نخستین سفر رسمی رییسجمهوری ایران به ترکیه پس از 18 سال
«آنکارا» در انتظار روحانی
زینب اسماعیلی
بعد از 18سال رییسجمهوری ایران، فردا با دعوت رسمی رییسجمهوری ترکیه عازم آنکارا میشود. اگرچه در این سالها سران دو کشور رفتوآمدهایی به پایتختهای یکدیگر داشتند اما آخرین سفر دوجانبه سران تهران- آنکارا به سال 1996، بازمیگردد که علیاکبر هاشمیرفسنجانی رییسجمهوری وقت ایران به دعوت «سلیمان دمیرل» به ترکیه رفته بود.
فردا حسن روحانی در پاسخ به دعوت عبدالله گل، رییسجمهوری ترکیه به آنکارا سفر میکند تا نخستین نشست «شورایعالی همکاریهای دو کشور» در آنکارا تشکیل شود. بهنوشته سایت «تایم ترک» تشکیل این شورا در سفر بهمنماه «رجب طیب اردوغان» به تهران مورد موافقت دو طرف واقع شد. سفر روحانی به آنکارا دوروزه است و در بیانیه مشترک مطبوعاتی دو دولت که در آستانه این سفر منتشر شده، آمده که «در جریان گفتوگوهای رسمی دکتر روحانی با عبدالله گل، رییسجمهوری و رجب طیب اردوغان، نخستوزیر جمهوری ترکیه، توسعه و تقویت مناسبات دوجانبه ایران و ترکیه در همه زمینهها مورد تاکید خواهد بود و در این راستا برگزاری اولین نشست شورایعالی همکاریهای دو کشور نشانگر ظرفیتهای پویا در تحکیم مناسبات و علایق دوستانه میان دو ملت است.»
در این بیانیه تاکید شده که «این سفر در عین حال فرصت مغتنمی برای رایزنیهای سطح عالی بین ایران و ترکیه درخصوص موضوعات مهم منطقهای و بینالمللی خواهد بود.»
استقبال در چانکایا، گفتوگو در مورد تجارت
اما رسانههای پرشمار ترکیه هرکدام جزییاتی از این سفر را منتشر کردند. ایسنا به نقل از روزنامه «ینیشفق» گزارش داد که روحانی روز دوشنبه در کاخ «چانکایا» مورد استقبال رسمی مقامات ترکیه قرار میگیرد و قرار است پس از آن، با «عبدالله گل» همتای ترک خود دیداری دوجانبه درباره مسایل منطقهای و بینالمللی داشته باشد. پس از این دیدار دو رییسجمهور کنفرانس مطبوعاتی مشترک خواهند داشت و روحانی دیداری دوجانبه با رجب طیب اردوغان، نخستوزیر ترکیه خواهد داشت.
به نوشته این روزنامه، از دیگرمحورهای این سفر میتوان به مساله انرژی و احتمال انتقال گاز ایران به اروپا از طریق ترکیه پس از بحران اوکراین و تیرگی روابط روسیه و غرب، چگونگی دستیابی به حجم مبادلات 30میلیارددلاری میان دو کشور و مسایل منطقهای از جمله سوریه اشاره کرد.
ایران و ترکیه تصمیم گرفتهاند تا سال 2015 میزان دادوستد اقتصادی خود را به 30میلیارددلار افزایش دهند. در سالهای دولت دهم، روابط اقتصادی ایران و ترکیه رشد یافته بود. ایران تامینکننده بزرگ منابع نفت و گاز ترکیه که بهطور کلی به واردات انرژی وابسته است، شده بود.
همزمان افزایش واردات انرژی بههمراه افزایش بهای نفت و گاز، ارزش واردات ترکیه از ایران را از یکمیلیاردو900میلیوندلار در سال 2004 به هفتمیلیاردو600میلیوندلار در سال 2010 ارتقا داد. صادرات ترکیه به ایران هم در سالهای اخیر رشد یافت. اینها همه در کنار این موضوع قرار میگیرند که ایرانیان بیشماری در سالهای گذشته ترکیه را مقصد گردشگری خود قرار دادهاند.
درک تازه همسایگان قدیمی
در حالیکه قرار است انتخابات ریاستجمهوری ترکیه 10 آگوست (اواسط مرداد) برگزار شود، ایوب ارسوی، کارشناس مسایل خاورمیانه سفر روحانی در آستانه این انتخابات را همچون یک سفر حمایتی از دولت حزب عدالت و توسعه بهشمار میآورد.
رجب طیب اردوغان انتخاب حسن روحانی به ریاستجمهوری را با تماس تلفنی به او تبریک گفته بود اما روابط محمدجواد ظریف و احمد داوود اوغلو، وزیر خارجه ترکیه صمیمیتر و گرمتر از اینهاست. اوغلو در مراسم تحلیف روحانی شرکت کرد. ظریف و اوغلو آنقدر روابط نزدیکی دارند که دیدار دیپلماتیک خود در حاشیه اجلاس سالانه سازمان ملل متحد را با قدمزدن در حاشیه رودخانه هادسون نیویورک برگزار کردند.
محمدجواد ظریف پاییز 92 برای شرکت و سخنرانی در اجلاس موسسه «پاگواش» نیز به ترکیه رفت؛ سفری که موجب دیدار دوباره همتای ترکش از تهران و سفر رجب طیب اردوغان به تهران شد. اگرچه پیش از این استانبول میزبان بسیاری از دورهای مذاکرات هستهای بود، که با حضور سعید جلیلی و کاترین اشتون برگزار میشد اما مذاکرات هستهای با مدیریت محمدجواد ظریف به شهرهای اروپایی که مقر اتحادیه اروپا و آژانس بود نقلمکان کرد. اما استانبول حدود یکماه گذشته برای ظریف نیز جایگاه یک مذاکره غیررسانهای با کاترین اشتون را یافت. ترکها حالا تغییرات در روابط تهران و کشورهای دیگر را خوب رصد میکنند؛ تغییراتی که در رابطه تهران و کشورهای اروپایی نمود یافته و ترکیه نیز در این بین نمیخواهد که از قافله عقب بماند. ایسنا به نقل از سایت خبری تایم ترک، گزارش داده که «یاسین آکتای» معاون دبیرکل حزب عدالت و توسعه در مورد سفر روحانی به ترکیه، گفته است: «روحانی با یک درک جدید وارد عرصه جهانی شده است و خواهان این است که درهای ایران خود را بیشتر بهسوی جهان باز کند. اکنون در ایران ارادهای مبنی بر تغییر سیاستهایی که این کشور را در گذشته به انزوا میکشاند، وجود دارد. سفر روحانی تنها درباره مساله سوریه و رفع اختلافنظرها میان دو کشور نیست. مسایل مختلفی وجود دارد که قرار است در این سفر مورد گفتوگو و بررسی قرار گیرد. روابط ایران و ترکیه در تمام حوزهها بار دیگر بر روی میز مذاکره قرار گرفته و بررسی میشود. ما خواهان مواضعی از سوی ایران هستیم که بتواند اعتمادمان را جلب کرده و به آن اعتماد کنیم. چنین دیپلماسی میتواند برای دو کشور سودمند باشد.»ایوب ارسوی، کارشناس مسایل امنیتی و خاورمیانه مرکز مطالعات استراتژیک در گفتوگو با «دویچهوله» نیز با اشاره به سفر روحانی به ترکیه گفت: «این سفر دارای پیامهای بسیار مهمی است. رییسجمهور ایران پیش از سفر به ترکیه، به چین، افغانستان و عمان سفر کرده است. این مساله نشان میدهد که ایران در دوره جدید نیز سیاست مشابه با سیاست «تنش صفر با همسایگان» که ترکیه در سالهای گذشته اتخاذ کرده بود استفاده میکند. بر همین اساس در دنیای غرب نیز پیامهای مثبت و صلحجویانه میدهد.»او ادامه داد: «در این سفر یکی از مهمترین محورها گفتوگو درباره قیمت گاز طبیعی وارداتی از ایران است. ترکیه میخواهد ایران تخفیفی در قیمت گاز بدهد.»این کارشناس مسایل خاورمیانه اضافه کرد: «با توجه به اشتباهاتی که ترکیه در سیاست خارجی خود داشته است دیگر تاثیر کمتری بر ایران دارد اما این در حالی است که ایران با ریاستجمهوری روحانی با هر کشوری روابطی دوستانه داشته و در حال گسترش یک سیاست مقتدر است. بسیاری از سرمایهگذاران اروپایی و غربی برای ورود به بازارهای ایران دنبال فرصت میگردند.»
