|

بازتاب

یونگ متخصص‌ها

محمدرضا سرگلزایی /روانپزشک – رابط آموزشی انجمن جهانی روانپزشکی (WPA)


در روزنامه «شرق» 25 دی‌ماه 1391، صفحه 10 (صفحه کتاب) مطلبی باعنوان «پیامبر دروغین» علیه کارل گوستاویونگ روانپزشک و اسطوره‌شناس سوییسی چاپ‌ شده بود که نه قابل تامل بلکه قابل تاسف بود، نه به این‌دلیل که علیه «یونگ» بود بلکه به این دلیل که هزلی بود که لباس نقدبرتن کرده بود و این رویکرد بیش از آنکه به نظریات یونگ صدمه بزند به سنت نقد آسیب می‌رساند.
1 نویسنده مقاله (که کاش رشته تحصیلی‌شان را می‌دانستم) ادعا کرده‌اند که در کشورهای اروپایی و نیز در آمریکا یونگ دارای هیچ اعتبار علمی و فلسفی نیست و هیچ اندیشمند برجسته‌ای کوچک‌ترین نقل قولی از او نیاورده است من روانپزشکی هستم که بیش از 10 سال است که به فارغ‌التحصیلان رشته‌های پزشکی و روانشناسی (گروه post-graduate) روانشناسی تحلیلی یونگ درس می‌دهم لذا ادعایی بدون رفرنس نمی‌کنم. هنوز در آخرین ویرایش درسنامه جامع روانپزشکی کاپلان و سادوک که مرجع علمی بین‌المللی برای روانپزشکی است ومرجع بورد تخصصی روانپزشکی کشور نیز است فصل مفصلی به ارایه نظریات یونگ اختصاص دارد و پژوهشگران متخصصی همچون دیوید دیویسون، شینودابولن و مایکل دانیلز تمام کار خود را صرف بسط و تحلیل آثار یونگ کرده‌اند. فقط با یک جست‌وجوی کوچک در موتورهای جست‌وجوی اینترنت می‌توان صحت و سقم ادعای نویسنده مقاله «پیامبر دروغین» را سنجید.
2 نویسنده ادعا کرده که نظریات یونگ «شبه علمی» است. لازم است عرض کنم که اگر ایشان با تعریف «کارل پوپر» از علم موافق هستند که تمام نظریات روانکاوی در رشته شبه علم (pseudoscience) قرار می‌گیرند واز این‌بابت تفاوتی بین نظرات فروید، آدلر، یونگ و لکان نیست چرا که نظرات روانکاوانه فاقد ویژگی «ابطال‌پذیری» (falsifacation) هستند که پوپر آن‌را ویژگی اصلی «علم» می‌داند اما بر اساس دیدگاه‌های «توماس کوهن» نظریات روانکاوی را می‌توان علمی نامید و باز هم از این بابت تفاوتی بین نظرات فروید و آدلر و یونگ و لکان نیست. برای فهم بهتر این مطلب می‌توانید فصل مربوط به فلسفه علم را از کتاب «تاریخ روانشناسی» نوشته هرگنان، ترجمه دکتر یحیی سید محمدی بخوانید.
3 به نظر می‌رسد که نویسنده مقاله گمان می‌کنند که آثار فروید و نظریات ایشان در مقوله روانشناسی به عنوان یک علم تجربی و یک مقوله پوزیتیویستی می‌گنجد در حالی که هیچ‌کدام از نظریات فروید نیز با روش علمی و ازمسیر استقرائی (inductive) به دست نیامده‌اند و همانقدر که دیدگاه‌های یونگ از این باب مورد نقد هستند، دیدگاه‌های فروید هم مورد نقدند و حتی روانکاوانی مثل اریک فروم و کارن هرونای و ویکتور فرانکل نقدهای جدی‌ بر دیدگاه‌های فروید مطرح کرده‌اند. این نقدها از بزرگی زیگموند فروید نمی‌کاهند اما مساله این است که نویسنده مقاله سعی کرده‌اند نظریات فروید را در مقابل نظریات یونگ بنشانند و یکی را علمی ودیگری را غیرعلمی و بلکه شیادانه بنامند. اینجاست که جای تاسف و نیز حیرت دارد!
