگ با شخصیتی که از کلودیوس میبینیم، متفاوت است.
درست نقطه مخالف مونولوگی است که کلودیوس در تنهایی روی برج آن را میگوید. درباره داستان هابیل و قابیل.
در تمام طول تمرین از بازیگران خواستم به کاراکتر فکر نکنند. شما یک پیکره هستید و این فاقد تمام گذشته و حال و آینده است. این رویداد نیست، موقعیت است. در موقعیت نمیتوانیم هم منش و هم نگرشمان را با همدیگر داشته باشیم. به چیز دیگری منجر نمیشود. این چیزی است که باید در مورد هملت رخ میداد. حالا در مورد کلودیوس در بازی حسام منظور رخ داده است. ما آن مونولوگ را تقریبا تا یک هفته آخر به اجرای فجر به او دادیم. برایش خیلی سخت بود و میگفت خیلی وقت کم است که روی این مانور بدهم. اما قضیه مانور نبود، سخنرانی بود که قرار بود نوید بدهد.
این همان بخش معاصرسازی هملت هم بود؟
جذابتر از این مونولوگ، این بود که میخواستیم همزمان به شش زبان زنده دنیا آن را در یک لحظه اجرا کنیم.
چرا در نمایش نیست؟
به این دلیل که بازیگرانمان نمیتوانستند به همه زبانهایی که میخواستیم آن را تکرار کنند. آقای عاشوری میتوانست به عربی بگوید و یک بازیگر دیگر انگلیسی، اما بقیه نمیتوانستند به فرانسه و حتی به ژاپنی بازگو کنند. نمیخواستم صدا پخش کنم. در نظرم بود بازیگران خودشان این دیالوگ را تکرار کنند که نشد. یعنی در یک لحظه انگار این مونولوگ به همه جهان مخابره میشد. بعضی وقتها مجبوری از بعضی از ایدههایت بگذری تا برخی از آنها از متن بیرون نزند. در نوع روندی که داشتیم این ایده جا نداشت و برای همین آن را کنار گذاشتیم. ایدههای دیگری هم بود که به کار نمیچسبید. برخی از اتودها را تا 10 شکل مختلف رفتیم و کنار گذاشتیم. اینکه یک ایده چون زیباست آن را انجام بدهیم به یکدستی کار و ایده نامتعارف ما باید میخورد.
چقدر در دراماتورژی و میزانسنها به این تغییرات فکر کرده بودید؟
در هر اجرایی باید از ابتدا در کنار متن باشم. من دراماتورژ متن هستم و هیچ لحظهای در زمان نوشتن متن به کارگردانی فکر نمیکنم. فقط بهعنوان دراماتورژ در کنار دست نویسنده به نوشتن او کمک میکنم. آیندهای را نگاه میکنم که من آرش دادگر بهعنوان کارگردان با متنی روبهرو شوم که داشتههای زیادی داشته باشد. از متن تکصدایی متنفرم و متنهای چندوجهی را دوست دارم؛ متنی که مثل قلعهای محکم باشد که یک در ورودی نداشته باشد و درهای دیگر را باید به دست بیاورم که به این دژ نفوذ کنم. زمانی که کارگردانی میکنم به دراماتورژی فکر نمیکنم.
کلودیوس شکسپیر چهره منفی اجراست اما کلودیوس هملت آرش دادگر چهره خاکستری دارد. مونولوگی که درباره برادرکشی روی ایوان میگوید این خاکستریبودن را شفافتر میکند. این شرایط است که او را به برادرکشی تشویق کرده است. این درباره شخصیتهای دیگر هم هست. اما کلودیوس در متن اصلی در تاریکترین بخش ایستاده و در این اثر رگههای روشنایی در خود دارد.
متاسفانه همیشه در ذهن خودمان فکر میکنیم که در اجراهای کلاسیک کاراکتر اصلی همه ویژگیهای مثبت را در خودش دارد. من به همهچیز شک میکنم. به نظر من خشنترین و بیرحمترین و بیعاطفهترین شخصیتی که شکسپیر خلق کرده هملت است. من اگر جای باربانسیو بودم میدادم اتللو را بزنند. خیلی راحت داخل خانه او میشود و دخترش را میدزدد. عملی که اتللو کرد از لحاظ اخلاقی درست نیست. عمل او در قبال یاگو خشن و بیرحمانه است. کسی که سالها کنارش بوده را نادیده میگیرد و کسی که از راه آمده یعنی کاسیو را فرمانده میکند. من به یاگو حق میدهم که واکنش نشان بدهد. او میخواهد حقش را بگیرد. هرچند که روشی که به کار میبندد جالب نباشد. انگیزه یاگو از اعمال اتللو آمده است. خواسته یا ناخواسته کاری کرده که دیگری دچار بینظمی و آشوب شده است. کلودیوسی که در ابتدای نمایش میبینیم را چهکسی میگوید که شاه بدی است؟ او میگوید اگرچه از ته دل غمگینم اما زمان، زمان ساختن و امید است. ما نمیدانیم هملت پدر چه برسر این سرزمین آورده که او بخواهد که مملکت را آرام کند. در ادامه کلودیوسی را میبینیم که به تلواسهای میافتد که بگوید کاش میفهمیدی دانمارک الان روزهای خوبی را پشتسر میگذارد. اما یکنفر نمیخواهد. یکنفر جهانش بینظم میشود و جهان همگان را بینظم میکند.
