خانه ادریسیها و لحظه انقلابی در رمان
«اکتبرِ» ادریسیها
علی شروقی
اگر در رمان «رازهای سرزمین من»، نویسنده لحظه وقوع انقلاب را مبنا و مرکز روایت خود قرار دهد و بقیه ارکان روایت را در نسبت با این مرکز، سامان میدهد و بر همین مبنا بخش عمدهای از روایت خود را نیز از نظرگاه شخصی، از لحاظ طبقاتی نزدیکتر به فاتحان انقلاب ارایه میدهد، در عوض غزاله علیزاده، در «خانه ادریسیها»، انقلاب اکتبر روسیه را از از منظر مغلوبان و حذفشدگان این انقلاب و در لحظه پس از وقوع آن، یعنی در آستانه آن لحظهای که برابری لحظه انقلابی دارد دوباره جای خود را به مناسبات بوروکراتیک و سلسهمراتبی پیشاانقلابی میدهد روایت میکند و زیباییشناسی رمان را نیز حول همین لحظه و نظرگاه، سامان میدهد. لحظه و نظرگاهی که میتوان گفت بهرغم ظاهرش، به مراتب پیچیدهتر از لحظه و نظرگاهی که براهنی در رازهای سرزمین من اتخاذ کرده است. این پیچیدگی، بیش از هرچیز، برآمده از شکل گرفتن رمان حول دو لحظه است؛ یکی لحظه حال که از پس لحظه وقوع انقلاب آمده و از آن فاتحان انقلاب اکتبر است و دیگری همان لحظه وقوع انقلاب که از آن آنهاست که همچنان بر آرمانهای نخست انقلاب پای میفشارند و میخواهند در برابر زمان تقویمی و سلسله مراتبی شده انقلابیون اکنون به قدرت رسیده، همان زمان انقلابی را حفظ کنند و بسط بدهند و در کنار این دو گروه، کسانی قرار دارند که وابسته به طبقه سقوط کرده هستند و اکنون خانه بزرگشان به دست نیروهای انقلابی افتاده است. در نسبت با این سه دسته است که علیزاده رمان خود را شکل میدهد. رمانی که از یک سو یادآور رمانهای رئالیستی و خطی کلاسیک است و از سوی دیگر علیه سلسلهمراتب و نظام بوروکراتیک قبل و بعد از انقلاب. اینجاست که زمان انقلابی در خانه ادریسیها همزمان با دو لحظه قبل و بعد از خود که در طول رمان هرچه بیشتر نسبت به یکدیگر همگرایی نشان میدهند درگیر میشود و بر تداوم خود و محو آن دو لحظه که هر دو خصلتی سخت ارتجاعی دارند پای میفشارد و این درگیر شدن و پافشاری به کمک کارناوالیکردن فضای رمان از یک سو و برداشتن نظام سلسله مراتبی از زبان روایت و شیوه حرف زدن شخصیتهایی از طبقات مختلف، از سوی دیگر میسر میشود. در خانه ادریسیها همه بهرغم تعلق داشتن به طبقات مختلف به یک نحو سخن میگویند گرچه تفاوتشان را از کلماتی که بهکار میبرند میتوان دریافت اما دستورزبان، در دیالوگهای تمام شخصیتها یکسان است و همچنین است نثر کل رمان و نحوه روایت. میتوان گفت که کل عناصر رمان در عین تضاد و تقابل، تحت یک مفهوم، گرد آمدهاند و آن، خود مفهوم انقلاب و لحظه انقلابی است. آنچه ساکنان خانه ادریسیها را بهرغم تقابلهایشان به هم پیوند داده است همین لحظه انقلابی است. پیوند نه به این معنا که همه این اشخاص، باور دارند بلکه به این معنا که همگی، حتی مخالفان، به دلیل قرار گرفتن در معرض این لحظه، از ریشه دگرگون شدهاند، به نحوی که بازگشتشان به لحظه پیشین نه امکانپذیر است و نه خود میخواهند که به آن لحظه بازگردند.
