|

نسخه‌بردار کنشگر

نادر شهریوری(صدقی)

«بارتلبی، آیا به من می‌گویی کجا به دنیا آمده‌ای؟
-ترجیح می‌دهم نگویم
آیا حاضری راجع به خودت به من بگویی؟
-ترجیح می‌دهم نگویم»1
اینها سوال‌های ساده‌ای‌اند که صاحب محضری معتبر از کارمند تازه‌وارد خود بارتلبی که محرر ساده‌ای بیش نیست می‌پرسد و هربار مواجه با ناکامی از دریافت پاسخ می‌شود. بارتلبی محرر نوشته هرمان ملویل ماجرای محرر فقیر و کارمند دون‌پایه‌ای است که نه غذای درست‌وحسابی می‌خورد و نه حتی جایی برای زندگی‌کردن دارد ولی نیروی شخصی‌اش عظیم است، نیرویی کاملا «نه» اما قدرتمند که ترجیح می‌دهد به انتظاراتی که دیگران از او دارند تن در ندهد. «ترجیح می‌دهم نه» تم اصلی ماجراست، آغاز نه گفتن به رییس از آنجا شروع می‌شود که صاحب‌ محضر که از قضا مردی آسانگیر و صبور است از بارتلبی می‌خواهد متنی مختصر را باهم مقابله کند اما بارتلبی به‌جای مقابله متن با لحنی بس‌ملایم و قاطع جواب می‌دهد «ترجیح می‌دهم این کار را نکنم» محضردار از فرط نابهنگامی جواب کارمند خویش سخت متعجب می‌شود «بلافاصله گمان بردم که گوش‌هایم مرا فریب داده‌اند یا بارتلبی ابدا متوجه منظورم نشده، درخواستم را به واضح‌ترین صورت ممکن تکرار کردم.» اما پاسخ پیشین با همان وضوح بیان شد‌ «ترجیح می‌دهم این کار را نکنم».2 مساله اساسی در رفتار بارتلبی آن است که آیا او «آری‌گو» به خواست خویش است یا «نه گو» به دیگری؟ باوجود شباهت ظاهر تفاوتی زیاد میان آری‌گفتن به خویش و نه‌گفتن به دیگری وجود دارد و این دو الزاما لازم و ملزوم هم نیستند فرمول ترجیح می‌دهم این کار را نکنم، نروم، نگویم یا هر نه دیگری که به‌دنبال ترجیح‌دادن می‌آید واجد تفاوت زیاد و فی‌الواقع دودنیای متفاوت است. به عبارت دیگر میان آری‌گفتن و نه‌گفتن دو دنیای اخلاقی کاملا متفاوت وجود دارد که نیچه آن را اخلاق کنشگرانه (والاتبار) و اخلاق واکنش‌گرایانه (بردگان) نام می‌دهد «هر اخلاق والاتبارانه از دل آری‌گویی پیروزمندانه به خویش بر می‌روید:‌اما اخلاق بردگان نخست به آنچه بیرونی است به آنچه دیگر به‌جز آنچه اوست نه می‌گوید».3 از طرفی دیگر نیروی واکنشگر (اخلاق بردگان) برای آنکه کاری انجام دهد همواره نیاز به جهان بیرونی متخاصم دارد، به بیانی دیگر نیاز به تحریک دارد و طرفه آنکه زود هم تحریک می‌شود تحرکات بیرونی شاخک‌های نیروی واکنش را به مقابله‌به‌مثل یا هر تحریک دیگری حساس می‌کنند، در حالی که نیروی کنشگر نیازی به تحریک ندارد، او خودانگیخته و متحرک کار خود را انجام می‌دهد و فضای اطراف را تحت تحرکات خود درمی‌آورد. بارتلبی محرر در دفترخانه، نسخه‌بردار ساده‌ای بیش نیست. زیردست است اما با فرمول جادویی «ترجیح می‌دهم نه» که از خواست آری‌گفتن به خود نشات می‌‌گیرد، عملا تمامی آلترناتیوهای موجود را پس می‌زند، حتی تا به آنجا پیش می‌رود که محضردار را وامی‌دارد که خودش را با او تطبیق دهد «روزها سپری شدند و تدریجا به میزان قابل‌ملاحظه خود را با بارتلبی وفق دادم»4 بارتلبی توضیحی برای توجیه رفتارش نمی‌دهد و با این کار فضایی معلق، گنگ و تشخیص‌ناپذیر از خود به‌جا می‌گذارد و دیگران را به‌اصطلاح خلع‌سلاح می‌کند. «گفتم بارتلبی، زنجبیل رفته بیرون، لطف می‌کنی یک سر تا پستخانه بروی (پیاده فقط سه‌دقیقه تا آنجا راه بود) ببینی چیزی برایم آمده یا نه؟
- ترجیح می‌دهم نروم.
