جنون روز
موریس بلانشو: تدبیر مردن
موریس بلانشو، ادبیات را برخورد قهرآمیز دو مفهوم ظاهرا مترادف مرگ و مردن میدانست. ادبیات در نظرش مردن در مقابله با مرگ بود. مرگ را نمیشود نوشت، ولی نوشتن همواره مردن است. این رویکرد بیش از هر چیز نگاهی انتقادی به رسانهاي دانستن زبان بود. ادبیات نمیتواند در مبادله بستههای اطلاعاتی و احساسی تلخیص شود. در ادبیات به هیچ مفهوم یا تفسیری نمیشود اتکا کرد. حتی از این هم بیشتر، ادبیات انتقال چیزی از جایی به جای دیگر نیست. از این رو تاکید بر دریافت مخاطب یا نشانهشناسی متن بهزعم بلانشو به هیچ روی وافی به مقصود نیست. در عین حال ادبیات نوعی شراکت مستقل از مبادله را در خود مستتر دارد. کسی که میخواند غیاب خود را با غیاب آنکه میخواند شریک میشود. آدمها نمیتوانند زیستن وزمان زیسته را با هم تقسیم کنند. همه میمیرند، ولی کسی به جای کسی دیگر نمیمیرد.
آنکس که به ساحت کلام پا میگذارد، در حین نوشتن همان کسی نیست که پیش از نوشتن بوده، زبان مثل عارضهای او را مبتلا میکند. نویسنده، به مرض زبان دچار است. مرضی علاجناپذیر و رو به مرگ. معنادار بودن نوشته، به اندازه معناساز بودنش مهم نیست. سیاهی و تاریکی و انبوهی از فراموش شدهها، مطرودان و ناپدیدشدگان پابهپای کنش نوشتن، حضور مییابند و دوباره غیب میشوند. در مرحله آخر، بلانشو بر این نظر است که نوشتن به هیچروی عملی فردی نیست. ادبیات، نه فردیت را ایجاد میکند و نه ماحصل کار فرد است، اما در این مساله به غیاب جمع رای میدهد. به عبارتی نوشتن نتیجه جمعی غیابهای جمعی است.
«تومای سرگردان» و «حکم مرگ» در بین آثار بلانشو، تمام روایی هستند. ارایهی طرح یا خلاصهای از این دو اثر مصداق ناممکنی و بیهودگی است، اما میتوان به همین بسنده کرد. ما در هر دو کتاب، با موجوداتی سروکار داریم که در مواجهه مرگ و هنر قرار دارند. شخصیتهای داستانی بلانشو، هنر را در مفهوم بازنمایی به نیت فايق آمدن بر مرگ و مثلا تجربه چیزی شبیه به جاودانگی تجربه میکنند و شکستخورده از صحنه خارج میشوند، اما در لایه دیگر داستان، شمایی از نوشتن و در مفهومی وسیعتر، تعبیری از هنر غیربازنمایانهای شکل میگیرد، که شاید خلاصه آن در شیوه جایگزینی مردن و مرگ باشد. نوشتن، امکانی است برای مکرر مردن، با دیگری مردن تا آنحد که از فرط مردن، مرگ منهدم شود.
موریس بلانشو، ادبیات را برخورد قهرآمیز دو مفهوم ظاهرا مترادف مرگ و مردن میدانست. ادبیات در نظرش مردن در مقابله با مرگ بود. مرگ را نمیشود نوشت، ولی نوشتن همواره مردن است. این رویکرد بیش از هر چیز نگاهی انتقادی به رسانهاي دانستن زبان بود. ادبیات نمیتواند در مبادله بستههای اطلاعاتی و احساسی تلخیص شود. در ادبیات به هیچ مفهوم یا تفسیری نمیشود اتکا کرد. حتی از این هم بیشتر، ادبیات انتقال چیزی از جایی به جای دیگر نیست. از این رو تاکید بر دریافت مخاطب یا نشانهشناسی متن بهزعم بلانشو به هیچ روی وافی به مقصود نیست. در عین حال ادبیات نوعی شراکت مستقل از مبادله را در خود مستتر دارد. کسی که میخواند غیاب خود را با غیاب آنکه میخواند شریک میشود. آدمها نمیتوانند زیستن وزمان زیسته را با هم تقسیم کنند. همه میمیرند، ولی کسی به جای کسی دیگر نمیمیرد.
آنکس که به ساحت کلام پا میگذارد، در حین نوشتن همان کسی نیست که پیش از نوشتن بوده، زبان مثل عارضهای او را مبتلا میکند. نویسنده، به مرض زبان دچار است. مرضی علاجناپذیر و رو به مرگ. معنادار بودن نوشته، به اندازه معناساز بودنش مهم نیست. سیاهی و تاریکی و انبوهی از فراموش شدهها، مطرودان و ناپدیدشدگان پابهپای کنش نوشتن، حضور مییابند و دوباره غیب میشوند. در مرحله آخر، بلانشو بر این نظر است که نوشتن به هیچروی عملی فردی نیست. ادبیات، نه فردیت را ایجاد میکند و نه ماحصل کار فرد است، اما در این مساله به غیاب جمع رای میدهد. به عبارتی نوشتن نتیجه جمعی غیابهای جمعی است.
«تومای سرگردان» و «حکم مرگ» در بین آثار بلانشو، تمام روایی هستند. ارایهی طرح یا خلاصهای از این دو اثر مصداق ناممکنی و بیهودگی است، اما میتوان به همین بسنده کرد. ما در هر دو کتاب، با موجوداتی سروکار داریم که در مواجهه مرگ و هنر قرار دارند. شخصیتهای داستانی بلانشو، هنر را در مفهوم بازنمایی به نیت فايق آمدن بر مرگ و مثلا تجربه چیزی شبیه به جاودانگی تجربه میکنند و شکستخورده از صحنه خارج میشوند، اما در لایه دیگر داستان، شمایی از نوشتن و در مفهومی وسیعتر، تعبیری از هنر غیربازنمایانهای شکل میگیرد، که شاید خلاصه آن در شیوه جایگزینی مردن و مرگ باشد. نوشتن، امکانی است برای مکرر مردن، با دیگری مردن تا آنحد که از فرط مردن، مرگ منهدم شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.