|

نگاهی به کتاب «ملکان عذاب» نوشته ابوتراب خسروی

رمان در بند قواعد

فرشید فرهمندنیا

ملکان عذاب، آخرین کتاب منتشرشده از ابوتراب خسروی، داستانی است که با ذکر سلسله‌ای از روایات چندلایه و تودرتو و با ارایه ترکیبی هوشمندانه از وهم و تمثیل و معما به شرح ماجراهای چندنسل از یک خاندان می‌پردازد. آنچه در این رمان قابل‌توجه به‌نظر می‌رسد گرایش و توجه عمیق نویسنده به فضاسازی‌های چند بعدی و پرداخت اجزای مختلف روایت، متناسب با مقاصد کلی اثر است. اما برخلاف داعیه نویسنده مبنی بر ارایه اثری متفاوت با صبغه پسامدرن، باید توجه داشت که اساسا رویکرد او به مقوله زبان و ادبیات، رویکردی سنتی و کلاسیک است و برداشت او از آنها صورتی کلیشه‌ای و ابزاری دارد.
در بخشی از این کتاب می‌خوانیم: «بدون نوشتن نمی‌توان حافظه داشت و هوشیار بود که همه‌چیز، همه‌چیز، همه‌چیز را به یاد داشت. باید آن‌چیزها را بنویسیم و به حافظه کاغذ بسپاریم تا شقاوت‌هایمان بایگانی شوند ولی فراموش نشوند.»
به این ترتیب در این رمان، نوشتار صرفا در حد ابزاری کمکی برای ثبت و نگهداری رخدادها و وقایع فرض‌شده است و درک نویسنده از نوشتار هیچ‌گاه از سطح یک ابزار ثانویه و فرودست برای کمک به حافظه که در حکم زایده‌ای ناگزیر یا به تعبیر دریدا «مکملی خطرناک» قلمداد می‌شود، فراتر نمی‌رود. به همین دلیل است که این اثر همچنان در چنبره آنچه به عنوان «متافیزیک حضور» می‌شناسیم گرفتار می‌ماند. درست همان‌طور که توت و تاموس در روایت دریدا در کتاب گراماتولوژِی، با تخصیص جایگاه فرودست به نوشتار در برابر گفتار، قوام‌بخش پایه‌های متافیزیک حضور قلمداد شده‌اند: «توت (Thouth) خدایی کهن در نوکراتیس یکی از شهرهای مصر، حروف الفبا و نوشتار را اختراع نمود و نزد تاموس پادشاه مصر برد و اظهار داشت:‌ ای پادشاه! مصریان در سایه این هنر داناتر می‌شوند و نیروی حافظه آنها تقویت خواهد شد چراکه این هنر در راه یاری به حافظه اختراع شده است.»
یا این نظر سقراط به نقل از رساله فایدروس که: «نوشتار صرفا وسیله‌ای است برای یاری‌رساندن به حافظه و رفع نقصان آن اما نه حقیقتی می‌تواند به کسی بیاموزد و نه می‌تواند از خودش دفاع کند مگر آنکه پدرش به یاری‌اش بشتابد. از این رو تنها پدر است که می‌تواند از او دفاع کند.»