- نمی‌خوای بروی؟
- ترجیح می‌دهم نروم.
گیج و مبهوت خودم را به میز کارم رساندم و غرق در فکر و خیال آنجا نشستم. غضب کور دیرین باز گریبانم را گرفت. آیا چیز دیگری پیدا می‌شد که اگر آن را درخواست می‌کردم باز این مخلوق بینوای آس‌وپاس و آسمان‌جل- کارمند تحت استخدام خودم- از اجابتش خودداری می‌کرد و به نحوی خفت‌بار دست رد به سینه‌ام می‌‌زد؟»5 آری‌گفتن به خود اگر به‌راستی آری‌گفتن باشد، رفتاری کنشگرانه است که هیچ توجیهی به پیامد ندارد، پیامدها از آنجا آغاز می‌شوند که «عاقبت‌کار» مطرح می‌شود، اساسا سوال از عاقبت کار برای کنشگر سوال بدی است و او را در نهایت به ادامه بازی با همان منطق سابق می‌کشاند درواقع او را ناگزیر می‌سازد که منطق بازی دیگری را بپذیرد، در حالی که منطق «ترجیح» که از خواست آری‌گفتن به خود برمی‌آید، دقیقا از آنجا می‌تواند هژمونیک شود که توجهی به پیامد نداشته باشد. مساله کنشگربودن یا نبودن اساسا تعیین قاعده بازی است یعنی آنکه چه‌کسی قاعده بازی را تعیین می‌کند؟ این موضوع در ظاهر به مقوله قدرت ارتباط پیدا می‌‌کند یعنی به نظر می‌رسد نیرویی که قدرت مسلط است قاعده بازی را تعیین می‌کند اما همچنان‌که گفته شد این مساله ظاهر کار است زیرا قدرت واقعی لزوما قدرت مسلط نیست و علاوه بر آن قدرت در سطوح مختلف پخش است و هر نیرویی ولو به‌ظاهرضعیف می‌تواند از درون نیروها به قدرتی تاثیرگذار، تعیین‌کننده و حتی هژمونیک بدل شود*. این نیرو می‌تواند شکلی نو از روابط را بیافریند و ساماندهی کند. ادامه منطق ترجیح ابعادی گسترده‌ پیدا می‌کند، دفترخانه به جایی دیگر منتقل می‌شود، بارتلبی راهی زندان می‌شود و محضردار مبهوت و معلق برجای می‌ماند. اما تاثیرات منطق ترجیح را حتی بعد از رفتن بارتلبی نمی‌تواند به‌سادگی فراموش کند، او اکنون در جای بردگان (نیروی واکنشگر) قرار گرفته و به‌دنبال کارمند سابق خویش به ملاقاتش در زندان می‌رود تا احیانا با کمک‌های مالی که به کارمندان زندان می‌کند التیام خاطری برای حساسیت‌های خود پیدا کند. بردگان نیاز به تسلی دارند.آخرین ملاقات محضردار با بارتلبی حاکی از اعتراض ناخواسته به برتری محرر است تا به آن حد که محرر را در کنار سلاطین و حقوقدانان قرار می‌دهد. محضردار آخرین ملاقاتش را با بارتلبی در زندان اینگونه شرح می‌دهد «بارتلبی نحیف را دیدم که بدنش را به طرزی غریب جمع کرده، زانوهایش را به‌سمت شکم فرو برده و پای دیواری به پهلو دراز کشیده بود، اما هیچ حرکتی نداشت. مکث کردم، آنگاه نزدیکش رفتم، رویش خم شدم چشمان بی‌فروغش را دیدم که باز بودند وگرنه به نظر می‌آمد به خوابی عمیق فرورفته. احساسی درونی مرا برانگیخت که لمسش کنم، همین که دستش را حس کردم لرزشی توام با سوزش از بازویم تا تیره پشتم بالا آمد و از آنجا سرازیر شد و به پاهایم رسید. چشمم به صورت گرد مامور تغذیه افتاد که بالای سرم ایستاده بود و خیره براندازم می‌کرد. «ناهارش آماده است امروز هم ناهار نمی‌خورد؟ یا اصلا بدون ناهار زندگی می‌‌کند؟»
گفتم: بدون ناهار زندگی می‌کند و چشمانش را بستم.