4 نویسنده با نقل دو بند از نوشته‌های یونگ از کتاب «روانشناسی و کیمیاگری» که فهمیدن آنها نیاز به داشتن پیشینه مطالعاتی خاصی دارد سعی کرده مخاطب را قانع کند که آثار یونگ دچار مبهم‌گویی،تناقض گویی و استفاده از اصطلاحات نامانوس است! اگر نویسنده هر بندی را از هر کتاب تخصصی «مثله» کند و آن را به فرد غیر متخصصی نشان دهد، می‌تواند همین واژه‌ها را برای آن متن نیز به کار ببرد! در انتها، نویسنده مقاله «پیامبر دروغین» جناب آقای علیرضا امیرحاجبی را به مطالعه بیشتر، و رعایت ادبیات غیر پوپولیستی در نوشتار دعوت می‌کنم و امیددارم مقالات بعدی ایشان عالمانه‌تر، منصفانه‌تر و مودبانه‌تر باشند.
میلیون‌ها نفر در جهان،‌ دچار تجربه‌ای مشابه یونگ می‌گردند. افرادی که در زمینه‌های اجتماعی- از روابط خانوادگی گرفته تا مناسبات حرفه‌ای و شهروندی - افرادی موفق و برجسته‌اند اما دیگر از موفقیت‌، حسن شهرت یا ثروت خود لذت نمی‌برند و تصویری شبیه به افسردگی را تجربه می‌کنند: از چیزهایی که پیش از این مشتاق آنها بودند دیگر لذت نمی‌برند و احساس پوچی، خلأ، بی‌معنایی و سردرگمی می‌کنند. یونگ همزمان دو نقش را ایفا می‌کرد: نقش دانشمندی که پدیده‌ای را مورد آزمایش قرار می‌دهد و نقش پدیده‌ای که مورد آزمایش قرار می‌گیرد!نتیجه این جست‌وجوی کنجکاوانه و شجاعانه طراحی مدل جدیدی از سیر زندگی انسان بود، مدلی که به نظر می‌رسد نسبت به مدل فروید، بسیط‌تر بود. انگار فروید تا نیمی از پلکان زندگی و رشد انسانی را ترسیم کرده بود در پاگرد پله‌ها توقف کرده بود، یونگ به توصیف «پس از پاگرد» پرداخت. از نظر یونگ، اغلب آنچه در تعلیم و تربیت، از نو نهالی تا نوجوانی می‌آموزیم تنها ما را به مهارت‌هایی برای اجتماع‌پذیری مجهز می‌کنند. اجتماع‌پذیری مرحله‌ای است که فرد می‌تواند به‌طور موفق نقش یک عضو اجتماع بودن را بازی کند. پاداش خوب بازی کردن این نقش دریافت توجه، تشویق و نوازش از جانب اجتماع است. اگر انسان به موفقیت کافی نرسد، تمام عمر او صرف همین مرحله اجتماع‌پذیری می‌شود. او سراسر زندگی خود را صرف کسب قدرت، ثروت و شهرت می‌کند تا به حداکثر دریافت توجه، تشویق و نوازش نائل گردد. این افراد هرگز «تجربه یونگی» را از سر نمی‌گذرانند. گروه دیگری از افراد نیز به ‌رغم رسیدن به موفقیت‌های اجتماعی تمام عمر را صرف همین مرحله اجتماع‌پذیری می‌کنند. اینها افرادی هستند که دچار اعتیاد به قدرت، شهرت و ثروت می‌شوند و هرگز سیراب نمی‌گردند. این افراد نیز از تجربه یونگی محروم می‌مانند. اما افراد موفقی که دچار اعتیاد به قدرت و ثروت و شهرت نمی‌شوند، روزی دچار تجربه‌ای