مروری بر کتاب «جمهوری جهانی ادبیات» پاسکال کازانووا
با این حساب ما کجاییم
تجربه خواندن «جمهوری جهانی ادبیات» شبیه به سفر است؛ سفری اکتشافی. و مثل هر سفری از مبدایی معلوم مقصدی مجهول را پیشرو میگذارد. این مبدا و مقصد را میتوان در دو سوال صورتبندی کرد. مبدا در این مدل فرضی این پرسش است که ادبیات چگونه مدرن شد. و در مقصد همین سوال با چینشی دگرگون سر بر میکند: مدرنیت چگونه ادبی شد. پاسکال کازانووا برای چنین سفری دو ایستگاه قایل است. ایستگاه اول با «دوبله» و استقلال زبان فرانسه از زبان لاتین نشاندار میشود.
ایستگاه دوم، انقلاب «هردری» است یعنی اینکه چطور زبان و ملت آرایش تازهای به خود میگیرد. و با رجوع به مفهوم دولت- ملت مدرن ادبیات ایجاد میشود. پاسکال کازانووا در مقدمه کتاب، «جمهوری جهانی ادبیات» را ترکیبی برآمده از جمهوری جهانی مارکس و ادبیات جهانی گوته میداند. میتوان این نگاه را تعمیم داد و این نتیجه را گرفت که ادبیات حاصل فعل و انفعال سیاستهای «دوبله»ای و «هردری» است.
کار اصلی دوبله ایجاد انباشت اولیه برای نوشتاری بود که با مفهوم ملت گره میخورد. دوبله، خواهان استقلال زبان مکتوب فرانسوی از لاتین بود و چون میدانست که زبان فرانسه از ذخیره کافی برای ایجاد متن خلاقانه برخوردار نیست توصیه میکرد که از هر منبعی به منظور غنای زبان فرانسه استفاده شود. در تحلیل کازانووا عملکرد دانته در ایتالیا نیز از جهاتی با سیری که «دوبله» طی میکند، همخوانی دارد. بنابراین ادبیات ملی گام نخست در شکلگیری مفهوم موسع ادبیات است، مثلا «دوبله» پیشنهاد میداد از زبانپیشهوران و صاحبان صنایع محلی به منظور بالارفتن سطح متون مکتوب استفاده شود اما کار به همینجا ختم نمیشود. ادبیات وقتی ادبیات میشود که بار وظیفه ملی را از دوش خود به زمین بگذارد. پس ادبیات فرانسه در دوران مدرن تقدم وجودی دارد. این برتری در بین سایر کشورهای اروپایی نوعی نقطه ضعف و عقبماندگی به نظر میرسد. مظهر چنین رفتاری حرفهای فردریک کبیر، پادشاه آلمان است که بر ضعف و عقبماندگی ادبیات آلمانی در مصاف با ادبیات فرانسه اعتراف میکند و از ملتش میخواهد تا برای جبران این عقبماندگی ابتدا واقعیت را بپذیرند و آن را جبران کنند. پاسکال کازانووا این فرآیند را با تمثیل آدمخواران شرح میدهد.
در نمایشنامه توفان، شخصیت بردهای موسوم به کالیبان دستمایه مناسبی برای شرح این فرآیند است. کالیبان که حتی از نظر لفظی با کلمه کانیبال (آدمخوار) شباهت دارد، در برابر حکمران هم خواهان استقلال است و هم زبان را از ارباب آموخته است. در نمایشنامه شکسپیر آنجا که کالیبان زبان به شکوه باز میکند، پاسخی که میشنود، یادآور این نکته است که ما خود زبان را به تو آموختهایم. اما کالیبان هم حاکم و هم زبان حاکم را توامان نفرین میکند.
بلعیدن زبان لاتین در نظر «دوبله» مصداق چنین سیاستی است. باید آنقدر ترجمه کرد و متنهای تازه خلق کرد که زور و استیلای زبان لاتین خنثی شود.
پیشنهاد «هردر» نوعی انقلاب فیلولوژیک بود. به این معنا که هر زبان باید سنت ادبی خودش را شکل دهد. این سنت دو بازو دارد؛ یکی عامه مردم و دیگری منابعی به جز ادبیات یونان و لاتین، مثلا ارجاع به اساطیر و فرهنگ فولکلور نقطه عزیمت خوبی برای ایجاد ادبیات است. خلاصه اینکه ادبیات هر ملتی مستقل از ادبیات ملتهای دیگر است. بنابراین مسیر «هردر» درست در تقابل با شیوه «دوبله» است. اگر «دوبله» برای ملت زبانی ادبی اختراع میکند، «هردر» در پی آن است تا با ادبیات، ملت بیافریند. این وجه از تحلیل کازانووا بر محور کتاب «جماعتهای تصویری» بندیکت اندرسون استوار است. اندرسون بر این نظر است که بسیاری از دولت و ملتها بر اساس زبان مشخص شکل میگیرند. به عبارت سادهتر دولت ملی و فرهنگستان زبان مثل دوقلوهای همزاد هستند.