آهان! خوابیده، اینطور نیست؟
نجوا کردم: کنار سلاطین و حقوقدانان.»6
* مساله اعمال قدرت را می‌توانیم در ادبیات دهه‌های 40 و 50 ایران مشاهده کنیم. در آن دوره قدرتی در میان نیروهای اجتماعی برکشیده شد که کل حیات فکری و اجتماعی را تحت‌تاثیر خود قرار داد. این قدرت نه‌تنها هیچ نسبتی با قدرت حاکمه نداشت حتی آن را نیز تحت تحرکات خود قرار داده بود. یکی از نمونه‌ها (از چندین نمونه تاثیرگذار) رساله غرب‌زدگی آل‌احمد (1341) است.
پی‌نوشت‌ها:
1، 2، 4، 5 و 6) بارتلبی محرر از مجموعه ترجیح می‌دهم که نه هرمان ملویل، کاوه میرعباسی
3) تبارشناسی اخلاق نیچه، آشوری، ص 43
«بارتلبی، آیا به من می‌گویی کجا به دنیا آمده‌ای؟
-ترجیح می‌دهم نگویم
آیا حاضری راجع به خودت به من بگویی؟
-ترجیح می‌دهم نگویم»1
اینها سوال‌های ساده‌ای‌اند که صاحب محضری معتبر از کارمند تازه‌وارد خود بارتلبی که محرر ساده‌ای بیش نیست می‌پرسد و هربار مواجه با ناکامی از دریافت پاسخ می‌شود. بارتلبی محرر نوشته هرمان ملویل ماجرای محرر فقیر و کارمند دون‌پایه‌ای است که نه غذای درست‌وحسابی می‌خورد و نه حتی جایی برای زندگی‌کردن دارد ولی نیروی شخصی‌اش عظیم است، نیرویی کاملا «نه» اما قدرتمند که ترجیح می‌دهد به انتظاراتی که دیگران از او دارند تن در ندهد. «ترجیح می‌دهم نه» تم اصلی ماجراست، آغاز نه گفتن به رییس از آنجا شروع می‌شود که صاحب‌ محضر که از قضا مردی آسانگیر و صبور است از بارتلبی می‌خواهد متنی مختصر را باهم مقابله کند اما بارتلبی به‌جای مقابله متن با لحنی بس‌ملایم و قاطع جواب می‌دهد «ترجیح می‌دهم این کار را نکنم» محضردار از فرط نابهنگامی جواب کارمند خویش سخت متعجب می‌شود «بلافاصله گمان بردم که گوش‌هایم مرا فریب داده‌اند یا بارتلبی ابدا متوجه منظورم نشده، درخواستم را به واضح‌ترین صورت ممکن تکرار کردم.» اما پاسخ پیشین با همان وضوح بیان شد‌ «ترجیح می‌دهم این کار را نکنم».2 مساله اساسی در رفتار بارتلبی آن است که آیا او «آری‌گو» به خواست خویش است یا «نه گو» به دیگری؟ باوجود شباهت ظاهر تفاوتی زیاد میان آری‌گفتن به خویش و نه‌گفتن به دیگری وجود دارد و این دو الزاما لازم و ملزوم هم نیستند فرمول ترجیح می‌دهم این کار را نکنم، نروم، نگویم یا هر نه دیگری که به‌دنبال ترجیح‌دادن می‌آید واجد تفاوت زیاد و فی‌الواقع دودنیای متفاوت است. به عبارت دیگر میان آری‌گفتن و نه‌گفتن دو دنیای اخلاقی کاملا متفاوت وجود دارد که نیچه آن را اخلاق کنشگرانه (والاتبار) و اخلاق واکنش‌گرایانه (بردگان) نام می‌دهد «هر اخلاق والاتبارانه از دل آری‌گویی پیروزمندانه به خویش بر می‌روید:‌اما اخلاق بردگان نخست به آنچه بیرونی است به آنچه دیگر به‌جز آنچه اوست نه می‌گوید».3 از طرفی دیگر نیروی واکنشگر (اخلاق بردگان) برای آنکه کاری انجام دهد همواره نیاز به جهان بیرونی متخاصم دارد، به بیانی دیگر نیاز به تحریک دارد و طرفه آنکه زود هم تحریک می‌شود تحرکات بیرونی شاخک‌های نیروی واکنش را به مقابله‌به‌مثل یا هر تحریک دیگری حساس می‌کنند، در حالی که نیروی کنشگر نیازی به تحریک ندارد، او خودانگیخته و متحرک کار خود را انجام می‌دهد و فضای اطراف را تحت تحرکات خود درمی‌آورد. بارتلبی محرر در دفترخانه، نسخه‌بردار ساده‌ای بیش نیست. زیردست است اما با فرمول جادویی «ترجیح می‌دهم نه» که از خواست آری‌گفتن به خود نشات می‌‌گیرد، عملا تمامی آلترناتیوهای موجود را پس می‌زند، حتی تا به آنجا پیش می‌رود که محضردار را وامی‌دارد که خودش را با او تطبیق دهد «روزها سپری شدند و تدریجا به میزان قابل‌ملاحظه خود را با بارتلبی وفق دادم»4 بارتلبی توضیحی برای توجیه رفتارش نمی‌دهد و با این کار فضایی معلق، گنگ و تشخیص‌ناپذیر از خود به‌جا می‌گذارد و دیگران را به‌اصطلاح خلع‌سلاح می‌کند. «گفتم بارتلبی، زنجبیل رفته بیرون، لطف می‌کنی یک سر تا پستخانه بروی (پیاده فقط سه‌دقیقه تا آنجا راه بود) ببینی چیزی برایم آمده یا نه؟
- ترجیح می‌دهم نروم.
- نمی‌خوای بروی؟
- ترجیح می‌دهم نروم.