فرازوفرودهای یک رابطه
تهران- آنکارا در روابط خود پس از پیروزی انقلاب ایران، فرازونشیب کم نداشتهاند. در دولت هاشمیرفسنجانی، اربکان، نخستوزیر ترکیه (از حزب اسلامگرای رفاه) به تهران سفر کرد و قرارداد صادرات گاز ایران به ترکیه منعقد شد. اگرچه این قرارداد از اهمیت بالایی برخوردار بود اما این وضعیت دیری نپایید و با سرکارآمدن لاییکها، روابط ایران و ترکیه وضعیت وخیمی یافت؛ وضعیتی که تا سال اول دولت خاتمی نیز ادامه یافت. زمان آغازبهکار دولت خاتمی بهجز ترکیه، اتحادیه اروپا نیز روابط خود را با ایران قطع و سفرایش را از کشور خارج کرده بود. پیگیری صدور بیانیهای در محکومکردن ترکیه بهدلیل برقراری روابط گسترده سیاسی و نظامی با اسراییل نیز بر روابط دوکشور تاثیر منفی گذاشت. دیدار سران دو کشور در حاشیه اجلاس دی ۸ در قزاقستان از تنش میان طرفین کاست و دو کشور پس از چندسال سفیر مبادله کردند. دولت «بلنت اجویت» که با قیام مسلحانه کردها مواجه بود، نیروهای نظامی خود را به مرز سوریه گسیل کرد و خواستار تحویل دادن عبدالله اوجالان رهبر حزب کارگران کردستان ترکیه شد. امتناع دمشق از تحویلدادن اوجالان، دو کشور را در آستانه درگیری نظامی قرار داد. این بحران سرانجام با خروج اوجالان از سوریه و سپس دستگیری او در کنیا تا حد بسیاری فروکش کرد. دولت خاتمی با میانجیگری میان طرفین نقش مهمی در کاستن از تنش داشت و این موضوع بهعنوان نقطه عطفی در روابط میان دو کشور ثبت شد. گرچه ترکیه در نهایت با کمک آمریکا و اسراییل او را دستگیر کرد و این موضوع جایگاه و اهمیت روابط با اسراییل را برای دولت ترکیه نمایان ساخت. در دولت احمدینژاد و تلاش برای استمرار مذاکرات هستهای ترکیه همواره سعی کرد که بهعنوان یک میانجی بینالمللی بین ایران و اتحادیه اروپا و آمریکا عمل کند و طرفین را بهحل دیپلماتیک این منازعه تشویق کند. اما موضوع جنگ داخلی سوریه چالش مهمی در روابط دوجانبه این کشور بود. ترکها حامی مخالفان رادیکال شدند و دولت ایران حامی دو لت مستقر بود. با اینحال در همین دولت توافق هستهای بین ایران، برزیل و ترکیه منعقد شد که مقرر کرده بود اورانیوم ایران برای غنیسازی بیشتر به ترکیه و برزیل منتقل شود. این توافق اما با واکنش سرد قدرتهای جهانی مواجه شد به گونهای که چندروز بعد تحریمهای شدیدتری علیه تهران توسط دولت آمریکا تصویب شد. محمود احمدینژاد یکبار به بهانه حضور در کنفرانسی که سازمان ملل در ترکیه برگزار میکرد به استانبول سفر کرده بود. این سفر پیشتر بهدلیل آنچه «بالابودن تراکم کاری احمدینژاد» اعلام شده بود، لغو شد. هرچند ناظران در پشت لغو این سفر دلایل دیگری را میدیدند.
اکنون آنکارا بعد از 18سال، شاهد سفر رسمی رییسجمهوری ایرانی خواهد بود؛ سفری که میتواند آغازگر «فصلی دیگر» در روابط میان دو قدرت منطقهای باشد.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تحلیل جاوید قربان اوغلی از روابط ایران و ترکیه
همکاری توام با رقابت
فردا اولین نشست شورای همکاری راهبردی میان دوکشور با حضور روحانی در آنکارا برگزار میشود. چه چیزی دو کشور را بر آن داشته که چنین شورایی تشکیل دهند؟
معمولا در بین کشورهایی که دارای روابط خوب و اعتماد متقابل هستند منافع مشترکی تعریف میشود که سعی میکنند روابط خود را از طریق تعریفکردن سازوکارهایی هماهنگتر کنند. در تنظیم این سازوکارها موضوعات موجود در چارچوب روابط دوجانبه گنجانده میشود. این کار در قالب کمیته یا کمیسیونهای مشترک انجام میشود و مسایل متنوعی از قبیل مسایل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، تجاری، نظامی و امنیتی تعریف میشود. با وجود فرازونشیبهایی که در 35سال بعد از انقلاب بین ایران و ترکیه وجود داشته میتوان گفت که دو کشور، روابط خوبی داشتهاند. این را میتوان ورای همه مشکلاتی که بین دو کشور وجود داشته، گفت که اتفاقا مختص به یک دوره خاص هم نیست. ایران و ترکیه توانستند روابط خود را نهادینه کنند و رابطه با ثبات اقتصادی را متبلور کنند. از اینرو روسای دو کشور میتوانند در این شورای راهبردی موضوعات گستردهای که بین دو کشور وجود دارد را مورد بحث و بررسی قرار دهند.
در سالهای اخیر، دو کشور ایران و ترکیه بر سر نحوه برخورد با موضوع سوریه با چالشهایی مواجه بودند، اگر با برگزاری انتخابات در دمشق، شرایط سوریه بهسمت آرامش برود، رابطه ایران و ترکیه نیز به سمت بهبود خواهد رفت؟
در سه سال و اندی که از بحران سوریه میگذرد، موضوع سوریه یکی از چالشهای رابطه ایران و ترکیه بود. دو کشور سیاست متضادی نسبت به سوریه داشتند. ترکها برای سرنگونی بشار اسد سرمایهگذاری کرده بودند و حتی بارها استانبول میزبان مخالفان اسد بود. اما در مقابل ایران سیاست حمایت صددرصدی از رژیم اسد را در پیش گرفته بود. این موضوع در عمل نوعی تقابل بین سیاست دو کشور ایجاد کرده بود. اما از یکسال گذشته ترکها هم به این نتیجه رسیدند که اتفاقات سوریه با آنچه فکر میکردند همخوانی ندارد و آنها در اجرای سیاستشان در ترکیه ناکام شدند. از همینرو بهطور محسوسی تغییر سیاست در مورد سوریه را پیریزی کردند. البته هنوز اختلافاتی بین ایران و ترکیه بر سر سوریه وجود دارد اما بهشدت قبل نیست.
در همین زمینه باید به این نکته هم اشاره کنم که ترکها از کشورهای دیگر هم هشدارهایی در مورد سوریه دریافت کردند که در تغییر سیاستشان تاثیر داشت. از آنجا که آمریکا نیز دیگر اصراری بر سرنگونی دولت اسد نداشت و گزینههای دیپلماتیک را بر گزینه نظامی ترجیح میداد، ترکها نیز در روش خود نسبت به سوریه تجدیدنظر کردند. البته نباید از این نکته غافل شد که دیپلماسی ایران هم در تغییر روش ترکیه تاثیر گذاشت. اکنون دو کشور به این نتیجه رسیدهاند که زمان آن رسیده که اختلافاتشان را کنار بگذارند و برای آینده سوریه رایزنی کنند چون این کشور برای ایران و ترکیه از اهمیت بالایی برخوردار است. به نظر میرسد یکی از موضوعات اساسی گفتوگو بین ایران و ترکیه در روزهای آینده موضوع سوریه باشد که بین حسن روحانی و اردوغان و عبدالله گل مورد رایزنی واقع شود.
اگر تصور کنیم که مساله سوریه با برگزاری این انتخابات رفع شود، آیا ایران و ترکیه چالش دیگری نخواهند داشت؟
به نظر من مدل همکاری ایران و ترکیه نوعی همکاری توام با رقابت است، چون دو کشور همسایه هستند و لاجرم باید تعامل سازنده داشته باشند. بهخصوص اینکه دو کشور همسایه روابط اقتصادی بالایی داشته و برنامه رشد 30میلیارددلاری اقتصادی برای خود تعریف کردهاند. منافع مشترک اقتصادی دو کشور در منطقه زیاد است. همچنین از لحاظ سیاسی منطقه مشترک بین دو کشور، جهان عرب، جهان اسلام است و مساله کردها نیز بین دو کشور مطرح است که بر رابطه ایران، عراق و سوریه تاثیر میگذارد. ایران و ترکیه میتوانند علاوه بر جهان اسلام در منطقه و جهان نیز تاثیر مهمی ایفا کنند. ترکها در جهان اسلام داعیه زعامت بخش سنی را برعهده دارند و حتی در زمانی بهدنبال احیای نوعی امپراتوری عثمانی بودند، ازسوی دیگر ایران زعامت جهان شیعه را برعهده دارد. با وجود همکاری ترکها در منطقه نیز سیاستهای دو کشور در راستای بالابردن ظرفیتهای اقتصادی در کشورهای همجوار و آسیای میانه تعریف میشود که ایران هنوز جای خود را در آن پیدا نکرده اما ترکها در این عرصه پیشروتر هستند.