در واقع فهم دقیق جمهوری جهانی ادبیات تا حد زیادی منوط به شناخت مکانیسمهای دوبلهای و هردری است. ادبیات یا با دولت قدرتمندی شکل میگیرد که زبان نوشتاری متون ادبی خود را هژمونیک میکند (دوبله) یا با زبان مستقل و یکپارچهای شکل میگیرد که بر اثر آن ملتی خود را متمایز از ملتهای دیگر قلمداد میکند.
سفر کازانووا از جنبهای دیگر سفری از متن به طرف حاشیه است. نویسنده تا حد ممکن کوشیده تا خود را به جهان حاشیهنشینان نزدیک کند. اما قبل از آن طرح این پرسش برای خوانندگان فارسیزبان خالی از لطف نیست که ادبیات مدرن ایران تابعی از سیاست دوبلهای است یا انقلاب هردری؟ شکلگیری دولت پهلوی با فرهنگستان زبان مقارن است. فرهنگستان زبان در بدو شکلگیری ماموریت فیلولوژیک (لغتشناسانه) برای خود تعریف میکند.
بیدلیل نیست که هدایت در قامت یکی از نخستین نویسندگان فارسی با عملکرد فرهنگستان زبان سر ناسازگاری دارد.
آیا دولت مدرن ایران با زبان ملی شکل میگیرد؟ آیا ما یکی از مظاهر جماعتهای تصویری اندرسون نیستیم؟
با خواندن جمهوری جهانی ادبیات به این حس دچار میشویم که اگر ملتی در عرصه اقتصاد یا سیاست جهانی به حساب نیاید و در زمره شکستخوردگان باشد، لزوما در عرصه فرهنگ، پیشاپیش تکلیفش معلوم نیست. جمهوری جهانی ادبیات عرصه غلبه حاشیه بر متن است. کشورهای حاشیهای میتوانند با ادبیات خود جهانی باشند. بخشهای زیادی از کتاب کازانووا مطالعه موردی چنین سازوکاری است. «بکت» و «جویس» از ایرلندی ظهور میکنند که نه زبان رسمی دارد و نه استقلال سیاسی اما با پذیرش زبان انگلیسی (زبان فاتحان) و قراردادن آن در معرض ترجمه ایرلند ادبی را خلق میکنند. سیوران نویسنده گوشهگیر رومانیایی زبان ادبی خود را تغییر میدهد و کاری میکند تا پایتخت ادبی جدیاش بگیرد. نویسندههای شبهقاره هند در دو سیاست متمایز موفق میشوند تا لندن- پایتخت ادبی زبان انگلیسی- را تحتالشعاع خود قرار دهند. نسبت حاشیه و متن بر مبنای انباشت سرمایه ادبی معلوم میشود و چندان تابع تقسیمبندیهای ژئوپلیتیک نیست. از اینرو فاکنر از منظر کازانووا نویسندهای است که حاشیهنشینان آمریکایشمالی را ادبی میکند. از این دست نمونهها در کتاب کازانووا فراوان است و مطالعه هر یک جذابیت خاص خود را دارد.
تا اینجا تقریبا هیچچیز از صورتبندی نظری کازانووا نگفتیم. برای ورود به این مقوله لازم است از سه منبع نظری یاد کنیم؛ نخست مفهوم «سرمایه نمادین» پیر بوردیو است. بوردیو در ادامه سنت دورکیمی اقتصاد را صریحترین و مبناییترین ساحت زندگی مدرن میداند. اما اقتصاد در سایر حوزهها به نحوی نمادین عمل میکند به بیان سادهتر مثلا در عرصه سیاست یا هنر با انباشت سرمایهای روبهرو هستیم که فرصتهای برابر را از آحاد جامعه دریغ میکند. برخورداری از سرمایه اقتصادی به سرمایه نمادین نمیانجامد. سرمایه نمادین معیارها و شاکلههای خاص خود را دارد. کازانووا ملهم از بوردیو به تعبیر «سرمایه ادبی» متوسل میشود. و در جمهوری جهانی ادبیات مکرر خاطرنشان میکند که صحنه ادبیات جهان، صحنه فرصتهای برابر نیست. حضور در این میدان نمادین نیازمند سرمایه انباشتشده است. پس بدیهی است در این کتاب سیر شکلگیری و حرکت سرمایه ادبی به دقت مدنظر قرار داشته باشد.
