|

عصاره تمام هنر ايران

بهمن نامورمطلق / پژوهشگر هنر

ساخت ضریح امام حسین (ع) محصول یک کارگاه و یک کار گروهی هنرمندان ایرانی بود. در این اثر بزرگ طراحان، فلزکاران، خاتم‌کاران، خوشنویسان و... در یک فعالیت گروهی به ساخت چنین اثری ارزشمند دست زدند. استاد فرشچیان استاد - کلانتر هنرهای سنتی -ایرانی معاصر به خوبی نقش خویش را به عنوان یک مدیر هنری ایفا کرد. اما از چند جهت می‌توان گفت که فرشچیان تنها نبود. نخست چنانکه گفته شد ساخت چنین اثری محصول کار گروهی هنرمندان است و همانند دیگر هنرهای گروهی همچون معماری نمی‌تواند کاری فردی تلقی گردد. اما آقای فرشچیان میراث‌دار هنر تمام تاریخ ایران است و به نوعی همه هنرمندان بزرگ تاریخ این کشور را نمایندگی می‌کند. به بیان دیگر، فرشچیان انتخاب شد تا از سوی همه هنرمندان ایرانی یکی از عزیزترین و مقدس‌ترین آثار هنر دینی را خلق کند. بر اساس باورهای دینی ما، انتخاب هنر ایرانی و انتخاب هنرمندانی همچون آقای فرشچیان انتخابی ساده یا تصادفی نیست یک انتخاب واقعی، یک لطف حقیقی و یک فیض قدسی از سوی صاحب ضریح است. بنابراین، در ساختن این ضریح تمام هنرمندان ایرانی از روز نخست تا به امروز حضور داشته‌اند. تمام مکاتب هنری از هرات گرفته تا تبریز و از شیراز تا اصفهان همگی سهمی در شکل‌گیری این اثر هنری و دینی ایفا کرده‌اند. بر اساس اصل بینامتنی هنر امروز ایرانی - اسلامی، میراث‌دار تمام تاریخ هنر این مرز و بوم است. بنابراین، ضریح امام حسین(ع) عصاره تمام هنرهای ایرانی محسوب می‌شود. ضریح امام حسین(ع) پیام‌های ضمنی زیادی در خود نهفته دارد. این اثر یادآوری می‌کند که چقدر دین و هنر به هم نزدیکند. آنهایی که دین از هنر یا هنر را از دین جدا می‌کنند نه دین را خوب شناخته‌اند و نه هنر را. این اثر همانند بسیاری آثار مقدس دیگر خط بطلان بر آرای افراطیون دو جناحی کشید که این دو حوزه را جدا و گاهی مغایر یکدیگر فرض کرده‌اند. به همین روی است که فقط اثر هنری است که شایستگی آن را دارد که تا به این حد به امر قدسی نزدیک شود. این هنر است که می‌تواند بخشی از تجلیات زیبایی قدسی را بازنمایی کند. هیچگاه وسایلی که قرار بود روزی برای ضریح استفاده شود به اندازه این ضریح که دیگر یک اثر هنری است موجب جلب نظر و احساس مردم در طول مسیر نمی‌شد. هیچگاه چوب‌های ساج نتراشیده، نقره و مس شکل نگرفته، عاج کار نشده نمی‌توانست به خودی خود چنین کشش و جذبه‌ای را بیافریند. هنر هنرمندان برجسته با حماسه مردم در مسیر حرکت از قم به سوی کربلا کامل شد. مردمی که با کمک‌های خود امکان ساخت ضریح را فراهم کرده بودند حال به استقبال و بدرقه آن می‌رفتند. مردم دیندار ما با خوانش خویش، خلق هنرمندان برجسته را تکمیل کردند. با وجود اینکه گفته شد این هنرمندان انتخاب شده بودند و این طرح‌ها در یک فرآیندی الهامی صورت گرفته است اما این بدان معنا نیست که اثر خلق شده قابل تامل و حتی نقد نخواهد بود زیرا ذهن و تجربه هنرمندان در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند و هر گاه انسان متنی را می‌آفریند آن متن قابل مطالعه و نقد نیز خواهد بود. اما اکنون و اینجا ساحت نقد نیست، ساحت نظر است.

