|

با هزار دوربین هم...

روبرت صافاریان

انقلاب ما همه جا بود؛ همه بودند... و ما اگر هزار دوربین هم داشتیم نمی‌توانستیم تصویري کامل بدهیم از قیام ملتی که به پیشواز مرگ رفته بود...، برای آزادی. اینها کلماتی هستند که در آغاز فیلم مستند «برای آزادی» با حروف قرمز بر زمینه تیره نقش می‌بندند و بعد روایت «حسین ترابی» از انقلاب شروع می‌شود. اگر در این چند جمله دقیق شویم، می‌بینیم این کلام چندین لایه‌ دارد. آشکارترین معنای آن اشاره‌ای است به فراگیری و بزرگی انقلاب؛ چیزی در این مایه‌ها که«زبان از بیان آن قاصر است.» و اینجا البته سخن نه از زبان که از سینما و دستگاه ضبط تصویر متحرک و صداست. دیگر اینکه حسین ترابی به ما می‌گوید که دوربین‌ از ثبت تمامی ابعاد و تمامی لحظه‌های مهم یک واقعه فراگیر ناتوان است و با هر اندازه افزایش تعداد دوربین‌ها «حتی با هزار دوربین» این ناتوانی به جای خود باقی می‌ماند و سرانجام ترابی از ملتی سخن می‌گوید که برای آزادی به پیشواز مرگ رفته بود. این تاکید بر مرگ به‌خصوص از این نظر جالب و حتی اندکی با عنوان فیلم در تناقض است که فیلم با مراسم سوگواری شروع و با مراسم سوگواری به پایان می‌رسد. حتی فضای پیش‌نوشته‌ای که در بالا نقل کردیم تیره و سرخ است.
اما ناتوانی‌های سینمای مستند، ناتوانی دوربین در ضبط همه وجوه و همه لحظه‌های یک رویداد (واقعه اجتماعی بزرگی مانند انقلاب که هیچ، حتی یک رویداد بسیار محدودتر و کوچک‌تر) خود معانی گوناگونی دارد. این ناتوانی تا یک جا ذاتی رسانه سینمای مستند است. دوربین طبیعتا همه جا نمی‌تواند برود. هم به این دلیل که نمی‌گذارند برود، هم به این دلیل که آدم‌ها هم به دلایل شخصی و هم به دلایل اجتماعی حاضر نیستند آن را به حریم شخصی خودشان راه دهند و هم مهم‌‌تر از همه به این دلیل که امکان حضور در همه لحظه‌ها و همه مکان‌های یک رویداد اساسا غیرممکن است. در واقع حسین ترابی با آوردن آن نوشته نه تنها به تجلیل از فراگیری انقلاب می‌پردازد، بلکه می‌خواهد محدودیت‌های فیلمش را نیز تبیین کند. او پیشاپیش به بیننده‌اش می‌گوید که اگر مثلا درباره فلان روز به‌خصوص انقلاب (مثلا روز آزادی زندانیان سیاسی) یا فلان واقعه (مثلا اعتصاب مطبوعات) چیزی در فیلم نمی‌بیند یا همه وقایع با تفصیلی متناسب با اهمیت‌شان در فیلم حضور ندارند، دلیلش بزرگی رویدادی است که او و فیلمبردارانش در‌صدد ثبت آن بوده‌اند.