فردا حسن روحانی در پاسخ به دعوت عبدالله گل، رییسجمهوری ترکیه به آنکارا سفر میکند تا نخستین نشست «شورایعالی همکاریهای دو کشور» در آنکارا تشکیل شود. بهنوشته سایت «تایم ترک» تشکیل این شورا در سفر بهمنماه «رجب طیب اردوغان» به تهران مورد موافقت دو طرف واقع شد. سفر روحانی به آنکارا دوروزه است و در بیانیه مشترک مطبوعاتی دو دولت که در آستانه این سفر منتشر شده، آمده که «در جریان گفتوگوهای رسمی دکتر روحانی با عبدالله گل، رییسجمهوری و رجب طیب اردوغان، نخستوزیر جمهوری ترکیه، توسعه و تقویت مناسبات دوجانبه ایران و ترکیه در همه زمینهها مورد تاکید خواهد بود و در این راستا برگزاری اولین نشست شورایعالی همکاریهای دو کشور نشانگر ظرفیتهای پویا در تحکیم مناسبات و علایق دوستانه میان دو ملت است.»
در این بیانیه تاکید شده که «این سفر در عین حال فرصت مغتنمی برای رایزنیهای سطح عالی بین ایران و ترکیه درخصوص موضوعات مهم منطقهای و بینالمللی خواهد بود.»
استقبال در چانکایا، گفتوگو در مورد تجارت
اما رسانههای پرشمار ترکیه هرکدام جزییاتی از این سفر را منتشر کردند. ایسنا به نقل از روزنامه «ینیشفق» گزارش داد که روحانی روز دوشنبه در کاخ «چانکایا» مورد استقبال رسمی مقامات ترکیه قرار میگیرد و قرار است پس از آن، با «عبدالله گل» همتای ترک خود دیداری دوجانبه درباره مسایل منطقهای و بینالمللی داشته باشد. پس از این دیدار دو رییسجمهور کنفرانس مطبوعاتی مشترک خواهند داشت و روحانی دیداری دوجانبه با رجب طیب اردوغان، نخستوزیر ترکیه خواهد داشت.
به نوشته این روزنامه، از دیگرمحورهای این سفر میتوان به مساله انرژی و احتمال انتقال گاز ایران به اروپا از طریق ترکیه پس از بحران اوکراین و تیرگی روابط روسیه و غرب، چگونگی دستیابی به حجم مبادلات 30میلیارددلاری میان دو کشور و مسایل منطقهای از جمله سوریه اشاره کرد.
ایران و ترکیه تصمیم گرفتهاند تا سال 2015 میزان دادوستد اقتصادی خود را به 30میلیارددلار افزایش دهند. در سالهای دولت دهم، روابط اقتصادی ایران و ترکیه رشد یافته بود. ایران تامینکننده بزرگ منابع نفت و گاز ترکیه که بهطور کلی به واردات انرژی وابسته است، شده بود.
همزمان افزایش واردات انرژی بههمراه افزایش بهای نفت و گاز، ارزش واردات ترکیه از ایران را از یکمیلیاردو900میلیوندلار در سال 2004 به هفتمیلیاردو600میلیوندلار در سال 2010 ارتقا داد. صادرات ترکیه به ایران هم در سالهای اخیر رشد یافت. اینها همه در کنار این موضوع قرار میگیرند که ایرانیان بیشماری در سالهای گذشته ترکیه را مقصد گردشگری خود قرار دادهاند.
درک تازه همسایگان قدیمی
در حالیکه قرار است انتخابات ریاستجمهوری ترکیه 10 آگوست (اواسط مرداد) برگزار شود، ایوب ارسوی، کارشناس مسایل خاورمیانه سفر روحانی در آستانه این انتخابات را همچون یک سفر حمایتی از دولت حزب عدالت و توسعه بهشمار میآورد.
رجب طیب اردوغان انتخاب حسن روحانی به ریاستجمهوری را با تماس تلفنی به او تبریک گفته بود اما روابط محمدجواد ظریف و احمد داوود اوغلو، وزیر خارجه ترکیه صمیمیتر و گرمتر از اینهاست. اوغلو در مراسم تحلیف روحانی شرکت کرد. ظریف و اوغلو آنقدر روابط نزدیکی دارند که دیدار دیپلماتیک خود در حاشیه اجلاس سالانه سازمان ملل متحد را با قدمزدن در حاشیه رودخانه هادسون نیویورک برگزار کردند.
محمدجواد ظریف پاییز 92 برای شرکت و سخنرانی در اجلاس موسسه «پاگواش» نیز به ترکیه رفت؛ سفری که موجب دیدار دوباره همتای ترکش از تهران و سفر رجب طیب اردوغان به تهران شد. اگرچه پیش از این استانبول میزبان بسیاری از دورهای مذاکرات هستهای بود، که با حضور سعید جلیلی و کاترین اشتون برگزار میشد اما مذاکرات هستهای با مدیریت محمدجواد ظریف به شهرهای اروپایی که مقر اتحادیه اروپا و آژانس بود نقلمکان کرد. اما استانبول حدود یکماه گذشته برای ظریف نیز جایگاه یک مذاکره غیررسانهای با کاترین اشتون را یافت. ترکها حالا تغییرات در روابط تهران و کشورهای دیگر را خوب رصد میکنند؛ تغییراتی که در رابطه تهران و کشورهای اروپایی نمود یافته و ترکیه نیز در این بین نمیخواهد که از قافله عقب بماند. ایسنا به نقل از سایت خبری تایم ترک، گزارش داده که «یاسین آکتای» معاون دبیرکل حزب عدالت و توسعه در مورد سفر روحانی به ترکیه، گفته است: «روحانی با یک درک جدید وارد عرصه جهانی شده است و خواهان این است که درهای ایران خود را بیشتر بهسوی جهان باز کند. اکنون در ایران ارادهای مبنی بر تغییر سیاستهایی که این کشور را در گذشته به انزوا میکشاند، وجود دارد. سفر روحانی تنها درباره مساله سوریه و رفع اختلافنظرها میان دو کشور نیست. مسایل مختلفی وجود دارد که قرار است در این سفر مورد گفتوگو و بررسی قرار گیرد. روابط ایران و ترکیه در تمام حوزهها بار دیگر بر روی میز مذاکره قرار گرفته و بررسی میشود. ما خواهان مواضعی از سوی ایران هستیم که بتواند اعتمادمان را جلب کرده و به آن اعتماد کنیم. چنین دیپلماسی میتواند برای دو کشور سودمند باشد.»ایوب ارسوی، کارشناس مسایل امنیتی و خاورمیانه مرکز مطالعات استراتژیک در گفتوگو با «دویچهوله» نیز با اشاره به سفر روحانی به ترکیه گفت: «این سفر دارای پیامهای بسیار مهمی است. رییسجمهور ایران پیش از سفر به ترکیه، به چین، افغانستان و عمان سفر کرده است. این مساله نشان میدهد که ایران در دوره جدید نیز سیاست مشابه با سیاست «تنش صفر با همسایگان» که ترکیه در سالهای گذشته اتخاذ کرده بود استفاده میکند. بر همین اساس در دنیای غرب نیز پیامهای مثبت و صلحجویانه میدهد.»او ادامه داد: «در این سفر یکی از مهمترین محورها گفتوگو درباره قیمت گاز طبیعی وارداتی از ایران است. ترکیه میخواهد ایران تخفیفی در قیمت گاز بدهد.»این کارشناس مسایل خاورمیانه اضافه کرد: «با توجه به اشتباهاتی که ترکیه در سیاست خارجی خود داشته است دیگر تاثیر کمتری بر ایران دارد اما این در حالی است که ایران با ریاستجمهوری روحانی با هر کشوری روابطی دوستانه داشته و در حال گسترش یک سیاست مقتدر است. بسیاری از سرمایهگذاران اروپایی و غربی برای ورود به بازارهای ایران دنبال فرصت میگردند.»