اما در دو طرف شخصیتهای قرارگرفته در لحظه انقلابی، مصادرهکنندگان انقلاب اکتبر و رنگ عوضکردههای فرصتطلب دوران تزار قرار دارند که از قضا دست این دو گروه در یک کاسه است و هر دو دست بهکار ترتیب دادن یک بوروکراسی و نظام سلسله مراتبی دهشتناک. با شکل گرفتن این نظام، بخشی از انقلابیون نیز در حال رانده شدن به اردوگاه طردشدگانند و آمیختگی این گروه با مالکان پیشین خانه در لحظه انقلابی، کارناوالی را رقم میزند که در آن همه چیزها و مناسبات و چارچوبهای تثبیت شده پیشین در حال دگرگونیای آمیخته به مضحکه و آشوب است. این آشوب در عین اینکه گاه هیاتی هراسناک مییابد، سرخوشانه و طنزآمیز هم هست. در آغاز رمان، پیش از اشغال خانه ادریسیها، همه چیز به طرز ملالآوری منظم و پوسیده و خشک است، اما با اشغال خانه کمکم وجهی سرخوشانه و دیوانهوار بر فضا حاکم میشود. اشیا از پستوها بیرون میآیند و زیر دست و پا میافتند. چارچوبهایی که ساکنان خانه خود را در آن قاب گرفتهاند میشکند و همه، جز آنها که توطئه علیه انقلاب را میچینند، در کارناوال دایرهای شکل و سرسامآور خانه در موضعی برابر قرار میگیرند و خانه میشود کانون حفظ لحظه انقلابی که مخالفان در پی از هم گسیختن آناند.
دست آخر اینکه در قفسههای کتابفروشیها، اغلب آثار غزاله علیزاده را جدا از رمانها و مجموعه قصههای ایرانی نخبهگرایانه و میان رمانهای عامهپسند و بازاری چیدهاند؛ چینشی که شاید مشتری سختگیر و عبوس را برنجاند؛ اما نباید از یاد برد که «خانه ادریسی»ها خود، تجسم یک پیوستگی پرآشوب و بینظم و سرخوشانه و برابرطلبانه است، نه هوادار نظم و ترتیبی سلسله مراتبگرایانه. پس بگذاریم کتابها سرجایشان بماند.
اگر در رمان «رازهای سرزمین من»، نویسنده لحظه وقوع انقلاب را مبنا و مرکز روایت خود قرار دهد و بقیه ارکان روایت را در نسبت با این مرکز، سامان میدهد و بر همین مبنا بخش عمدهای از روایت خود را نیز از نظرگاه شخصی، از لحاظ طبقاتی نزدیکتر به فاتحان انقلاب ارایه میدهد، در عوض غزاله علیزاده، در «خانه ادریسیها»، انقلاب اکتبر روسیه را از از منظر مغلوبان و حذفشدگان این انقلاب و در لحظه پس از وقوع آن، یعنی در آستانه آن لحظهای که برابری لحظه انقلابی دارد دوباره جای خود را به مناسبات بوروکراتیک و سلسهمراتبی پیشاانقلابی میدهد روایت میکند و زیباییشناسی رمان را نیز حول همین لحظه و نظرگاه، سامان میدهد. لحظه و نظرگاهی که میتوان گفت بهرغم ظاهرش، به مراتب پیچیدهتر از لحظه و نظرگاهی که براهنی در رازهای سرزمین من اتخاذ کرده است. این پیچیدگی، بیش از هرچیز، برآمده از شکل گرفتن رمان حول دو لحظه است؛ یکی لحظه حال که از پس لحظه وقوع انقلاب آمده و از آن فاتحان انقلاب اکتبر است و دیگری همان لحظه وقوع انقلاب که از آن آنهاست که همچنان بر آرمانهای نخست انقلاب پای میفشارند و میخواهند در برابر زمان تقویمی و سلسله مراتبی شده انقلابیون اکنون به قدرت رسیده، همان زمان انقلابی را حفظ کنند و بسط بدهند و در کنار این دو گروه، کسانی قرار دارند که وابسته به طبقه سقوط کرده هستند و اکنون خانه بزرگشان به دست نیروهای انقلابی افتاده است. در نسبت با این سه دسته است که علیزاده رمان خود را شکل