برای آزادی اثرگذار است چون خود تصویر مستند چیزی دارد که هیچ چیز نمی‌تواند جایگزینش باشد. در فیلم تصویری هست از ساختمان نیمه‌تمامی در خیابان آزادی که انبوه جمعیت چهارطبقه و پشت‌بام آن را پر کرده‌اند و با تکان دادن دست شعار می‌دهند. دوربین از تصویر بسته‌‌ای از جمعیت شروع می‌کند و چون زوم‌بک می‌کند ما متوجه می‌شویم آن گروه اندک جزیی از جمعیتی هستند که همه جای ساختمان را پر کرده‌اند. وقتی فیلم را تماشا می‌کردم پسرم را صدا زدم و به او گفتم«من هم آنجا بودم.» فکر می‌کنم هیچ جور دیگری نمی‌شد به او گفت که پدرش موقعی که تقریبا هم‌سن‌وسال او بوده در چه شرایطی زندگی‌ می‌کرده است. تصویر مستند این ویژگی را دارد که با وجود همه صحبت‌هایی که درباره گزینشی بودن آن می‌شود، همواره چیزهایی گزینش نشده (عناصر ناخواسته) در آن هست و این عناصر سال‌ها بعد از رویداد می‌توانند از نگاهی دیگر دریافت و تفسیر شوند. برای نمونه در تعدادی از صحنه‌های تظاهرات فیلم می‌بینیم تظاهرکنندگان ضبط‌صوت‌های خانگی در دست دارند. آنها دارند صدای شعارها را ضبط می‌کنند. این واقعه در آن زمان این اندازه باورنکردنی بود. یک سال پیش از آن تظاهرات گسترده عاشورا کسی تصورش را نمی‌کرد جمعیتی چنین عظیم در خیابان‌ها شعار«مرگ بر شاه» بدهند. دیگر اینکه نشان می‌دهد میل به ضبط رویدادها نه در میان مستندسازان حرفه‌ای مانند فیلمبرداران برای آزادی بلکه در مردم عادی هم وجود داشته است. علاوه بر این، تظاهرات خیابانی در دهه‌های اخیر به ناگزیر تظاهراتی برای رسانه‌ها بوده است. در تمام مدت فیلم شاهد دوربین‌های تلویزیونی حرفه‌ای و آماتوری هستیم که از وقایع فیلم می‌گیرند و در بسیاری از صحنه‌ها تظاهرکنندگان رو به دوربین و برای دوربین تظاهرات می‌کنند. انبوه پلاکاردهایی که به زبان انگلیسی نوشته شده‌اند آشکارا مخاطب‌شان دوربین‌های تلویزیونی رسانه‌های بین‌المللی و از طریق آنها افکار عمومی جهان است. برای آزادی توسط فریدون ری‌پور، کریم دوامی، علی صادقی، ابراهیم قاضی‌زاده و گروهی دیگر از فیلمبرداران وزارت فرهنگ و هنر فیلمبرداری شده است. موسیقی آن را شیدا قره‌چه داغی ساخته و بهرام ری‌پور آن را تدوین کرده است. 35 میلی‌متری، رنگی، 116 دقیقه. سال تولید: 1358-1357. بسیاری از تصویرهای این فیلم در فیلم‌های مستند دیگری که در طول سالیان بعد از انقلاب ساخته شده‌اند، مورداستفاده قرار گرفته‌اند.

انقلاب ما همه جا بود؛ همه بودند... و ما اگر هزار دوربین هم داشتیم نمی‌توانستیم تصویري کامل بدهیم از قیام ملتی که به پیشواز مرگ رفته بود...، برای آزادی. اینها کلماتی هستند که در آغاز فیلم مستند «برای آزادی» با حروف قرمز بر زمینه تیره نقش می‌بندند و بعد روایت «حسین ترابی» از انقلاب شروع می‌شود. اگر در این چند جمله دقیق شویم، می‌بینیم این کلام چندین لایه‌ دارد. آشکارترین معنای آن اشاره‌ای است به فراگیری و بزرگی انقلاب؛ چیزی در این مایه‌ها که«زبان از بیان آن قاصر است.» و اینجا البته سخن نه از زبان که از سینما و دستگاه ضبط تصویر متحرک و صداست. دیگر اینکه حسین ترابی به ما می‌گوید که دوربین‌ از ثبت تمامی ابعاد و تمامی لحظه‌های مهم یک واقعه فراگیر ناتوان است و با هر اندازه افزایش تعداد دوربین‌ها «حتی با هزار دوربین» این ناتوانی به جای خود باقی می‌ماند و سرانجام ترابی از ملتی سخن می‌گوید که برای آزادی به پیشواز مرگ رفته بود. این تاکید بر مرگ به‌خصوص از این نظر جالب و حتی اندکی با عنوان فیلم در تناقض است که فیلم با مراسم سوگواری شروع و با مراسم سوگواری به پایان می‌رسد. حتی فضای پیش‌نوشته‌ای که در بالا نقل کردیم تیره و سرخ است.
