|

از بدرقه «یدالله رویایی» بر چاپِ جدیدِ لبریخته‌ها

گروه ادبیات: «لبریخته‌ها»ی یدالله رویایی، پیش از این دوبار چاپ شده بود و اکنون که سال‌ها از آن دو چاپ می‌گذرد، نشر افراز چاپ تازه‌ای را از این کتاب، با ویرایشی تازه و افزوده‌ها و موخره‌هایی چاپ کرده است و همچنین با بخشی از مقدمه چاپ اول این کتاب، به نقل از مجله تماشا. کتاب، همچنین موخره‌ای دارد از رویایی با عنوان «آفوریسم» و همچنین یادداشتی از او با عنوان «بدرقه‌ای بر چاپ جدید لبریخته‌ها» که آنچه در پی می‌آید، بخشی از همین یادداشت است، به مناسبت چاپ جدید این کتاب و برگرفته از همین چاپ.
... در موزه «آر مدرنِ» پاریس زمان درازی برابر کاندینسکی می‌ایستم. بهار 1968. یک کارِ آب و رنگ با نام کمپوزیسیون شماره 5 بر اولین دیوار موزه، رهایم نمی‌کند.
می‌ایستم، نگاهش می‌کنم، وجب‌به‌وجب و گاهی سانتیمتر به سانتیمتر بر سطحِ بوم می‌گذرم و در واقع، بوم پیمایی می‌کنم. هیچ تفسیری به ذهنم نمی‌رسد. نه تجزیه‌ای نه تحلیلی، رهایش می‌کنم.
رها نکرده اما باز بر می‌گردم و این بار کنار تابلو بر دیوار می‌خوانم: «سال 1910».
حالا دیگر به 1910 میخکوب شده‌ام. هزار و نهصد و ده رهایم نمی‌کند. زمان درازی باز برابر کاندینسکی با خود از 1910 می‌پرسم: در آن سال‌ها لکه‌های رنگ را قاب نمی‌کردند بر دیوار بیاویزند؟ در آن سال‌ها قاب فقط جایی برای تصویر بود. پس این تاش‌ها و این توش‌ها از کجا آمده بودند تا این تابلو را سرپا نگه داشته‌اند؟ چرا و با چه تصمیمی، با چه پیامی، با چه اطمینانی عرض و طول این بوم را پیموده‌اند این همه آسان، این همه سخت؟ نقاش با چه معیاری این رنگ‌های فقط رنگ را همسایه هم کرده است؟ این خط‌های بی‌خط را، این سیاه‌های با فاصله‌های سفیدِ بی‌حساب را، (بی‌حساب، مطمئنی؟)، این پاره فضاها، این فضاهای پاره‌پاره را، بینِ پاره رنگ‌ها، رنگ‌های بی‌نام، بی‌انتخاب، (بی‌انتخاب، مطمئنی؟ ). این ضربه‌های بی‌شک، بی‌لحظه‌ای شک، این همه تند، این همه نرم چطور ناگهان به سرش زده است؟ (به سرش زده بوده است؟!) آخر در 1910، نه سنتی بود، نه سابقه‌ای، نه قراری نه قاعده‌ای. نه پیشینه‌ای بود که بر او پشت کرده باشد و نه پشتوانه‌ای از پیش، هیچ! در پشت‌سر چیزی نداشت جز گذشته فیگور، جز گذشته تصویر، گذشته صورت، گذشته رنگ هم گذشته صورت بود. هیچکس زبان رنگ را به رنگ نمی‌داد و در رنگ جز نامفهوم، جز ناشناخته نبود، جز تاریکی، جز تاریک. گذشته تاریکِ رنگ، رنگِ لال، رنگِ زندانی، در قفسِ فیگور...