فرازوفرودهای یک رابطه
تهران- آنکارا در روابط خود پس از پیروزی انقلاب ایران، فرازونشیب کم نداشتهاند. در دولت هاشمیرفسنجانی، اربکان، نخستوزیر ترکیه (از حزب اسلامگرای رفاه) به تهران سفر کرد و قرارداد صادرات گاز ایران به ترکیه منعقد شد. اگرچه این قرارداد از اهمیت بالایی برخوردار بود اما این وضعیت دیری نپایید و با سرکارآمدن لاییکها، روابط ایران و ترکیه وضعیت وخیمی یافت؛ وضعیتی که تا سال اول دولت خاتمی نیز ادامه یافت. زمان آغازبهکار دولت خاتمی بهجز ترکیه، اتحادیه اروپا نیز روابط خود را با ایران قطع و سفرایش را از کشور خارج کرده بود. پیگیری صدور بیانیهای در محکومکردن ترکیه بهدلیل برقراری روابط گسترده سیاسی و نظامی با اسراییل نیز بر روابط دوکشور تاثیر منفی گذاشت. دیدار سران دو کشور در حاشیه اجلاس دی ۸ در قزاقستان از تنش میان طرفین کاست و دو کشور پس از چندسال سفیر مبادله کردند. دولت «بلنت اجویت» که با قیام مسلحانه کردها مواجه بود، نیروهای نظامی خود را به مرز سوریه گسیل کرد و خواستار تحویل دادن عبدالله اوجالان رهبر حزب کارگران کردستان ترکیه شد. امتناع دمشق از تحویلدادن اوجالان، دو کشور را در آستانه درگیری نظامی قرار داد. این بحران سرانجام با خروج اوجالان از سوریه و سپس دستگیری او در کنیا تا حد بسیاری فروکش کرد. دولت خاتمی با میانجیگری میان طرفین نقش مهمی در کاستن از تنش داشت و این موضوع بهعنوان نقطه عطفی در روابط میان دو کشور ثبت شد. گرچه ترکیه در نهایت با کمک آمریکا و اسراییل او را دستگیر کرد و این موضوع جایگاه و اهمیت روابط با اسراییل را برای دولت ترکیه نمایان ساخت. در دولت احمدینژاد و تلاش برای استمرار مذاکرات هستهای ترکیه همواره سعی کرد که بهعنوان یک میانجی بینالمللی بین ایران و اتحادیه اروپا و آمریکا عمل کند و طرفین را بهحل دیپلماتیک این منازعه تشویق کند. اما موضوع جنگ داخلی سوریه چالش مهمی در روابط دوجانبه این کشور بود. ترکها حامی مخالفان رادیکال شدند و دولت ایران حامی دو لت مستقر بود. با اینحال در همین دولت توافق هستهای بین ایران، برزیل و ترکیه منعقد شد که مقرر کرده بود اورانیوم ایران برای غنیسازی بیشتر به ترکیه و برزیل منتقل شود. این توافق اما با واکنش سرد قدرتهای جهانی مواجه شد به گونهای که چندروز بعد تحریمهای شدیدتری علیه تهران توسط دولت آمریکا تصویب شد. محمود احمدینژاد یکبار به بهانه حضور در کنفرانسی که سازمان ملل در ترکیه برگزار میکرد به استانبول سفر کرده بود. این سفر پیشتر بهدلیل آنچه «بالابودن تراکم کاری احمدینژاد» اعلام شده بود، لغو شد. هرچند ناظران در پشت لغو این سفر دلایل دیگری را میدیدند.
اکنون آنکارا بعد از 18سال، شاهد سفر رسمی رییسجمهوری ایرانی خواهد بود؛ سفری که میتواند آغازگر «فصلی دیگر» در روابط میان دو قدرت منطقهای باشد.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تحلیل جاوید قربان اوغلی از روابط ایران و ترکیه
همکاری توام با رقابت
فردا اولین نشست شورای همکاری راهبردی میان دوکشور با حضور روحانی در آنکارا برگزار میشود. چه چیزی دو کشور را بر آن داشته که چنین شورایی تشکیل دهند؟
معمولا در بین کشورهایی که دارای روابط خوب و اعتماد متقابل هستند منافع مشترکی تعریف میشود که سعی میکنند روابط خود را از طریق تعریفکردن سازوکارهایی هماهنگتر کنند. در تنظیم این سازوکارها موضوعات موجود در چارچوب روابط دوجانبه گنجانده میشود. این کار در قالب کمیته یا کمیسیونهای مشترک انجام میشود و مسایل متنوعی از قبیل مسایل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، تجاری، نظامی و امنیتی تعریف میشود. با وجود فرازونشیبهایی که در 35سال بعد از انقلاب بین ایران و ترکیه وجود داشته میتوان گفت که دو کشور، روابط خوبی داشتهاند. این را میتوان ورای همه مشکلاتی که بین دو کشور وجود داشته، گفت که اتفاقا مختص به یک دوره خاص هم نیست. ایران و ترکیه توانستند روابط خود را نهادینه کنند و رابطه با ثبات اقتصادی را متبلور کنند. از اینرو روسای دو کشور میتوانند در این شورای راهبردی موضوعات گستردهای که بین دو کشور وجود دارد را مورد بحث و بررسی قرار دهند.
در سالهای اخیر، دو کشور ایران و ترکیه بر سر نحوه برخورد با موضوع سوریه با چالشهایی مواجه بودند، اگر با برگزاری انتخابات در دمشق، شرایط سوریه بهسمت آرامش برود، رابطه ایران و ترکیه نیز به سمت بهبود خواهد رفت؟
در سه سال و اندی که از بحران سوریه میگذرد، موضوع سوریه یکی از چالشهای رابطه ایران و ترکیه بود. دو کشور سیاست متضادی نسبت به سوریه داشتند. ترکها برای سرنگونی بشار اسد سرمایهگذاری کرده بودند و حتی بارها استانبول میزبان مخالفان اسد بود. اما در مقابل ایران سیاست حمایت صددرصدی از رژیم اسد را در پیش گرفته بود. این موضوع در عمل نوعی تقابل بین سیاست دو کشور ایجاد کرده بود. اما از یکسال گذشته ترکها هم به این نتیجه رسیدند که اتفاقات سوریه با آنچه فکر میکردند همخوانی ندارد و آنها در اجرای سیاستشان در ترکیه ناکام شدند. از همینرو بهطور محسوسی تغییر سیاست در مورد سوریه را پیریزی کردند. البته هنوز اختلافاتی بین ایران و ترکیه بر سر سوریه وجود دارد اما بهشدت قبل نیست.
در همین زمینه باید به این نکته هم اشاره کنم که ترکها از کشورهای دیگر هم هشدارهایی در مورد سوریه دریافت کردند که در تغییر سیاستشان تاثیر داشت. از آنجا که آمریکا نیز دیگر اصراری بر سرنگونی دولت اسد نداشت و گزینههای دیپلماتیک را بر گزینه نظامی ترجیح میداد، ترکها نیز در روش خود نسبت به سوریه تجدیدنظر کردند. البته نباید از این نکته غافل شد که دیپلماسی ایران هم در تغییر روش ترکیه تاثیر گذاشت. اکنون دو کشور به این نتیجه رسیدهاند که زمان آن رسیده که اختلافاتشان را کنار بگذارند و برای آینده سوریه رایزنی کنند چون این کشور برای ایران و ترکیه از اهمیت بالایی برخوردار است. به نظر میرسد یکی از موضوعات اساسی گفتوگو بین ایران و ترکیه در روزهای آینده موضوع سوریه باشد که بین حسن روحانی و اردوغان و عبدالله گل مورد رایزنی واقع شود.
اگر تصور کنیم که مساله سوریه با برگزاری این انتخابات رفع شود، آیا ایران و ترکیه چالش دیگری نخواهند داشت؟
به نظر من مدل همکاری ایران و ترکیه نوعی همکاری توام با رقابت است، چون دو کشور همسایه هستند و لاجرم باید تعامل سازنده داشته باشند. بهخصوص اینکه دو کشور همسایه روابط اقتصادی بالایی داشته و برنامه رشد 30میلیارددلاری اقتصادی برای خود تعریف کردهاند. منافع مشترک اقتصادی دو کشور در منطقه زیاد است. همچنین از لحاظ سیاسی منطقه مشترک بین دو کشور، جهان عرب، جهان اسلام است و مساله کردها نیز بین دو کشور مطرح است که بر رابطه ایران، عراق و سوریه تاثیر میگذارد. ایران و ترکیه میتوانند علاوه بر جهان اسلام در منطقه و جهان نیز تاثیر مهمی ایفا کنند. ترکها در جهان اسلام داعیه زعامت بخش سنی را برعهده دارند و حتی در زمانی بهدنبال احیای نوعی امپراتوری عثمانی بودند، ازسوی دیگر ایران زعامت جهان شیعه را برعهده دارد. با وجود همکاری ترکها در منطقه نیز سیاستهای دو کشور در راستای بالابردن ظرفیتهای اقتصادی در کشورهای همجوار و آسیای میانه تعریف میشود که ایران هنوز جای خود را در آن پیدا نکرده اما ترکها در این عرصه پیشروتر هستند.