اما ناتوانی‌های سینمای مستند، ناتوانی دوربین در ضبط همه وجوه و همه لحظه‌های یک رویداد (واقعه اجتماعی بزرگی مانند انقلاب که هیچ، حتی یک رویداد بسیار محدودتر و کوچک‌تر) خود معانی گوناگونی دارد. این ناتوانی تا یک جا ذاتی رسانه سینمای مستند است. دوربین طبیعتا همه جا نمی‌تواند برود. هم به این دلیل که نمی‌گذارند برود، هم به این دلیل که آدم‌ها هم به دلایل شخصی و هم به دلایل اجتماعی حاضر نیستند آن را به حریم شخصی خودشان راه دهند و هم مهم‌‌تر از همه به این دلیل که امکان حضور در همه لحظه‌ها و همه مکان‌های یک رویداد اساسا غیرممکن است. در واقع حسین ترابی با آوردن آن نوشته نه تنها به تجلیل از فراگیری انقلاب می‌پردازد، بلکه می‌خواهد محدودیت‌های فیلمش را نیز تبیین کند. او پیشاپیش به بیننده‌اش می‌گوید که اگر مثلا درباره فلان روز به‌خصوص انقلاب (مثلا روز آزادی زندانیان سیاسی) یا فلان واقعه (مثلا اعتصاب مطبوعات) چیزی در فیلم نمی‌بیند یا همه وقایع با تفصیلی متناسب با اهمیت‌شان در فیلم حضور ندارند، دلیلش بزرگی رویدادی است که او و فیلمبردارانش در‌صدد ثبت آن بوده‌اند.
برای آزادی اثرگذار است چون خود تصویر مستند چیزی دارد که هیچ چیز نمی‌تواند جایگزینش باشد. در فیلم تصویری هست از ساختمان نیمه‌تمامی در خیابان آزادی که انبوه جمعیت چهارطبقه و پشت‌بام آن را پر کرده‌اند و با تکان دادن دست شعار می‌دهند. دوربین از تصویر بسته‌‌ای از جمعیت شروع می‌کند و چون زوم‌بک می‌کند ما متوجه می‌شویم آن گروه اندک جزیی از جمعیتی هستند که همه جای ساختمان را پر کرده‌اند. وقتی فیلم را تماشا می‌کردم پسرم را صدا زدم و به او گفتم«من هم آنجا بودم.» فکر می‌کنم هیچ جور دیگری نمی‌شد به او گفت که پدرش موقعی که تقریبا هم‌سن‌وسال او بوده در چه شرایطی زندگی‌ می‌کرده است. تصویر مستند این ویژگی را دارد که با وجود همه صحبت‌هایی که درباره گزینشی بودن آن می‌شود، همواره چیزهایی گزینش نشده (عناصر ناخواسته) در آن هست و این عناصر سال‌ها بعد از رویداد می‌توانند از نگاهی دیگر دریافت و تفسیر شوند. برای نمونه در تعدادی از صحنه‌های تظاهرات فیلم می‌بینیم تظاهرکنندگان ضبط‌صوت‌های خانگی در دست دارند. آنها دارند صدای شعارها را ضبط می‌کنند. این واقعه در آن زمان این اندازه باورنکردنی بود. یک سال پیش از آن تظاهرات گسترده عاشورا کسی تصورش را نمی‌کرد جمعیتی چنین عظیم در خیابان‌ها شعار«مرگ بر شاه» بدهند. دیگر اینکه نشان می‌دهد میل به ضبط رویدادها نه در میان مستندسازان حرفه‌ای مانند فیلمبرداران برای آزادی بلکه در مردم عادی هم وجود داشته است. علاوه بر این، تظاهرات خیابانی در دهه‌های اخیر به ناگزیر تظاهراتی برای رسانه‌ها بوده است. در تمام مدت فیلم شاهد دوربین‌های تلویزیونی حرفه‌ای و آماتوری هستیم که از وقایع فیلم می‌گیرند و در بسیاری از صحنه‌ها تظاهرکنندگان رو به دوربین و برای دوربین تظاهرات می‌کنند. انبوه پلاکاردهایی که به زبان انگلیسی نوشته شده‌اند آشکارا مخاطب‌شان دوربین‌های تلویزیونی رسانه‌های بین‌المللی و از طریق آنها افکار عمومی جهان است. برای آزادی توسط فریدون ری‌پور، کریم دوامی، علی صادقی، ابراهیم قاضی‌زاده و گروهی دیگر از فیلمبرداران وزارت فرهنگ و هنر فیلمبرداری شده است. موسیقی آن را شیدا قره‌چه داغی ساخته و بهرام ری‌پور آن را تدوین کرده است. 35 میلی‌متری، رنگی، 116 دقیقه. سال تولید: 1358-1357. بسیاری از تصویرهای این فیلم در فیلم‌های مستند دیگری که در طول سالیان بعد از انقلاب ساخته شده‌اند، مورداستفاده قرار گرفته‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.