این یک نفر هملت است؟
بله. هملت شکسپیر هم همینطور است. یکسره به سراغ کلودیوس نمیرود. اولین کسی را که بینظم میکند افلیاست. از او پولونیوس بینظم میشود و از او کلودیوس بینظم میشود و از کلودیوس، گرترود و رز و گیل بینظم میشوند. میگویند در نسخههای چاپ سنگی قدیمی هملت شکسپیر آخرین دیالوگ از هوراشیو است که در گوش هملت میگوید: «همه این اتفاقات فقط بهخاطر حرف یک روح رخ داد.» مملکت در نهایت به چه کسی میرسد فورتینبراس.
کسی که از آنسوی مرز دانمارک آمده است.
بله. هملت چه میکند؟ مملکت را دودستی به او تقدیم میکند.
هم در هملت شکسپیر و هم در هملت شما میشود این برداشت را کرد که او بهدنبال یک خیال و وهم رفته و اینهمه اتفاقات را به وجود آورده است.
این همان چیزی است که در ابتدا قرار داشتیم نام این اجرا را داشته باشیم؛ هملت به روایت کابوس. تلاشمان این بود که تماشاگر به قضاوت آنچه که دارد و داشتهها و نداشتههایش و جهان پیرامون خودش برسد. فقط دیدن اجرایی سنتی از دیدن یک نمایشنامه خوب دنیا. من برای تماشاگر کار میکنم و تلاش میکنم با گروه منظر نظر او را عوض کنم. تماشاگر ما با داشتههایش وارد سالن میشود. به همین دلیل یکی از مشکلات من کارگردان این است که او را خلعسلاح کنم تا با خود اثر برخورد کند.
هملت شکسپیر یکی از خونینترین تراژدیهای اوست. اما هملت شما این تلخی را ندارد. میشود با این هملت خندید. شوخشنگی خود هملت تلخی تراژدی هملت را شیرین میکند در عین حالی که باز هم همان تراژدی است.
همگان میگویند که چخوف یکی از مهمترین طنزپردازان جهان است. اما شما کجای متنهای چخوف طنز میبینید؟ در حالی که سراسر طنز است. این طنز در کلام نیست. در رفتار و روابط است. شکسپیر استاد این طنز و کاراکترهایی است که در اشتباهات کارهایی را انجام میدهند که شما از رفتار آنها به خنده میافتید. از موقعیتهای آنها به خنده میافتید. هر آن چه تحلیلی که نسبت به آثار شکسپیر بهخصوص هملت وجود دارد تحلیلهای ویکتوریایی است. تحلیلهایی است که با روانشناسی فروید همراه شده است. هملت را دلزده و دلمرده و افسرده میکنند. من اعتقادی به این ندارم. همه اینها را هم مطالعه کردم. به اصل خود الیزابتی شکسپیر رجوع میکنم. من هملت را بسیار گروتسک دیدم و به همین خاطر در لباس و روابط دیدم گروتسک بود. معتقدم آنچه نیچه از زایش کمدی از تراژدی میگوید را از آثار شکسپیر گرفته است. شکسپیر است که تراژدی و کمدی را در دل هم قرار میدهد. خودش قبل از اینکه تراژدی بنویسد یک کمدینویس است.
هملت شما با هملت شکسپیر از نظر اکتیوبودن متفاوت است. بازی امین طباطبایی در نقش هملت خیلی موثر است و در خوانش شما از هملت میبینیم. هملت اصلی بسیار خموده است. سعی شده متفکر نشان داده شود. حتی شکسپیرین بزرگی چون لارنس اولیویه این خوانش را دارد.