با این وصف پیداست که چنین برداشتی از نوشتار باعث می‌شود که متن همواره زیر سلطه نام پدر باقی بماند و این احساس نیاز به داشتن قیم، خودش را به شکل احضار پی‌درپی اشباح پدران و حضور اقتدار‌گرایانه آنها در اثر نشان دهد. چیزی که در رمان ملکان عذاب بارها و بارها تکرار می‌شود. در هر صورت نویسنده با چنین طرز تلقی از نوشتار و روایت، اراده خود را در سراسر متن جاری کرده است. یکی دیگر از مشهودترین پیامدهای این طرز تلقی از نوشتار، به مثابه جعبه ابزاری کمکی، آن است که فضای روایت ناخودآگاه تبدیل به فضایی برای نگهداری، ثبت و انباشت جزییات و داده‌ها می‌شود. از همین‌رو است که در این رمان با انبوهی از جزییات، توصیفات، تصاویر و تشبیه‌های مینیاتوری، روایت‌های فرعی و حتی شخصیت‌هایی مواجهیم که هیچ‌گونه ارتباط ساختاری و ارگانیک با کل اثر ندارند و صرفا در حکم حشو و زوایدی ناشی از وسواس اثر به ثبت داده‌ها و اطلاعات، حضور آزاردهنده خود را بر کتاب تحمیل کرده‌اند و این محصول همان ایدئولوژی حاکم بر اثر یعنی تلقی از متن به مثابه «محل انباشت دارایی‌ها و تولیدات مازاد» است. یکی دیگر از نتایج این ایدئولوژی، افراط در رویکرد کارگاهی به فرآیند نوشتن و انباشت تکنیک‌های نویسندگی در جای‌جای اثر است. گویی نویسنده به شدت تلاش دارد در یکی از آخرین و نادرترین فرصت‌های به‌دست‌آمده، هرآنچه از تکنیک‌های نویسندگی و مهارت‌های داستان‌نویسی یاد گرفته و یاد داده است، به صورت یکجا در این رمان پیاده‌سازی کند و گمان می‌کند که فقط با تکرار دوباره و دوباره این مشخصه‌های سبکی (که بعضا برآمده از آثار قبلی خود او هستند) می‌تواند جایگاه نمادین خود را به عنوان نویسنده‌ای صاحب سبک حفظ کند.
نتیجه نهایی این افراط در به‌کارگیری تکنیک‌های داستان‌نویسی آن است که به عنوان مثال در حوزه ترسیم و پرداخت شخصیت‌ها، کار نویسنده صرفا در سطح «شخصیت‌پردازی به مثابه یک تکنیک» باقی می‌ماند و هیچ‌گاه به قلمرو هستی‌شناسی شخصیت‌ها و فیگورهای داستانی و آنچه در سنت فرهنگی آلمان بیلدونگ (تکوین، پرورش و تربیت درونی) خوانده می‌شود، دست پیدا نمی‌کند. آنچه در آثار ماندگار ادبی در همه دوران‌ها، شخصیت‌های داستانی را تکامل و تکوین می‌بخشد و آنها را به ساحت هستی‌شناختی داستان پیوند می‌زند همان بیلدونگ است که بیانگر نوعی هماهنگی و وحدت میان آگاهی تاریخی و آگاهی زیباشناختی نویسنده است و خود نتیجه بینش فراگیر نویسنده به ابعاد و لایه‌های مختلف روایتی است که پیش می‌برد و همراه با پیشبرد آن، جنبه‌های درونی شخصیت‌ها را نیز رشد و پرورش می‌دهد. کار این قبیل نویسندگان را دیگر نمی‌توان به سهولت شخصیت‌پردازی نام نهاد بلکه ایشان وارد قلمروی وسیع‌تری شده‌اند که همانا تکوین‌بخشیدن شخصیت‌هاست وگرنه صرف یادگیری و به‌کارگیری تکنیک‌ها و ابزارهای معمول داستان‌نویسی (از قبیل شخصیت‌پردازی، چرخش زاویه دید و...) و استفاده غیرمولد از آنها موجد ارزش ادبی خاصی نیست.
همچنین باید توجه داشت که اصرار بر تکنیک‌گرایی و اصالت‌بخشیدن به آن، به نوعی قوام‌بخش همان نگره سنتی به اثر در مقام محصول کار «یک نویسنده» است، حال آنکه در رویکرد پسامدرن گذار از نویسنده به نویسا مدنظر قرار می‌گیرد، به این معنا که نه‌تنها دیگر نویسنده به تنهایی خالق اثر نیست بلکه حتی خودش هم در خلال مجموعه‌ای از عوامل موثر در آفرینش ادبی و ارتباطات بینامتنی در حال نوشتن و نوشته‌شدن است. بنابراین خلق رمانی از جنس دوران ما، مستلزم عبور از برداشت‌های کلاسیک از مفهوم مولفیت و به تبع آن، گذار دوران‌ساز از «نویسنده» به «نویسا» خواهد بود. با این اوصاف، بذل توجه به همه عوامل یادشده سبب می‌شود رمان ملکان عذاب در کارنامه نویسندگی ابوتراب خسروی گامی رو به عقب محسوب شود.