بعد از 18سال رییسجمهوری ایران، فردا با دعوت رسمی رییسجمهوری ترکیه عازم آنکارا میشود. اگرچه در این سالها سران دو کشور رفتوآمدهایی به پایتختهای یکدیگر داشتند اما آخرین سفر دوجانبه سران تهران- آنکارا به سال 1996، بازمیگردد که علیاکبر هاشمیرفسنجانی رییسجمهوری وقت ایران به دعوت «سلیمان دمیرل» به ترکیه رفته بود.
فردا حسن روحانی در پاسخ به دعوت عبدالله گل، رییسجمهوری ترکیه به آنکارا سفر میکند تا نخستین نشست «شورایعالی همکاریهای دو کشور» در آنکارا تشکیل شود. بهنوشته سایت «تایم ترک» تشکیل این شورا در سفر بهمنماه «رجب طیب اردوغان» به تهران مورد موافقت دو طرف واقع شد. سفر روحانی به آنکارا دوروزه است و در بیانیه مشترک مطبوعاتی دو دولت که در آستانه این سفر منتشر شده، آمده که «در جریان گفتوگوهای رسمی دکتر روحانی با عبدالله گل، رییسجمهوری و رجب طیب اردوغان، نخستوزیر جمهوری ترکیه، توسعه و تقویت مناسبات دوجانبه ایران و ترکیه در همه زمینهها مورد تاکید خواهد بود و در این راستا برگزاری اولین نشست شورایعالی همکاریهای دو کشور نشانگر ظرفیتهای پویا در تحکیم مناسبات و علایق دوستانه میان دو ملت است.»
در این بیانیه تاکید شده که «این سفر در عین حال فرصت مغتنمی برای رایزنیهای سطح عالی بین ایران و ترکیه درخصوص موضوعات مهم منطقهای و بینالمللی خواهد بود.»
استقبال در چانکایا، گفتوگو در مورد تجارت
اما رسانههای پرشمار ترکیه هرکدام جزییاتی از این سفر را منتشر کردند. ایسنا به نقل از روزنامه «ینیشفق» گزارش داد که روحانی روز دوشنبه در کاخ «چانکایا» مورد استقبال رسمی مقامات ترکیه قرار میگیرد و قرار است پس از آن، با «عبدالله گل» همتای ترک خود دیداری دوجانبه درباره مسایل منطقهای و بینالمللی داشته باشد. پس از این دیدار دو رییسجمهور کنفرانس مطبوعاتی مشترک خواهند داشت و روحانی دیداری دوجانبه با رجب طیب اردوغان، نخستوزیر ترکیه خواهد داشت.
به نوشته این روزنامه، از دیگرمحورهای این سفر میتوان به مساله انرژی و احتمال انتقال گاز ایران به اروپا از طریق ترکیه پس از بحران اوکراین و تیرگی روابط روسیه و غرب، چگونگی دستیابی به حجم مبادلات 30میلیارددلاری میان دو کشور و مسایل منطقهای از جمله سوریه اشاره کرد.
ایران و ترکیه تصمیم گرفتهاند تا سال 2015 میزان دادوستد اقتصادی خود را به 30میلیارددلار افزایش دهند. در سالهای دولت دهم، روابط اقتصادی ایران و ترکیه رشد یافته بود. ایران تامینکننده بزرگ منابع نفت و گاز ترکیه که بهطور کلی به واردات انرژی وابسته است، شده بود.
همزمان افزایش واردات انرژی بههمراه افزایش بهای نفت و گاز، ارزش واردات ترکیه از ایران را از یکمیلیاردو900میلیوندلار در سال 2004 به هفتمیلیاردو600میلیوندلار در سال 2010 ارتقا داد. صادرات ترکیه به ایران هم در سالهای اخیر رشد یافت. اینها همه در کنار این موضوع قرار میگیرند که ایرانیان بیشماری در سالهای گذشته ترکیه را مقصد گردشگری خود قرار دادهاند.
درک تازه همسایگان قدیمی
در حالیکه قرار است انتخابات ریاستجمهوری ترکیه 10 آگوست (اواسط مرداد) برگزار شود، ایوب ارسوی، کارشناس مسایل خاورمیانه سفر روحانی در آستانه این انتخابات را همچون یک سفر حمایتی از دولت حزب عدالت و توسعه بهشمار میآورد.
رجب طیب اردوغان انتخاب حسن روحانی به ریاستجمهوری را با تماس تلفنی به او تبریک گفته بود اما روابط محمدجواد ظریف و احمد داوود اوغلو، وزیر خارجه ترکیه صمیمیتر و گرمتر از اینهاست. اوغلو در مراسم تحلیف روحانی شرکت کرد. ظریف و اوغلو آنقدر روابط نزدیکی دارند که دیدار دیپلماتیک خود در حاشیه اجلاس سالانه سازمان ملل متحد را با قدمزدن در حاشیه رودخانه هادسون نیویورک برگزار کردند.
محمدجواد ظریف پاییز 92 برای شرکت و سخنرانی در اجلاس موسسه «پاگواش» نیز به ترکیه رفت؛ سفری که موجب دیدار دوباره همتای ترکش از تهران و سفر رجب طیب اردوغان به تهران شد. اگرچه پیش از این استانبول میزبان بسیاری از دورهای مذاکرات هستهای بود، که با حضور سعید جلیلی و کاترین اشتون برگزار میشد اما مذاکرات هستهای با مدیریت محمدجواد ظریف به شهرهای اروپایی که مقر اتحادیه اروپا و آژانس بود نقلمکان کرد. اما استانبول حدود یکماه گذشته برای ظریف نیز جایگاه یک مذاکره غیررسانهای با کاترین اشتون را یافت. ترکها حالا تغییرات در روابط تهران و کشورهای دیگر را خوب رصد میکنند؛ تغییراتی که در رابطه تهران و کشورهای اروپایی نمود یافته و ترکیه نیز در این بین نمیخواهد که از قافله عقب بماند. ایسنا به نقل از سایت خبری تایم ترک، گزارش داده که «یاسین آکتای» معاون دبیرکل حزب عدالت و توسعه در مورد سفر روحانی به ترکیه، گفته است: «روحانی با یک درک جدید وارد عرصه جهانی شده است و خواهان این است که درهای ایران خود را بیشتر بهسوی جهان باز کند. اکنون در ایران ارادهای مبنی بر تغییر سیاستهایی که این کشور را در گذشته به انزوا میکشاند، وجود دارد. سفر روحانی تنها درباره مساله سوریه و رفع اختلافنظرها میان دو کشور نیست. مسایل مختلفی وجود دارد که قرار است در این سفر مورد گفتوگو و بررسی قرار گیرد. روابط ایران و ترکیه در تمام حوزهها بار دیگر بر روی میز مذاکره قرار گرفته و بررسی میشود. ما خواهان مواضعی از سوی ایران هستیم که بتواند اعتمادمان را جلب کرده و به آن اعتماد کنیم. چنین دیپلماسی میتواند برای دو کشور سودمند باشد.»ایوب ارسوی، کارشناس مسایل امنیتی و خاورمیانه مرکز مطالعات استراتژیک در گفتوگو با «دویچهوله» نیز با اشاره به سفر روحانی به ترکیه گفت: «این سفر دارای پیامهای بسیار مهمی است. رییسجمهور ایران پیش از سفر به ترکیه، به چین، افغانستان و عمان سفر کرده است. این مساله نشان میدهد که ایران در دوره جدید نیز سیاست مشابه با سیاست «تنش صفر با همسایگان» که ترکیه در سالهای گذشته اتخاذ کرده بود استفاده میکند. بر همین اساس در دنیای غرب نیز پیامهای مثبت و صلحجویانه میدهد.»او ادامه داد: «در این سفر یکی از مهمترین محورها گفتوگو درباره قیمت گاز طبیعی وارداتی از ایران است. ترکیه میخواهد ایران تخفیفی در قیمت گاز بدهد.»این کارشناس مسایل خاورمیانه اضافه کرد: «با توجه به اشتباهاتی که ترکیه در سیاست خارجی خود داشته است دیگر تاثیر کمتری بر ایران دارد اما این در حالی است که ایران با ریاستجمهوری روحانی با هر کشوری روابطی دوستانه داشته و در حال گسترش یک سیاست مقتدر است. بسیاری از سرمایهگذاران اروپایی و غربی برای ورود به بازارهای ایران دنبال فرصت میگردند.»