ناگهان کی بود؟ یا کجا بود؟ چی، به نقاش جرات داده است، تا به رنگ زبان بدهد؟ تا به رنگ بال بدهد؟ چه بود آنچه او را و کار او را تا اینجا بر دیوار آورد؟ پشت دیوار کیست اینهمه ایستا و سربلند؟ اینهمه مغرور و مدعی؟ جز نقاش با رنگ‌هاش در 1910.
پشتِ دیوار فهمِ مشکوکِ مردم اطراف بود
پشت دیوار شماتتِ نامفهومِ اهل تماشا بود
پشتِ دیوار اما، زیبایی نیامده، زیبا، بود
و ناگهان آبستره!
به تهران برمی‌گردم، «لبریخته»ها مقاومت‌ناپذیر می‌شوند. لب ریخته‌های بی‌وقت!
آبستره‌ها در زبان رنگ آیا، اجبار رنگ در پخش آزاد بود؟ - می‌پرسم از خود - پخش آزاد رنگ وقتی که رنگ اجبار نمی‌پذیرد؟ بر صفحه سفید هم آیا واژه‌ها اجبار می‌پذیرند؟ و در برابر کاندینسکی لحظه‌ای چند به «دریایی 27» می‌اندیشم.
در این صورت کار چیزی جز خودِ کار نبود و اثر هم چیزی جز خلق اثر.
گفتم آری، وقتی که سوژه چیزی جز آفرینش سوژه نیست، اثر خود موضوع اثر می‌شود و در این کار آیا کار دست فراتر از دخالت ذهن می‌رود؟
نه! نگاه من دستِ مرا تنها نمی‌گذاشت. و هر دو، تربیت لب‌ها را با خود می‌بردند و بر صفحه می‌ریختند و کمپوزیسیون هویت می‌گرفت و شکل می‌گرفت. چرا که شکلِ اثر هیچ وقت شمایلِ اثر نیست، بل حکمت آن و خوانشِ آن است.
و این است که آن شماتت‌های نامفهوم اهلِ تماشا را، از کمپوزیسیون شماره 5 کاندینسکی، امروز فهمِ مشکوک خواننده‌های من از «لبریخته شماره 8» تعدیل می‌کند.
گروه ادبیات: «لبریخته‌ها»ی یدالله رویایی، پیش از این دوبار چاپ شده بود و اکنون که سال‌ها از آن دو چاپ می‌گذرد، نشر افراز چاپ تازه‌ای را از این کتاب، با ویرایشی تازه و افزوده‌ها و موخره‌هایی چاپ کرده است و همچنین با بخشی از مقدمه چاپ اول این کتاب، به نقل از مجله تماشا. کتاب، همچنین موخره‌ای دارد از رویایی با عنوان «آفوریسم» و همچنین یادداشتی از او با عنوان «بدرقه‌ای بر چاپ جدید لبریخته‌ها» که آنچه در پی می‌آید، بخشی از همین یادداشت است، به مناسبت چاپ جدید این کتاب و برگرفته از همین چاپ.
... در موزه «آر مدرنِ» پاریس زمان درازی برابر کاندینسکی می‌ایستم. بهار 1968. یک کارِ آب و رنگ با نام کمپوزیسیون شماره 5 بر اولین دیوار موزه، رهایم نمی‌کند.
می‌ایستم، نگاهش می‌کنم، وجب‌به‌وجب و گاهی سانتیمتر به سانتیمتر بر سطحِ بوم می‌گذرم و در واقع، بوم پیمایی می‌کنم. هیچ تفسیری به ذهنم نمی‌رسد. نه تجزیه‌ای نه تحلیلی، رهایش می‌کنم.
رها نکرده اما باز بر می‌گردم و این بار کنار تابلو بر دیوار می‌خوانم: «سال 1910».