می‌شوند که مسیر زندگی آنها را تغییر خواهد داد. آنها دیگر از توجه و تشویق و نوازش لذت نمی‌برند و گمشده دیگری را طلب می‌کنند. این گمشده چیزی نیست جز خویشتن جدیدی که با شهامت و خلاقیت خود فرد خلق می‌گردد و ورای طبیعت و تربیت او قرار می‌گیرد. خلق این خویشتن جدید کار آسانی نیست. بسیاری از هوشمندترین افراد در میانه این راه جا می‌مانند و به مقصد نمی‌رسند. یونگ برای طراحی مدل خود، ناچار شد از مدل عقلانیت سقراطی و فلسفه تحلیلی فراتر برود و دست به دامان عقلانیت تائویی و فلسفه ترکیبی (گشتالت) شود. بنابراین یونگ برای فهم مبسوط‌تری از زندگی،‌ به سفر در هند، آفریقا و قبایل سرخپوستان پوبلو پرداخت. چنین بود که رویکرد یونگ برخلاف نامش (روانشناسی تحلیلی) نه تنها روانشناسی و فلسفه تحلیلی را درنوردید که حتی از مرزهای انسان‌شناسی (آنتروپولوژی) نیز عبور کرد و پایه‌گذار نوعی هستی‌شناسی(انتولوژی) شد. دیدگاه یونگ نه تنها در روانشناسی که حتی در هنر نیز ردپای عمیقی بر جای نهاد. فیلم‌های سینمایی مشهوری چون زندگی دوگانه ورونیکا (از کیشلوفسکی)،‌رویا(از کیم‌کی دوک) و رمان‌های برجسته‌ای همچون تسلی‌ناپذیر (اثر ایشی گورو) را هرگز نمی‌توان بدون دانستن مدل یونگ به‌طور کامل فهمید.


در روزنامه «شرق» 25 دی‌ماه 1391، صفحه 10 (صفحه کتاب) مطلبی باعنوان «پیامبر دروغین» علیه کارل گوستاویونگ روانپزشک و اسطوره‌شناس سوییسی چاپ‌ شده بود که نه قابل تامل بلکه قابل تاسف بود، نه به این‌دلیل که علیه «یونگ» بود بلکه به این دلیل که هزلی بود که لباس نقدبرتن کرده بود و این رویکرد بیش از آنکه به نظریات یونگ صدمه بزند به سنت نقد آسیب می‌رساند.
1 نویسنده مقاله (که کاش رشته تحصیلی‌شان را می‌دانستم) ادعا کرده‌اند که در کشورهای اروپایی و نیز در آمریکا یونگ دارای هیچ اعتبار علمی و فلسفی نیست و هیچ اندیشمند برجسته‌ای کوچک‌ترین نقل قولی از او نیاورده است من روانپزشکی هستم که بیش از 10 سال است که به فارغ‌التحصیلان رشته‌های پزشکی و روانشناسی (گروه post-graduate) روانشناسی تحلیلی یونگ درس می‌دهم لذا ادعایی بدون رفرنس نمی‌کنم. هنوز در آخرین ویرایش درسنامه جامع روانپزشکی کاپلان و سادوک که مرجع علمی بین‌المللی برای روانپزشکی است ومرجع بورد تخصصی روانپزشکی کشور نیز است فصل مفصلی به ارایه نظریات یونگ اختصاص دارد و پژوهشگران متخصصی همچون دیوید دیویسون، شینودابولن و مایکل دانیلز تمام کار خود را صرف بسط و تحلیل آثار یونگ کرده‌اند. فقط با یک جست‌وجوی کوچک در موتورهای جست‌وجوی اینترنت می‌توان صحت و سقم ادعای نویسنده مقاله «پیامبر دروغین» را سنجید.