میدهد. رمانی که از یک سو یادآور رمانهای رئالیستی و خطی کلاسیک است و از سوی دیگر علیه سلسلهمراتب و نظام بوروکراتیک قبل و بعد از انقلاب. اینجاست که زمان انقلابی در خانه ادریسیها همزمان با دو لحظه قبل و بعد از خود که در طول رمان هرچه بیشتر نسبت به یکدیگر همگرایی نشان میدهند درگیر میشود و بر تداوم خود و محو آن دو لحظه که هر دو خصلتی سخت ارتجاعی دارند پای میفشارد و این درگیر شدن و پافشاری به کمک کارناوالیکردن فضای رمان از یک سو و برداشتن نظام سلسله مراتبی از زبان روایت و شیوه حرف زدن شخصیتهایی از طبقات مختلف، از سوی دیگر میسر میشود. در خانه ادریسیها همه بهرغم تعلق داشتن به طبقات مختلف به یک نحو سخن میگویند گرچه تفاوتشان را از کلماتی که بهکار میبرند میتوان دریافت اما دستورزبان، در دیالوگهای تمام شخصیتها یکسان است و همچنین است نثر کل رمان و نحوه روایت. میتوان گفت که کل عناصر رمان در عین تضاد و تقابل، تحت یک مفهوم، گرد آمدهاند و آن، خود مفهوم انقلاب و لحظه انقلابی است. آنچه ساکنان خانه ادریسیها را بهرغم تقابلهایشان به هم پیوند داده است همین لحظه انقلابی است. پیوند نه به این معنا که همه این اشخاص، باور دارند بلکه به این معنا که همگی، حتی مخالفان، به دلیل قرار گرفتن در معرض این لحظه، از ریشه دگرگون شدهاند، به نحوی که بازگشتشان به لحظه پیشین نه امکانپذیر است و نه خود میخواهند که به آن لحظه بازگردند.
اما در دو طرف شخصیتهای قرارگرفته در لحظه انقلابی، مصادرهکنندگان انقلاب اکتبر و رنگ عوضکردههای فرصتطلب دوران تزار قرار دارند که از قضا دست این دو گروه در یک کاسه است و هر دو دست بهکار ترتیب دادن یک بوروکراسی و نظام سلسله مراتبی دهشتناک. با شکل گرفتن این نظام، بخشی از انقلابیون نیز در حال رانده شدن به اردوگاه طردشدگانند و آمیختگی این گروه با مالکان پیشین خانه در لحظه انقلابی، کارناوالی را رقم میزند که در آن همه چیزها و مناسبات و چارچوبهای تثبیت شده پیشین در حال دگرگونیای آمیخته به مضحکه و آشوب است. این آشوب در عین اینکه گاه هیاتی هراسناک مییابد، سرخوشانه و طنزآمیز هم هست. در آغاز رمان، پیش از اشغال خانه ادریسیها، همه چیز به طرز ملالآوری منظم و پوسیده و خشک است، اما با اشغال خانه کمکم وجهی سرخوشانه و دیوانهوار بر فضا حاکم میشود. اشیا از پستوها بیرون میآیند و زیر دست و پا میافتند. چارچوبهایی که ساکنان خانه خود را در آن قاب گرفتهاند میشکند و همه، جز آنها که توطئه علیه انقلاب را میچینند، در کارناوال دایرهای شکل و سرسامآور خانه در موضعی برابر قرار میگیرند و خانه میشود کانون حفظ لحظه انقلابی که مخالفان در پی از هم گسیختن آناند.
دست آخر اینکه در قفسههای کتابفروشیها، اغلب آثار غزاله علیزاده را جدا از رمانها و مجموعه قصههای ایرانی نخبهگرایانه و میان رمانهای عامهپسند و بازاری چیدهاند؛ چینشی که شاید مشتری سختگیر و عبوس را برنجاند؛ اما نباید از یاد برد که «خانه ادریسی»ها خود، تجسم یک پیوستگی پرآشوب و بینظم و سرخوشانه و برابرطلبانه است، نه هوادار نظم و ترتیبی سلسله مراتبگرایانه. پس بگذاریم کتابها سرجایشان بماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.