ساخت ضریح امام حسین (ع) محصول یک کارگاه و یک کار گروهی هنرمندان ایرانی بود. در این اثر بزرگ طراحان، فلزکاران، خاتم‌کاران، خوشنویسان و... در یک فعالیت گروهی به ساخت چنین اثری ارزشمند دست زدند. استاد فرشچیان استاد - کلانتر هنرهای سنتی -ایرانی معاصر به خوبی نقش خویش را به عنوان یک مدیر هنری ایفا کرد. اما از چند جهت می‌توان گفت که فرشچیان تنها نبود. نخست چنانکه گفته شد ساخت چنین اثری محصول کار گروهی هنرمندان است و همانند دیگر هنرهای گروهی همچون معماری نمی‌تواند کاری فردی تلقی گردد. اما آقای فرشچیان میراث‌دار هنر تمام تاریخ ایران است و به نوعی همه هنرمندان بزرگ تاریخ این کشور را نمایندگی می‌کند. به بیان دیگر، فرشچیان انتخاب شد تا از سوی همه هنرمندان ایرانی یکی از عزیزترین و مقدس‌ترین آثار هنر دینی را خلق کند. بر اساس باورهای دینی ما، انتخاب هنر ایرانی و انتخاب هنرمندانی همچون آقای فرشچیان انتخابی ساده یا تصادفی نیست یک انتخاب واقعی، یک لطف حقیقی و یک فیض قدسی از سوی صاحب ضریح است. بنابراین، در ساختن این ضریح تمام هنرمندان ایرانی از روز نخست تا به امروز حضور داشته‌اند. تمام مکاتب هنری از هرات گرفته تا تبریز و از شیراز تا اصفهان همگی سهمی در شکل‌گیری این اثر هنری و دینی ایفا کرده‌اند. بر اساس اصل بینامتنی هنر امروز ایرانی - اسلامی، میراث‌دار تمام تاریخ هنر این مرز و بوم است. بنابراین، ضریح امام حسین(ع) عصاره تمام هنرهای ایرانی محسوب می‌شود. ضریح امام حسین(ع) پیام‌های ضمنی زیادی در خود نهفته دارد. این اثر یادآوری می‌کند که چقدر دین و هنر به هم نزدیکند. آنهایی که دین از هنر یا هنر را از دین جدا می‌کنند نه دین را خوب شناخته‌اند و نه هنر را. این اثر همانند بسیاری آثار مقدس دیگر خط بطلان بر آرای افراطیون دو جناحی کشید که این دو حوزه را جدا و گاهی مغایر یکدیگر فرض کرده‌اند. به همین روی است که فقط اثر هنری است که شایستگی آن را دارد که تا به این حد به امر قدسی نزدیک شود. این هنر است که می‌تواند بخشی از تجلیات زیبایی قدسی را بازنمایی کند. هیچگاه وسایلی که قرار بود روزی برای ضریح استفاده شود به اندازه این ضریح که دیگر یک اثر هنری است موجب جلب نظر و احساس مردم در طول مسیر نمی‌شد. هیچگاه چوب‌های ساج نتراشیده، نقره و مس شکل نگرفته، عاج کار نشده نمی‌توانست به خودی خود چنین کشش و جذبه‌ای را بیافریند. هنر هنرمندان برجسته با حماسه مردم در مسیر حرکت از قم به سوی کربلا کامل شد. مردمی که با کمک‌های خود امکان ساخت ضریح را فراهم کرده بودند حال به استقبال و بدرقه آن می‌رفتند. مردم دیندار ما با خوانش خویش، خلق هنرمندان برجسته را تکمیل کردند. با وجود اینکه گفته شد این هنرمندان انتخاب شده بودند و این طرح‌ها در یک فرآیندی الهامی صورت گرفته است اما این بدان معنا نیست که اثر خلق شده قابل تامل و حتی نقد نخواهد بود زیرا ذهن و تجربه هنرمندان در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند و هر گاه انسان متنی را می‌آفریند آن متن قابل مطالعه و نقد نیز خواهد بود. اما اکنون و اینجا ساحت نقد نیست، ساحت نظر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.