گیج و مبهوت خودم را به میز کارم رساندم و غرق در فکر و خیال آنجا نشستم. غضب کور دیرین باز گریبانم را گرفت. آیا چیز دیگری پیدا می‌شد که اگر آن را درخواست می‌کردم باز این مخلوق بینوای آس‌وپاس و آسمان‌جل- کارمند تحت استخدام خودم- از اجابتش خودداری می‌کرد و به نحوی خفت‌بار دست رد به سینه‌ام می‌‌زد؟»5 آری‌گفتن به خود اگر به‌راستی آری‌گفتن باشد، رفتاری کنشگرانه است که هیچ توجیهی به پیامد ندارد، پیامدها از آنجا آغاز می‌شوند که «عاقبت‌کار» مطرح می‌شود، اساسا سوال از عاقبت کار برای کنشگر سوال بدی است و او را در نهایت به ادامه بازی با همان منطق سابق می‌کشاند درواقع او را ناگزیر می‌سازد که منطق بازی دیگری را بپذیرد، در حالی که منطق «ترجیح» که از خواست آری‌گفتن به خود برمی‌آید، دقیقا از آنجا می‌تواند هژمونیک شود که توجهی به پیامد نداشته باشد. مساله کنشگربودن یا نبودن اساسا تعیین قاعده بازی است یعنی آنکه چه‌کسی قاعده بازی را تعیین می‌کند؟ این موضوع در ظاهر به مقوله قدرت ارتباط پیدا می‌‌کند یعنی به نظر می‌رسد نیرویی که قدرت مسلط است قاعده بازی را تعیین می‌کند اما همچنان‌که گفته شد این مساله ظاهر کار است زیرا قدرت واقعی لزوما قدرت مسلط نیست و علاوه بر آن قدرت در سطوح مختلف پخش است و هر نیرویی ولو به‌ظاهرضعیف می‌تواند از درون نیروها به قدرتی تاثیرگذار، تعیین‌کننده و حتی هژمونیک بدل شود*. این نیرو می‌تواند شکلی نو از روابط را بیافریند و ساماندهی کند. ادامه منطق ترجیح ابعادی گسترده‌ پیدا می‌کند، دفترخانه به جایی دیگر منتقل می‌شود، بارتلبی راهی زندان می‌شود و محضردار مبهوت و معلق برجای می‌ماند. اما تاثیرات منطق ترجیح را حتی بعد از رفتن بارتلبی نمی‌تواند به‌سادگی فراموش کند، او اکنون در جای بردگان (نیروی واکنشگر) قرار گرفته و به‌دنبال کارمند سابق خویش به ملاقاتش در زندان می‌رود تا احیانا با کمک‌های مالی که به کارمندان زندان می‌کند التیام خاطری برای حساسیت‌های خود پیدا کند. بردگان نیاز به تسلی دارند.آخرین ملاقات محضردار با بارتلبی حاکی از اعتراض ناخواسته به برتری محرر است تا به آن حد که محرر را در کنار سلاطین و حقوقدانان قرار می‌دهد. محضردار آخرین ملاقاتش را با بارتلبی در زندان اینگونه شرح می‌دهد «بارتلبی نحیف را دیدم که بدنش را به طرزی غریب جمع کرده، زانوهایش را به‌سمت شکم فرو برده و پای دیواری به پهلو دراز کشیده بود، اما هیچ حرکتی نداشت. مکث کردم، آنگاه نزدیکش رفتم، رویش خم شدم چشمان بی‌فروغش را دیدم که باز بودند وگرنه به نظر می‌آمد به خوابی عمیق فرورفته. احساسی درونی مرا برانگیخت که لمسش کنم، همین که دستش را حس کردم لرزشی توام با سوزش از بازویم تا تیره پشتم بالا آمد و از آنجا سرازیر شد و به پاهایم رسید. چشمم به صورت گرد مامور تغذیه افتاد که بالای سرم ایستاده بود و خیره براندازم می‌کرد. «ناهارش آماده است امروز هم ناهار نمی‌خورد؟ یا اصلا بدون ناهار زندگی می‌‌کند؟»
گفتم: بدون ناهار زندگی می‌کند و چشمانش را بستم.
آهان! خوابیده، اینطور نیست؟
نجوا کردم: کنار سلاطین و حقوقدانان.»6
* مساله اعمال قدرت را می‌توانیم در ادبیات دهه‌های 40 و 50 ایران مشاهده کنیم. در آن دوره قدرتی در میان نیروهای اجتماعی برکشیده شد که کل حیات فکری و اجتماعی را تحت‌تاثیر خود قرار داد. این قدرت نه‌تنها هیچ نسبتی با قدرت حاکمه نداشت حتی آن را نیز تحت تحرکات خود قرار داده بود. یکی از نمونه‌ها (از چندین نمونه تاثیرگذار) رساله غرب‌زدگی آل‌احمد (1341) است.
پی‌نوشت‌ها:
1، 2، 4، 5 و 6) بارتلبی محرر از مجموعه ترجیح می‌دهم که نه هرمان ملویل، کاوه میرعباسی
3) تبارشناسی اخلاق نیچه، آشوری، ص 43

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.