2 نویسنده ادعا کرده که نظریات یونگ «شبه علمی» است. لازم است عرض کنم که اگر ایشان با تعریف «کارل پوپر» از علم موافق هستند که تمام نظریات روانکاوی در رشته شبه علم (pseudoscience) قرار می‌گیرند واز این‌بابت تفاوتی بین نظرات فروید، آدلر، یونگ و لکان نیست چرا که نظرات روانکاوانه فاقد ویژگی «ابطال‌پذیری» (falsifacation) هستند که پوپر آن‌را ویژگی اصلی «علم» می‌داند اما بر اساس دیدگاه‌های «توماس کوهن» نظریات روانکاوی را می‌توان علمی نامید و باز هم از این بابت تفاوتی بین نظرات فروید و آدلر و یونگ و لکان نیست. برای فهم بهتر این مطلب می‌توانید فصل مربوط به فلسفه علم را از کتاب «تاریخ روانشناسی» نوشته هرگنان، ترجمه دکتر یحیی سید محمدی بخوانید.
3 به نظر می‌رسد که نویسنده مقاله گمان می‌کنند که آثار فروید و نظریات ایشان در مقوله روانشناسی به عنوان یک علم تجربی و یک مقوله پوزیتیویستی می‌گنجد در حالی که هیچ‌کدام از نظریات فروید نیز با روش علمی و ازمسیر استقرائی (inductive) به دست نیامده‌اند و همانقدر که دیدگاه‌های یونگ از این باب مورد نقد هستند، دیدگاه‌های فروید هم مورد نقدند و حتی روانکاوانی مثل اریک فروم و کارن هرونای و ویکتور فرانکل نقدهای جدی‌ بر دیدگاه‌های فروید مطرح کرده‌اند. این نقدها از بزرگی زیگموند فروید نمی‌کاهند اما مساله این است که نویسنده مقاله سعی کرده‌اند نظریات فروید را در مقابل نظریات یونگ بنشانند و یکی را علمی ودیگری را غیرعلمی و بلکه شیادانه بنامند. اینجاست که جای تاسف و نیز حیرت دارد!
4 نویسنده با نقل دو بند از نوشته‌های یونگ از کتاب «روانشناسی و کیمیاگری» که فهمیدن آنها نیاز به داشتن پیشینه مطالعاتی خاصی دارد سعی کرده مخاطب را قانع کند که آثار یونگ دچار مبهم‌گویی،تناقض گویی و استفاده از اصطلاحات نامانوس است! اگر نویسنده هر بندی را از هر کتاب تخصصی «مثله» کند و آن را به فرد غیر متخصصی نشان دهد، می‌تواند همین واژه‌ها را برای آن متن نیز به کار ببرد! در انتها، نویسنده مقاله «پیامبر دروغین» جناب آقای علیرضا امیرحاجبی را به مطالعه بیشتر، و رعایت ادبیات غیر پوپولیستی در نوشتار دعوت می‌کنم و امیددارم مقالات بعدی ایشان عالمانه‌تر، منصفانه‌تر و مودبانه‌تر باشند.