ملکان عذاب، آخرین کتاب منتشرشده از ابوتراب خسروی، داستانی است که با ذکر سلسله‌ای از روایات چندلایه و تودرتو و با ارایه ترکیبی هوشمندانه از وهم و تمثیل و معما به شرح ماجراهای چندنسل از یک خاندان می‌پردازد. آنچه در این رمان قابل‌توجه به‌نظر می‌رسد گرایش و توجه عمیق نویسنده به فضاسازی‌های چند بعدی و پرداخت اجزای مختلف روایت، متناسب با مقاصد کلی اثر است. اما برخلاف داعیه نویسنده مبنی بر ارایه اثری متفاوت با صبغه پسامدرن، باید توجه داشت که اساسا رویکرد او به مقوله زبان و ادبیات، رویکردی سنتی و کلاسیک است و برداشت او از آنها صورتی کلیشه‌ای و ابزاری دارد.
در بخشی از این کتاب می‌خوانیم: «بدون نوشتن نمی‌توان حافظه داشت و هوشیار بود که همه‌چیز، همه‌چیز، همه‌چیز را به یاد داشت. باید آن‌چیزها را بنویسیم و به حافظه کاغذ بسپاریم تا شقاوت‌هایمان بایگانی شوند ولی فراموش نشوند.»
به این ترتیب در این رمان، نوشتار صرفا در حد ابزاری کمکی برای ثبت و نگهداری رخدادها و وقایع فرض‌شده است و درک نویسنده از نوشتار هیچ‌گاه از سطح یک ابزار ثانویه و فرودست برای کمک به حافظه که در حکم زایده‌ای ناگزیر یا به تعبیر دریدا «مکملی خطرناک» قلمداد می‌شود، فراتر نمی‌رود. به همین دلیل است که این اثر همچنان در چنبره آنچه به عنوان «متافیزیک حضور» می‌شناسیم گرفتار می‌ماند. درست همان‌طور که توت و تاموس در روایت دریدا در کتاب گراماتولوژِی، با تخصیص جایگاه فرودست به نوشتار در برابر گفتار، قوام‌بخش پایه‌های متافیزیک حضور قلمداد شده‌اند: «توت (Thouth) خدایی کهن در نوکراتیس یکی از شهرهای مصر، حروف الفبا و نوشتار را اختراع نمود و نزد تاموس پادشاه مصر برد و اظهار داشت:‌ ای پادشاه! مصریان در سایه این هنر داناتر می‌شوند و نیروی حافظه آنها تقویت خواهد شد چراکه این هنر در راه یاری به حافظه اختراع شده است.»
یا این نظر سقراط به نقل از رساله فایدروس که: «نوشتار صرفا وسیله‌ای است برای یاری‌رساندن به حافظه و رفع نقصان آن اما نه حقیقتی می‌تواند به کسی بیاموزد و نه می‌تواند از خودش دفاع کند مگر آنکه پدرش به یاری‌اش بشتابد. از این رو تنها پدر است که می‌تواند از او دفاع کند.»