فرازوفرودهای یک رابطه
تهران- آنکارا در روابط خود پس از پیروزی انقلاب ایران، فرازونشیب کم نداشتهاند. در دولت هاشمیرفسنجانی، اربکان، نخستوزیر ترکیه (از حزب اسلامگرای رفاه) به تهران سفر کرد و قرارداد صادرات گاز ایران به ترکیه منعقد شد. اگرچه این قرارداد از اهمیت بالایی برخوردار بود اما این وضعیت دیری نپایید و با سرکارآمدن لاییکها، روابط ایران و ترکیه وضعیت وخیمی یافت؛ وضعیتی که تا سال اول دولت خاتمی نیز ادامه یافت. زمان آغازبهکار دولت خاتمی بهجز ترکیه، اتحادیه اروپا نیز روابط خود را با ایران قطع و سفرایش را از کشور خارج کرده بود. پیگیری صدور بیانیهای در محکومکردن ترکیه بهدلیل برقراری روابط گسترده سیاسی و نظامی با اسراییل نیز بر روابط دوکشور تاثیر منفی گذاشت. دیدار سران دو کشور در حاشیه اجلاس دی ۸ در قزاقستان از تنش میان طرفین کاست و دو کشور پس از چندسال سفیر مبادله کردند. دولت «بلنت اجویت» که با قیام مسلحانه کردها مواجه بود، نیروهای نظامی خود را به مرز سوریه گسیل کرد و خواستار تحویل دادن عبدالله اوجالان رهبر حزب کارگران کردستان ترکیه شد. امتناع دمشق از تحویلدادن اوجالان، دو کشور را در آستانه درگیری نظامی قرار داد. این بحران سرانجام با خروج اوجالان از سوریه و سپس دستگیری او در کنیا تا حد بسیاری فروکش کرد. دولت خاتمی با میانجیگری میان طرفین نقش مهمی در کاستن از تنش داشت و این موضوع بهعنوان نقطه عطفی در روابط میان دو کشور ثبت شد. گرچه ترکیه در نهایت با کمک آمریکا و اسراییل او را دستگیر کرد و این موضوع جایگاه و اهمیت روابط با اسراییل را برای دولت ترکیه نمایان ساخت. در دولت احمدینژاد و تلاش برای استمرار مذاکرات هستهای ترکیه همواره سعی کرد که بهعنوان یک میانجی بینالمللی بین ایران و اتحادیه اروپا و آمریکا عمل کند و طرفین را بهحل دیپلماتیک این منازعه تشویق کند. اما موضوع جنگ داخلی سوریه چالش مهمی در روابط دوجانبه این کشور بود. ترکها حامی مخالفان رادیکال شدند و دولت ایران حامی دو لت مستقر بود. با اینحال در همین دولت توافق هستهای بین ایران، برزیل و ترکیه منعقد شد که مقرر کرده بود اورانیوم ایران برای غنیسازی بیشتر به ترکیه و برزیل منتقل شود. این توافق اما با واکنش سرد قدرتهای جهانی مواجه شد به گونهای که چندروز بعد تحریمهای شدیدتری علیه تهران توسط دولت آمریکا تصویب شد. محمود احمدینژاد یکبار به بهانه حضور در کنفرانسی که سازمان ملل در ترکیه برگزار میکرد به استانبول سفر کرده بود. این سفر پیشتر بهدلیل آنچه «بالابودن تراکم کاری احمدینژاد» اعلام شده بود، لغو شد. هرچند ناظران در پشت لغو این سفر دلایل دیگری را میدیدند.
اکنون آنکارا بعد از 18سال، شاهد سفر رسمی رییسجمهوری ایرانی خواهد بود؛ سفری که میتواند آغازگر «فصلی دیگر» در روابط میان دو قدرت منطقهای باشد.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تحلیل جاوید قربان اوغلی از روابط ایران و ترکیه
همکاری توام با رقابت
فردا اولین نشست شورای همکاری راهبردی میان دوکشور با حضور روحانی در آنکارا برگزار میشود. چه چیزی دو کشور را بر آن داشته که چنین شورایی تشکیل دهند؟
معمولا در بین کشورهایی که دارای روابط خوب و اعتماد متقابل هستند منافع مشترکی تعریف میشود که سعی میکنند روابط خود را از طریق تعریفکردن سازوکارهایی هماهنگتر کنند. در تنظیم این سازوکارها موضوعات موجود در چارچوب روابط دوجانبه گنجانده میشود. این کار در قالب کمیته یا کمیسیونهای مشترک انجام میشود و مسایل متنوعی از قبیل مسایل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، تجاری، نظامی و امنیتی تعریف میشود. با وجود فرازونشیبهایی که در 35سال بعد از انقلاب بین ایران و ترکیه وجود داشته میتوان گفت که دو کشور، روابط خوبی داشتهاند. این را میتوان ورای همه مشکلاتی که بین دو کشور وجود داشته، گفت که اتفاقا مختص به یک دوره خاص هم نیست. ایران و ترکیه توانستند روابط خود را نهادینه کنند و رابطه با ثبات اقتصادی را متبلور کنند. از اینرو روسای دو کشور میتوانند در این شورای راهبردی موضوعات گستردهای که بین دو کشور وجود دارد را مورد بحث و بررسی قرار دهند.
در سالهای اخیر، دو کشور ایران و ترکیه بر سر نحوه برخورد با موضوع سوریه با چالشهایی مواجه بودند، اگر با برگزاری انتخابات در دمشق، شرایط سوریه بهسمت آرامش برود، رابطه ایران و ترکیه نیز به سمت بهبود خواهد رفت؟
در سه سال و اندی که از بحران سوریه میگذرد، موضوع سوریه یکی از چالشهای رابطه ایران و ترکیه بود. دو کشور سیاست متضادی نسبت به سوریه داشتند. ترکها برای سرنگونی بشار اسد سرمایهگذاری کرده بودند و حتی بارها استانبول میزبان مخالفان اسد بود. اما در مقابل ایران سیاست حمایت صددرصدی از رژیم اسد را در پیش گرفته بود. این موضوع در عمل نوعی تقابل بین سیاست دو کشور ایجاد کرده بود. اما از یکسال گذشته ترکها هم به این نتیجه رسیدند که اتفاقات سوریه با آنچه فکر میکردند همخوانی ندارد و آنها در اجرای سیاستشان در ترکیه ناکام شدند. از همینرو بهطور محسوسی تغییر سیاست در مورد سوریه را پیریزی کردند. البته هنوز اختلافاتی بین ایران و ترکیه بر سر سوریه وجود دارد اما بهشدت قبل نیست.
در همین زمینه باید به این نکته هم اشاره کنم که ترکها از کشورهای دیگر هم هشدارهایی در مورد سوریه دریافت کردند که در تغییر سیاستشان تاثیر داشت. از آنجا که آمریکا نیز دیگر اصراری بر سرنگونی دولت اسد نداشت و گزینههای دیپلماتیک را بر گزینه نظامی ترجیح میداد، ترکها نیز در روش خود نسبت به سوریه تجدیدنظر کردند. البته نباید از این نکته غافل شد که دیپلماسی ایران هم در تغییر روش ترکیه تاثیر گذاشت. اکنون دو کشور به این نتیجه رسیدهاند که زمان آن رسیده که اختلافاتشان را کنار بگذارند و برای آینده سوریه رایزنی کنند چون این کشور برای ایران و ترکیه از اهمیت بالایی برخوردار است. به نظر میرسد یکی از موضوعات اساسی گفتوگو بین ایران و ترکیه در روزهای آینده موضوع سوریه باشد که بین حسن روحانی و اردوغان و عبدالله گل مورد رایزنی واقع شود.
اگر تصور کنیم که مساله سوریه با برگزاری این انتخابات رفع شود، آیا ایران و ترکیه چالش دیگری نخواهند داشت؟
به نظر من مدل همکاری ایران و ترکیه نوعی همکاری توام با رقابت است، چون دو کشور همسایه هستند و لاجرم باید تعامل سازنده داشته باشند. بهخصوص اینکه دو کشور همسایه روابط اقتصادی بالایی داشته و برنامه رشد 30میلیارددلاری اقتصادی برای خود تعریف کردهاند. منافع مشترک اقتصادی دو کشور در منطقه زیاد است. همچنین از لحاظ سیاسی منطقه مشترک بین دو کشور، جهان عرب، جهان اسلام است و مساله کردها نیز بین دو کشور مطرح است که بر رابطه ایران، عراق و سوریه تاثیر میگذارد. ایران و ترکیه میتوانند علاوه بر جهان اسلام در منطقه و جهان نیز تاثیر مهمی ایفا کنند. ترکها در جهان اسلام داعیه زعامت بخش سنی را برعهده دارند و حتی در زمانی بهدنبال احیای نوعی امپراتوری عثمانی بودند، ازسوی دیگر ایران زعامت جهان شیعه را برعهده دارد. با وجود همکاری ترکها در منطقه نیز سیاستهای دو کشور در راستای بالابردن ظرفیتهای اقتصادی در کشورهای همجوار و آسیای میانه تعریف میشود که ایران هنوز جای خود را در آن پیدا نکرده اما ترکها در این عرصه پیشروتر هستند.