حالا دیگر به 1910 میخکوب شده‌ام. هزار و نهصد و ده رهایم نمی‌کند. زمان درازی باز برابر کاندینسکی با خود از 1910 می‌پرسم: در آن سال‌ها لکه‌های رنگ را قاب نمی‌کردند بر دیوار بیاویزند؟ در آن سال‌ها قاب فقط جایی برای تصویر بود. پس این تاش‌ها و این توش‌ها از کجا آمده بودند تا این تابلو را سرپا نگه داشته‌اند؟ چرا و با چه تصمیمی، با چه پیامی، با چه اطمینانی عرض و طول این بوم را پیموده‌اند این همه آسان، این همه سخت؟ نقاش با چه معیاری این رنگ‌های فقط رنگ را همسایه هم کرده است؟ این خط‌های بی‌خط را، این سیاه‌های با فاصله‌های سفیدِ بی‌حساب را، (بی‌حساب، مطمئنی؟)، این پاره فضاها، این فضاهای پاره‌پاره را، بینِ پاره رنگ‌ها، رنگ‌های بی‌نام، بی‌انتخاب، (بی‌انتخاب، مطمئنی؟ ). این ضربه‌های بی‌شک، بی‌لحظه‌ای شک، این همه تند، این همه نرم چطور ناگهان به سرش زده است؟ (به سرش زده بوده است؟!) آخر در 1910، نه سنتی بود، نه سابقه‌ای، نه قراری نه قاعده‌ای. نه پیشینه‌ای بود که بر او پشت کرده باشد و نه پشتوانه‌ای از پیش، هیچ! در پشت‌سر چیزی نداشت جز گذشته فیگور، جز گذشته تصویر، گذشته صورت، گذشته رنگ هم گذشته صورت بود. هیچکس زبان رنگ را به رنگ نمی‌داد و در رنگ جز نامفهوم، جز ناشناخته نبود، جز تاریکی، جز تاریک. گذشته تاریکِ رنگ، رنگِ لال، رنگِ زندانی، در قفسِ فیگور...
ناگهان کی بود؟ یا کجا بود؟ چی، به نقاش جرات داده است، تا به رنگ زبان بدهد؟ تا به رنگ بال بدهد؟ چه بود آنچه او را و کار او را تا اینجا بر دیوار آورد؟ پشت دیوار کیست اینهمه ایستا و سربلند؟ اینهمه مغرور و مدعی؟ جز نقاش با رنگ‌هاش در 1910.
پشتِ دیوار فهمِ مشکوکِ مردم اطراف بود
پشت دیوار شماتتِ نامفهومِ اهل تماشا بود
پشتِ دیوار اما، زیبایی نیامده، زیبا، بود
و ناگهان آبستره!
به تهران برمی‌گردم، «لبریخته»ها مقاومت‌ناپذیر می‌شوند. لب ریخته‌های بی‌وقت!
آبستره‌ها در زبان رنگ آیا، اجبار رنگ در پخش آزاد بود؟ - می‌پرسم از خود - پخش آزاد رنگ وقتی که رنگ اجبار نمی‌پذیرد؟ بر صفحه سفید هم آیا واژه‌ها اجبار می‌پذیرند؟ و در برابر کاندینسکی لحظه‌ای چند به «دریایی 27» می‌اندیشم.
در این صورت کار چیزی جز خودِ کار نبود و اثر هم چیزی جز خلق اثر.
گفتم آری، وقتی که سوژه چیزی جز آفرینش سوژه نیست، اثر خود موضوع اثر می‌شود و در این کار آیا کار دست فراتر از دخالت ذهن می‌رود؟
نه! نگاه من دستِ مرا تنها نمی‌گذاشت. و هر دو، تربیت لب‌ها را با خود می‌بردند و بر صفحه می‌ریختند و کمپوزیسیون هویت می‌گرفت و شکل می‌گرفت. چرا که شکلِ اثر هیچ وقت شمایلِ اثر نیست، بل حکمت آن و خوانشِ آن است.
و این است که آن شماتت‌های نامفهوم اهلِ تماشا را، از کمپوزیسیون شماره 5 کاندینسکی، امروز فهمِ مشکوک خواننده‌های من از «لبریخته شماره 8» تعدیل می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.