میلیون‌ها نفر در جهان،‌ دچار تجربه‌ای مشابه یونگ می‌گردند. افرادی که در زمینه‌های اجتماعی- از روابط خانوادگی گرفته تا مناسبات حرفه‌ای و شهروندی - افرادی موفق و برجسته‌اند اما دیگر از موفقیت‌، حسن شهرت یا ثروت خود لذت نمی‌برند و تصویری شبیه به افسردگی را تجربه می‌کنند: از چیزهایی که پیش از این مشتاق آنها بودند دیگر لذت نمی‌برند و احساس پوچی، خلأ، بی‌معنایی و سردرگمی می‌کنند. یونگ همزمان دو نقش را ایفا می‌کرد: نقش دانشمندی که پدیده‌ای را مورد آزمایش قرار می‌دهد و نقش پدیده‌ای که مورد آزمایش قرار می‌گیرد!نتیجه این جست‌وجوی کنجکاوانه و شجاعانه طراحی مدل جدیدی از سیر زندگی انسان بود، مدلی که به نظر می‌رسد نسبت به مدل فروید، بسیط‌تر بود. انگار فروید تا نیمی از پلکان زندگی و رشد انسانی را ترسیم کرده بود در پاگرد پله‌ها توقف کرده بود، یونگ به توصیف «پس از پاگرد» پرداخت. از نظر یونگ، اغلب آنچه در تعلیم و تربیت، از نو نهالی تا نوجوانی می‌آموزیم تنها ما را به مهارت‌هایی برای اجتماع‌پذیری مجهز می‌کنند. اجتماع‌پذیری مرحله‌ای است که فرد می‌تواند به‌طور موفق نقش یک عضو اجتماع بودن را بازی کند. پاداش خوب بازی کردن این نقش دریافت توجه، تشویق و نوازش از جانب اجتماع است. اگر انسان به موفقیت کافی نرسد، تمام عمر او صرف همین مرحله اجتماع‌پذیری می‌شود. او سراسر زندگی خود را صرف کسب قدرت، ثروت و شهرت می‌کند تا به حداکثر دریافت توجه، تشویق و نوازش نائل گردد. این افراد هرگز «تجربه یونگی» را از سر نمی‌گذرانند. گروه دیگری از افراد نیز به ‌رغم رسیدن به موفقیت‌های اجتماعی تمام عمر را صرف همین مرحله اجتماع‌پذیری می‌کنند. اینها افرادی هستند که دچار اعتیاد به قدرت، شهرت و ثروت می‌شوند و هرگز سیراب نمی‌گردند. این افراد نیز از تجربه یونگی محروم می‌مانند. اما افراد موفقی که دچار اعتیاد به قدرت و ثروت و شهرت نمی‌شوند، روزی دچار تجربه‌ای می‌شوند که مسیر زندگی آنها را تغییر خواهد داد. آنها دیگر از توجه و تشویق و نوازش لذت نمی‌برند و گمشده دیگری را طلب می‌کنند. این گمشده چیزی نیست جز خویشتن جدیدی که با شهامت و خلاقیت خود فرد خلق می‌گردد و ورای طبیعت و تربیت او قرار می‌گیرد. خلق این خویشتن جدید کار آسانی نیست. بسیاری از هوشمندترین افراد در میانه این راه جا می‌مانند و به مقصد نمی‌رسند. یونگ برای طراحی مدل خود، ناچار شد از مدل عقلانیت سقراطی و فلسفه تحلیلی فراتر برود و دست به دامان عقلانیت تائویی و فلسفه ترکیبی (گشتالت) شود. بنابراین یونگ برای فهم مبسوط‌تری از زندگی،‌ به سفر در هند، آفریقا و قبایل سرخپوستان پوبلو پرداخت. چنین بود که رویکرد یونگ برخلاف نامش (روانشناسی تحلیلی) نه تنها روانشناسی و فلسفه تحلیلی را درنوردید که حتی از مرزهای انسان‌شناسی (آنتروپولوژی) نیز عبور کرد و پایه‌گذار نوعی هستی‌شناسی(انتولوژی) شد. دیدگاه یونگ نه تنها در روانشناسی که حتی در هنر نیز ردپای عمیقی بر جای نهاد. فیلم‌های سینمایی مشهوری چون زندگی دوگانه ورونیکا (از کیشلوفسکی)،‌رویا(از کیم‌کی دوک) و رمان‌های برجسته‌ای همچون تسلی‌ناپذیر (اثر ایشی گورو) را هرگز نمی‌توان بدون دانستن مدل یونگ به‌طور کامل فهمید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.