فردا حسن روحانی در پاسخ به دعوت عبدالله گل، رییسجمهوری ترکیه به آنکارا سفر میکند تا نخستین نشست «شورایعالی همکاریهای دو کشور» در آنکارا تشکیل شود. بهنوشته سایت «تایم ترک» تشکیل این شورا در سفر بهمنماه «رجب طیب اردوغان» به تهران مورد موافقت دو طرف واقع شد. سفر روحانی به آنکارا دوروزه است و در بیانیه مشترک مطبوعاتی دو دولت که در آستانه این سفر منتشر شده، آمده که «در جریان گفتوگوهای رسمی دکتر روحانی با عبدالله گل، رییسجمهوری و رجب طیب اردوغان، نخستوزیر جمهوری ترکیه، توسعه و تقویت مناسبات دوجانبه ایران و ترکیه در همه زمینهها مورد تاکید خواهد بود و در این راستا برگزاری اولین نشست شورایعالی همکاریهای دو کشور نشانگر ظرفیتهای پویا در تحکیم مناسبات و علایق دوستانه میان دو ملت است.»
در این بیانیه تاکید شده که «این سفر در عین حال فرصت مغتنمی برای رایزنیهای سطح عالی بین ایران و ترکیه درخصوص موضوعات مهم منطقهای و بینالمللی خواهد بود.»
استقبال در چانکایا، گفتوگو در مورد تجارت
اما رسانههای پرشمار ترکیه هرکدام جزییاتی از این سفر را منتشر کردند. ایسنا به نقل از روزنامه «ینیشفق» گزارش داد که روحانی روز دوشنبه در کاخ «چانکایا» مورد استقبال رسمی مقامات ترکیه قرار میگیرد و قرار است پس از آن، با «عبدالله گل» همتای ترک خود دیداری دوجانبه درباره مسایل منطقهای و بینالمللی داشته باشد. پس از این دیدار دو رییسجمهور کنفرانس مطبوعاتی مشترک خواهند داشت و روحانی دیداری دوجانبه با رجب طیب اردوغان، نخستوزیر ترکیه خواهد داشت.
به نوشته این روزنامه، از دیگرمحورهای این سفر میتوان به مساله انرژی و احتمال انتقال گاز ایران به اروپا از طریق ترکیه پس از بحران اوکراین و تیرگی روابط روسیه و غرب، چگونگی دستیابی به حجم مبادلات 30میلیارددلاری میان دو کشور و مسایل منطقهای از جمله سوریه اشاره کرد.
ایران و ترکیه تصمیم گرفتهاند تا سال 2015 میزان دادوستد اقتصادی خود را به 30میلیارددلار افزایش دهند. در سالهای دولت دهم، روابط اقتصادی ایران و ترکیه رشد یافته بود. ایران تامینکننده بزرگ منابع نفت و گاز ترکیه که بهطور کلی به واردات انرژی وابسته است، شده بود.
همزمان افزایش واردات انرژی بههمراه افزایش بهای نفت و گاز، ارزش واردات ترکیه از ایران را از یکمیلیاردو900میلیوندلار در سال 2004 به هفتمیلیاردو600میلیوندلار در سال 2010 ارتقا داد. صادرات ترکیه به ایران هم در سالهای اخیر رشد یافت. اینها همه در کنار این موضوع قرار میگیرند که ایرانیان بیشماری در سالهای گذشته ترکیه را مقصد گردشگری خود قرار دادهاند.
درک تازه همسایگان قدیمی
در حالیکه قرار است انتخابات ریاستجمهوری ترکیه 10 آگوست (اواسط مرداد) برگزار شود، ایوب ارسوی، کارشناس مسایل خاورمیانه سفر روحانی در آستانه این انتخابات را همچون یک سفر حمایتی از دولت حزب عدالت و توسعه بهشمار میآورد.
رجب طیب اردوغان انتخاب حسن روحانی به ریاستجمهوری را با تماس تلفنی به او تبریک گفته بود اما روابط محمدجواد ظریف و احمد داوود اوغلو، وزیر خارجه ترکیه صمیمیتر و گرمتر از اینهاست. اوغلو در مراسم تحلیف روحانی شرکت کرد. ظریف و اوغلو آنقدر روابط نزدیکی دارند که دیدار دیپلماتیک خود در حاشیه اجلاس سالانه سازمان ملل متحد را با قدمزدن در حاشیه رودخانه هادسون نیویورک برگزار کردند.
محمدجواد ظریف پاییز 92 برای شرکت و سخنرانی در اجلاس موسسه «پاگواش» نیز به ترکیه رفت؛ سفری که موجب دیدار دوباره همتای ترکش از تهران و سفر رجب طیب اردوغان به تهران شد. اگرچه پیش از این استانبول میزبان بسیاری از دورهای مذاکرات هستهای بود، که با حضور سعید جلیلی و کاترین اشتون برگزار میشد اما مذاکرات هستهای با مدیریت محمدجواد ظریف به شهرهای اروپایی که مقر اتحادیه اروپا و آژانس بود نقلمکان کرد. اما استانبول حدود یکماه گذشته برای ظریف نیز جایگاه یک مذاکره غیررسانهای با کاترین اشتون را یافت. ترکها حالا تغییرات در روابط تهران و کشورهای دیگر را خوب رصد میکنند؛ تغییراتی که در رابطه تهران و کشورهای اروپایی نمود یافته و ترکیه نیز در این بین نمیخواهد که از قافله عقب بماند. ایسنا به نقل از سایت خبری تایم ترک، گزارش داده که «یاسین آکتای» معاون دبیرکل حزب عدالت و توسعه در مورد سفر روحانی به ترکیه، گفته است: «روحانی با یک درک جدید وارد عرصه جهانی شده است و خواهان این است که درهای ایران خود را بیشتر بهسوی جهان باز کند. اکنون در ایران ارادهای مبنی بر تغییر سیاستهایی که این کشور را در گذشته به انزوا میکشاند، وجود دارد. سفر روحانی تنها درباره مساله سوریه و رفع اختلافنظرها میان دو کشور نیست. مسایل مختلفی وجود دارد که قرار است در این سفر مورد گفتوگو و بررسی قرار گیرد. روابط ایران و ترکیه در تمام حوزهها بار دیگر بر روی میز مذاکره قرار گرفته و بررسی میشود. ما خواهان مواضعی از سوی ایران هستیم که بتواند اعتمادمان را جلب کرده و به آن اعتماد کنیم. چنین دیپلماسی میتواند برای دو کشور سودمند باشد.»ایوب ارسوی، کارشناس مسایل امنیتی و خاورمیانه مرکز مطالعات استراتژیک در گفتوگو با «دویچهوله» نیز با اشاره به سفر روحانی به ترکیه گفت: «این سفر دارای پیامهای بسیار مهمی است. رییسجمهور ایران پیش از سفر به ترکیه، به چین، افغانستان و عمان سفر کرده است. این مساله نشان میدهد که ایران در دوره جدید نیز سیاست مشابه با سیاست «تنش صفر با همسایگان» که ترکیه در سالهای گذشته اتخاذ کرده بود استفاده میکند. بر همین اساس در دنیای غرب نیز پیامهای مثبت و صلحجویانه میدهد.»او ادامه داد: «در این سفر یکی از مهمترین محورها گفتوگو درباره قیمت گاز طبیعی وارداتی از ایران است. ترکیه میخواهد ایران تخفیفی در قیمت گاز بدهد.»این کارشناس مسایل خاورمیانه اضافه کرد: «با توجه به اشتباهاتی که ترکیه در سیاست خارجی خود داشته است دیگر تاثیر کمتری بر ایران دارد اما این در حالی است که ایران با ریاستجمهوری روحانی با هر کشوری روابطی دوستانه داشته و در حال گسترش یک سیاست مقتدر است. بسیاری از سرمایهگذاران اروپایی و غربی برای ورود به بازارهای ایران دنبال فرصت میگردند.»