انسان معاصر این تنها توصیفی است که درباره هملت میتوانم بگویم. وقتی به دراماتورژی تولید فکر میکنیم این چرخه تولید باید از خودش یک بازآفرینی مجددی ارایه دهد. من هیچچیز را کهنه نمیبینم مگر اینکه کهنه اجرا شود. وقتی دو، سه قرن هملتی را نشان میدهند که افسرده است در حالی که در جهان امروز دیگر نیست من چرا باید بخواهم مدل قدیمیای که بارها امتحان خودش را پس داده ارایه کنم؟ سنت تئاتر را در این اجرا شکستم. در یک دورهای پل گاسکویین مورد علاقه مردم پایینشهر بود. با اینکه فوتبالیستی لات و بددهن بود. اما گری لینهکر را اشراف دوست داشتند چون «سر» بود و از اعیان به شمار میرفت. هملت نه این است نه آن، در میانه این دو در نوسان است. بازی میکند یک بازیساز برای همه است. همه را به هم میریزد. با گورکن همانگونه رفتار میکند که انگار گورکن است. با کلودیوس انگار که کلودیوس است. با ابزار و لحن آنها با آنها رفتار میکند. متعلق به هیچ قشر و طبقهای نیست. خیلی سخت بود به بازیگری بگوییم نقش هملتی را بازی کند که برخلاف آنچه شنیده تلخ و خموده نیست. باید همه دانستههایش از هملت را بیرون میریخت و به این هملت میرسید. امین طباطبایی خودش میگوید من در تاریکی بودم و درست دو هفته مانده به اجرا و من میگویم تا لحظه اجرا کارهایی را انجام داد که میگفت به آنها فکر نکرده بودم. اینقدر کلنجار رفتیم تا این نقش درآمد. من چیزی از امین میخواستم و او مقاومت میکرد. مقاومت از داشتههایش بود. میگفت به شخصیت هملت نمیخورد اما بعد خودش هم مانده بود که چطور زبانم را بیرون آوردم؟ چطور اینطور خندیدم؟ در اجرا، این شخصیت در روابط میان سایر شخصیتها نمود بیرونی خودش را مثل یک انفجار آتشفشانی انجام داد. این جنون هملت بود.
افلیای این نمایش هم آشناییزدایی شد. آدم را بیشتر به یاد اتللو میانداخت. هم گریم و آوازهایی که «ابراهیم منصفی» میخواند آشنایی ذهنی افلیا را به هم میزد.
افلیایی که در ذهنم بود افلیایی غیرمتعارف بود. برای خلع سلاح شدن تماشاچی برای همه شخصیتها فکر کردم که آشناییزدایی کردم. حسام منظور را وقتی من برای این اجرا خواستم فکر میکرد برای نقش لایرتیس او را انتخاب کردم. یعنی خود بازیگران هم باور نمیکردند در کدام نقش قرار است بازی کنند. من دوست ندارم تماشاگر در سالن بیاید و حدس بزند که کدام یکی هملت است و کدام یکی مثلا کلادیوس. دوست دارم از روابط کشف کند که چه کسی چه نقشی را بازی میکند. افلیا برای من با داشتههای قبلی که مظلوم و معصوم و لاغر و باریک که هرکسی او را میبیند بگوید این باید خودش را غرق کند، تفاوت داشت. افلیا در ذهن من سرزنده و شاداب و بدوی بود. ساناز نجفی بسیار خوب از پس این نقش برآمد.
هملت تقریبا همه جوایز جشنواره فجر را برد. به نظر باید کمکهای زیادی از مرکز میگرفت اما تا جایی که میدانم هیچ کمکی به اجرای شما نشده است.
این را از من نباید بپرسید. باید از رییس مرکز و معاونت هنری بپرسید که اگر از این کار حمایت نشده قرار است از چه کاری حمایت شود؟ کاری که جوایز خود شما را گرفته چرا نباید بدون حمایت به روی صحنه بیاید. ما باید هنوز با تنگنظریها و دشمنیها، پاسوز شویم. اگر شما اثر هنری میخواهید این زمانبر است. گروه باید سختی بکشد. کارهای آپارتمانی و دمدستی میخواهید اعلام کنید. کارهایی که یک هفتهای بسته میشود. نمیخواهم بگویم آن کارها نباید باشد. اما خیلی راحت میگویم برای ساخت فرهنگ، زمان، انرژی، وقت و هزینه لازم است. وقتی این جوری نگاه کنید به هیچ جایی نمیرسید. من نمیدانم چه مسالهای بین مرکز هنرهای نمایشی است که ما باید چوبش را بخوریم.
مگر در جشنواره قید کرده بودند که کار را باید کجا اجرا کنید؟
ما کار را در حافظ اجرا کردیم. در آنجا مشکلاتی به لحاظ صحنهای داشتیم که در ایرانشهر این مشکل را نداشتیم. بابت دعوای این دو مرکز محصول ما از دست میرود. زمانی که ما در دوره کارشناسی در دانشگاه آزاد درس میخواندیم به ما تنخواهی که وزارت علوم برای جشنواره دانشجو میداد را نمیدادند چون میگفتند شما بچه پولدارید خودتان خرج کنید. الان وضعیت همین است. کسی که در ایرانشهر اجرا میرود خودش میتواند خرجش را در بیاورد. تئاتر تئاتر است و در هر جایی اجرا برود باید حمایت شود. اما ما چون در مجموعهای که زیر نظر مرکز هنرهای نمایشی روی صحنه نبردیم از ما حمایت نمیکنند. ما به دعوت آقای سرسنگی آمدیم و حافظ مرداد را به ما پیشنهاد داده بود که زمان مردهای برای این اجرا بود. مسوولان آن زمان بنیاد رودکی به ما 15 شب اجرا هر شب دو اجرا داده بودند. اجرایی که برند جشنواره فجر بوده است و فیلمش در هر جای جهان رفته تحسین شده است اینطور برخورد میشود. حتی نیامدند کار را ببینند. کمک نمیخواهیم بیایند کار را ببینند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.