با این وصف پیداست که چنین برداشتی از نوشتار باعث می‌شود که متن همواره زیر سلطه نام پدر باقی بماند و این احساس نیاز به داشتن قیم، خودش را به شکل احضار پی‌درپی اشباح پدران و حضور اقتدار‌گرایانه آنها در اثر نشان دهد. چیزی که در رمان ملکان عذاب بارها و بارها تکرار می‌شود. در هر صورت نویسنده با چنین طرز تلقی از نوشتار و روایت، اراده خود را در سراسر متن جاری کرده است. یکی دیگر از مشهودترین پیامدهای این طرز تلقی از نوشتار، به مثابه جعبه ابزاری کمکی، آن است که فضای روایت ناخودآگاه تبدیل به فضایی برای نگهداری، ثبت و انباشت جزییات و داده‌ها می‌شود. از همین‌رو است که در این رمان با انبوهی از جزییات، توصیفات، تصاویر و تشبیه‌های مینیاتوری، روایت‌های فرعی و حتی شخصیت‌هایی مواجهیم که هیچ‌گونه ارتباط ساختاری و ارگانیک با کل اثر ندارند و صرفا در حکم حشو و زوایدی ناشی از وسواس اثر به ثبت داده‌ها و اطلاعات، حضور آزاردهنده خود را بر کتاب تحمیل کرده‌اند و این محصول همان ایدئولوژی حاکم بر اثر یعنی تلقی از متن به مثابه «محل انباشت دارایی‌ها و تولیدات مازاد» است. یکی دیگر از نتایج این ایدئولوژی، افراط در رویکرد کارگاهی به فرآیند نوشتن و انباشت تکنیک‌های نویسندگی در جای‌جای اثر است. گویی نویسنده به شدت تلاش دارد در یکی از آخرین و نادرترین فرصت‌های به‌دست‌آمده، هرآنچه از تکنیک‌های نویسندگی و مهارت‌های داستان‌نویسی یاد گرفته و یاد داده است، به صورت یکجا در این رمان پیاده‌سازی کند و گمان می‌کند که فقط با تکرار دوباره و دوباره این مشخصه‌های سبکی (که بعضا برآمده از آثار قبلی خود او هستند) می‌تواند جایگاه نمادین خود را به عنوان نویسنده‌ای صاحب سبک حفظ کند.
نتیجه نهایی این افراط در به‌کارگیری تکنیک‌های داستان‌نویسی آن است که به عنوان مثال در حوزه ترسیم و پرداخت شخصیت‌ها، کار نویسنده صرفا در سطح «شخصیت‌پردازی به مثابه یک تکنیک» باقی می‌ماند و هیچ‌گاه به قلمرو هستی‌شناسی شخصیت‌ها و فیگورهای داستانی و آنچه در سنت فرهنگی آلمان بیلدونگ (تکوین، پرورش و تربیت درونی) خوانده می‌شود، دست پیدا نمی‌کند. آنچه در آثار ماندگار ادبی در همه دوران‌ها، شخصیت‌های داستانی را تکامل و تکوین می‌بخشد و آنها را به ساحت هستی‌شناختی داستان پیوند می‌زند همان بیلدونگ است که بیانگر نوعی هماهنگی و وحدت میان آگاهی تاریخی و آگاهی زیباشناختی نویسنده است و خود نتیجه بینش فراگیر نویسنده به ابعاد و لایه‌های مختلف روایتی است که پیش می‌برد و همراه با پیشبرد آن، جنبه‌های درونی شخصیت‌ها را نیز رشد و پرورش می‌دهد. کار این قبیل نویسندگان را دیگر نمی‌توان به سهولت شخصیت‌پردازی نام نهاد بلکه ایشان وارد قلمروی وسیع‌تری شده‌اند که همانا تکوین‌بخشیدن شخصیت‌هاست وگرنه صرف یادگیری و به‌کارگیری تکنیک‌ها و ابزارهای معمول داستان‌نویسی (از قبیل شخصیت‌پردازی، چرخش زاویه دید و...) و استفاده غیرمولد از آنها موجد ارزش ادبی خاصی نیست.
همچنین باید توجه داشت که اصرار بر تکنیک‌گرایی و اصالت‌بخشیدن به آن، به نوعی قوام‌بخش همان نگره سنتی به اثر در مقام محصول کار «یک نویسنده» است، حال آنکه در رویکرد پسامدرن گذار از نویسنده به نویسا مدنظر قرار می‌گیرد، به این معنا که نه‌تنها دیگر نویسنده به تنهایی خالق اثر نیست بلکه حتی خودش هم در خلال مجموعه‌ای از عوامل موثر در آفرینش ادبی و ارتباطات بینامتنی در حال نوشتن و نوشته‌شدن است. بنابراین خلق رمانی از جنس دوران ما، مستلزم عبور از برداشت‌های کلاسیک از مفهوم مولفیت و به تبع آن، گذار دوران‌ساز از «نویسنده» به «نویسا» خواهد بود. با این اوصاف، بذل توجه به همه عوامل یادشده سبب می‌شود رمان ملکان عذاب در کارنامه نویسندگی ابوتراب خسروی گامی رو به عقب محسوب شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.