فرازوفرودهای یک رابطه
تهران- آنکارا در روابط خود پس از پیروزی انقلاب ایران، فرازونشیب کم نداشتهاند. در دولت هاشمیرفسنجانی، اربکان، نخستوزیر ترکیه (از حزب اسلامگرای رفاه) به تهران سفر کرد و قرارداد صادرات گاز ایران به ترکیه منعقد شد. اگرچه این قرارداد از اهمیت بالایی برخوردار بود اما این وضعیت دیری نپایید و با سرکارآمدن لاییکها، روابط ایران و ترکیه وضعیت وخیمی یافت؛ وضعیتی که تا سال اول دولت خاتمی نیز ادامه یافت. زمان آغازبهکار دولت خاتمی بهجز ترکیه، اتحادیه اروپا نیز روابط خود را با ایران قطع و سفرایش را از کشور خارج کرده بود. پیگیری صدور بیانیهای در محکومکردن ترکیه بهدلیل برقراری روابط گسترده سیاسی و نظامی با اسراییل نیز بر روابط دوکشور تاثیر منفی گذاشت. دیدار سران دو کشور در حاشیه اجلاس دی ۸ در قزاقستان از تنش میان طرفین کاست و دو کشور پس از چندسال سفیر مبادله کردند. دولت «بلنت اجویت» که با قیام مسلحانه کردها مواجه بود، نیروهای نظامی خود را به مرز سوریه گسیل کرد و خواستار تحویل دادن عبدالله اوجالان رهبر حزب کارگران کردستان ترکیه شد. امتناع دمشق از تحویلدادن اوجالان، دو کشور را در آستانه درگیری نظامی قرار داد. این بحران سرانجام با خروج اوجالان از سوریه و سپس دستگیری او در کنیا تا حد بسیاری فروکش کرد. دولت خاتمی با میانجیگری میان طرفین نقش مهمی در کاستن از تنش داشت و این موضوع بهعنوان نقطه عطفی در روابط میان دو کشور ثبت شد. گرچه ترکیه در نهایت با کمک آمریکا و اسراییل او را دستگیر کرد و این موضوع جایگاه و اهمیت روابط با اسراییل را برای دولت ترکیه نمایان ساخت. در دولت احمدینژاد و تلاش برای استمرار مذاکرات هستهای ترکیه همواره سعی کرد که بهعنوان یک میانجی بینالمللی بین ایران و اتحادیه اروپا و آمریکا عمل کند و طرفین را بهحل دیپلماتیک این منازعه تشویق کند. اما موضوع جنگ داخلی سوریه چالش مهمی در روابط دوجانبه این کشور بود. ترکها حامی مخالفان رادیکال شدند و دولت ایران حامی دو لت مستقر بود. با اینحال در همین دولت توافق هستهای بین ایران، برزیل و ترکیه منعقد شد که مقرر کرده بود اورانیوم ایران برای غنیسازی بیشتر به ترکیه و برزیل منتقل شود. این توافق اما با واکنش سرد قدرتهای جهانی مواجه شد به گونهای که چندروز بعد تحریمهای شدیدتری علیه تهران توسط دولت آمریکا تصویب شد. محمود احمدینژاد یکبار به بهانه حضور در کنفرانسی که سازمان ملل در ترکیه برگزار میکرد به استانبول سفر کرده بود. این سفر پیشتر بهدلیل آنچه «بالابودن تراکم کاری احمدینژاد» اعلام شده بود، لغو شد. هرچند ناظران در پشت لغو این سفر دلایل دیگری را میدیدند.
اکنون آنکارا بعد از 18سال، شاهد سفر رسمی رییسجمهوری ایرانی خواهد بود؛ سفری که میتواند آغازگر «فصلی دیگر» در روابط میان دو قدرت منطقهای باشد.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تحلیل جاوید قربان اوغلی از روابط ایران و ترکیه
همکاری توام با رقابت
فردا اولین نشست شورای همکاری راهبردی میان دوکشور با حضور روحانی در آنکارا برگزار میشود. چه چیزی دو کشور را بر آن داشته که چنین شورایی تشکیل دهند؟
معمولا در بین کشورهایی که دارای روابط خوب و اعتماد متقابل هستند منافع مشترکی تعریف میشود که سعی میکنند روابط خود را از طریق تعریفکردن سازوکارهایی هماهنگتر کنند. در تنظیم این سازوکارها موضوعات موجود در چارچوب روابط دوجانبه گنجانده میشود. این کار در قالب کمیته یا کمیسیونهای مشترک انجام میشود و مسایل متنوعی از قبیل مسایل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، تجاری، نظامی و امنیتی تعریف میشود. با وجود فرازونشیبهایی که در 35سال بعد از انقلاب بین ایران و ترکیه وجود داشته میتوان گفت که دو کشور، روابط خوبی داشتهاند. این را میتوان ورای همه مشکلاتی که بین دو کشور وجود داشته، گفت که اتفاقا مختص به یک دوره خاص هم نیست. ایران و ترکیه توانستند روابط خود را نهادینه کنند و رابطه با ثبات اقتصادی را متبلور کنند. از اینرو روسای دو کشور میتوانند در این شورای راهبردی موضوعات گستردهای که بین دو کشور وجود دارد را مورد بحث و بررسی قرار دهند.
در سالهای اخیر، دو کشور ایران و ترکیه بر سر نحوه برخورد با موضوع سوریه با چالشهایی مواجه بودند، اگر با برگزاری انتخابات در دمشق، شرایط سوریه بهسمت آرامش برود، رابطه ایران و ترکیه نیز به سمت بهبود خواهد رفت؟
در سه سال و اندی که از بحران سوریه میگذرد، موضوع سوریه یکی از چالشهای رابطه ایران و ترکیه بود. دو کشور سیاست متضادی نسبت به سوریه داشتند. ترکها برای سرنگونی بشار اسد سرمایهگذاری کرده بودند و حتی بارها استانبول میزبان مخالفان اسد بود. اما در مقابل ایران سیاست حمایت صددرصدی از رژیم اسد را در پیش گرفته بود. این موضوع در عمل نوعی تقابل بین سیاست دو کشور ایجاد کرده بود. اما از یکسال گذشته ترکها هم به این نتیجه رسیدند که اتفاقات سوریه با آنچه فکر میکردند همخوانی ندارد و آنها در اجرای سیاستشان در ترکیه ناکام شدند. از همینرو بهطور محسوسی تغییر سیاست در مورد سوریه را پیریزی کردند. البته هنوز اختلافاتی بین ایران و ترکیه بر سر سوریه وجود دارد اما بهشدت قبل نیست.
در همین زمینه باید به این نکته هم اشاره کنم که ترکها از کشورهای دیگر هم هشدارهایی در مورد سوریه دریافت کردند که در تغییر سیاستشان تاثیر داشت. از آنجا که آمریکا نیز دیگر اصراری بر سرنگونی دولت اسد نداشت و گزینههای دیپلماتیک را بر گزینه نظامی ترجیح میداد، ترکها نیز در روش خود نسبت به سوریه تجدیدنظر کردند. البته نباید از این نکته غافل شد که دیپلماسی ایران هم در تغییر روش ترکیه تاثیر گذاشت. اکنون دو کشور به این نتیجه رسیدهاند که زمان آن رسیده که اختلافاتشان را کنار بگذارند و برای آینده سوریه رایزنی کنند چون این کشور برای ایران و ترکیه از اهمیت بالایی برخوردار است. به نظر میرسد یکی از موضوعات اساسی گفتوگو بین ایران و ترکیه در روزهای آینده موضوع سوریه باشد که بین حسن روحانی و اردوغان و عبدالله گل مورد رایزنی واقع شود.
اگر تصور کنیم که مساله سوریه با برگزاری این انتخابات رفع شود، آیا ایران و ترکیه چالش دیگری نخواهند داشت؟
به نظر من مدل همکاری ایران و ترکیه نوعی همکاری توام با رقابت است، چون دو کشور همسایه هستند و لاجرم باید تعامل سازنده داشته باشند. بهخصوص اینکه دو کشور همسایه روابط اقتصادی بالایی داشته و برنامه رشد 30میلیارددلاری اقتصادی برای خود تعریف کردهاند. منافع مشترک اقتصادی دو کشور در منطقه زیاد است. همچنین از لحاظ سیاسی منطقه مشترک بین دو کشور، جهان عرب، جهان اسلام است و مساله کردها نیز بین دو کشور مطرح است که بر رابطه ایران، عراق و سوریه تاثیر میگذارد. ایران و ترکیه میتوانند علاوه بر جهان اسلام در منطقه و جهان نیز تاثیر مهمی ایفا کنند. ترکها در جهان اسلام داعیه زعامت بخش سنی را برعهده دارند و حتی در زمانی بهدنبال احیای نوعی امپراتوری عثمانی بودند، ازسوی دیگر ایران زعامت جهان شیعه را برعهده دارد. با وجود همکاری ترکها در منطقه نیز سیاستهای دو کشور در راستای بالابردن ظرفیتهای اقتصادی در کشورهای همجوار و آسیای میانه تعریف میشود که ایران هنوز جای خود را در آن پیدا نکرده اما ترکها در این عرصه پیشروتر هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.