دومین منبع نظری کازانووا متعلق به فرناندو برودل، مورخ معاصر است. برودل تعبیر جهان- اقتصاد را به نحوی وضع میکند که حرکت جریانهای اقتصادی مستقل از حدود دولتها عمل میکند. چه میشود که مثلا فلورانس در آستانه رنسانس جهان- اقتصاد شکل میگیرد. و مثلا پس از افول، جای خود را به آمستردام میدهد. این جهانهای اقتصادی مکانیسمهای خاص خود را دارد و از ضوابط سیاست دولتهای منفرد تبعیت نمیکند. به همین دلیل است که جهان سرمایه پایتختها و حتی نقشهای مخصوص به خود خلق میکند. کازانووا بر این مصداق ادبیات جهانی را مستقل از دولت- ملتها تحلیل میکند و با تعابیری مثل پایتخت ادبی یا گرینویچ ادبی این شرایط را توصیف و تشریح میکند. ادبیات جهانی فقط به این شرط جهانی است که در پایتخت ادبی عرضه شود و توامان نسبت خود را با گرینویچ ادبی معلوم کند. ناخواسته این سوال پیش میآید که ادبیات ایران تا چه حد با پایتختهای ادبی جهان و گرینویچ ادبی نسبت دارد؟
آیا تهران بهمنزله پایتخت سیاسی ایران، پایتختی ادبی نیز هست؟ در غیر اینصورت پایتخت ادبیات مدرن ایران کجاست؟ ذهن کنجکاو کازانووا تقریبا همه جهان را دربرمیگیرد. انتخاب او از ادبیات ایران صادق هدایت است. اما هدایت او با تصوری که ما از هدایت داریم بسیار تفاوت میکند. هدایت کازانووا ماخوذ از کتاب «بر مزار صادق هدایت» یوسف اسحاقپور، صادق هدایتی است که میان شعر خیام و کافکا در سیلان است. یادآوری آن خالی از لطف نیست که طبق نظر اسحاقپور، صادق هدایت نویسندهای است که با خیام پیشینه تاریخی و فرهنگ خود را نفی میکند و از طرف دیگر کافکا هر تعلق و پیوندی با جهان مدرن را ناممکن میسازد.
آخرین منبع نظری کازانووا همانطور که پیشتر اشاره کردیم کتاب جماعتهای تخیلی بندیکت اندرسون است. اندرسون در این کتاب دو شکل جماعتهای انسانی را از هم متمایز میکند. جماعتهای واقعی بر مبنای عوارض طبیعی، منافع جمعی یا پیوندهای خونی، تعریف میشود. اما جماعت تصویری همانطور که از اسمش پیداست بر مبنای یک تصویر شکل میگیرد. این تصویر مشترک از زبان و ادبیات گرفته تا موزهها و فرهنگ ملی را دربرمیگیرد. مثلا ملتی بر پایه موزهای ملی، زبانی ملی، هنری ملی و... احساس ملت بودن پیدا میکند و از این طریق خود را با بقیه جهان متفاوت قلمداد میکند. کازانووا ادبیات را یکی از راههای ملتشدن در دوران مدرن میداند، مثلا ادبیات اسپانیایی آمریکای لاتین یا ادبیات بعد استعماری شبهقاره هند یا ادبیات کشورهای تازه استقلالیافته آفریقایی نمونههایی از ملتشدن به کمک خلق ادبیات است.
اینها همه هیچکدام جای خواندن کتاب را پر نمیکند. در حوزه نقد ادبی کمتر کتابی تا این حد وضعیت ادبیات ما را خطاب قرار میدهد. امکان ندارد کسی به ادبیات ایران تعلق خاطر داشته باشد و در حین خواندن مدام این سوال را از خود نپرسد: «با این حساب، ما کجاییم؟»
ایستگاه دوم، انقلاب «هردری» است یعنی اینکه چطور زبان و ملت آرایش تازهای به خود میگیرد. و با رجوع به مفهوم دولت- ملت مدرن ادبیات ایجاد میشود. پاسکال کازانووا در مقدمه کتاب، «جمهوری جهانی ادبیات» را ترکیبی برآمده از جمهوری جهانی مارکس و ادبیات جهانی گوته میداند. میتوان این نگاه را تعمیم داد و این نتیجه را گرفت که ادبیات حاصل فعل و انفعال سیاستهای «دوبله»ای و «هردری» است.
کار اصلی دوبله ایجاد انباشت اولیه برای نوشتاری بود که با مفهوم ملت گره میخورد. دوبله، خواهان استقلال زبان مکتوب فرانسوی از لاتین بود و چون میدانست که زبان فرانسه از ذخیره کافی برای ایجاد متن خلاقانه برخوردار نیست توصیه میکرد که از هر منبعی به منظور غنای زبان فرانسه استفاده شود. در تحلیل کازانووا عملکرد دانته در ایتالیا نیز از جهاتی با سیری که «دوبله» طی میکند، همخوانی دارد. بنابراین ادبیات ملی گام نخست در شکلگیری مفهوم موسع ادبیات است، مثلا «دوبله» پیشنهاد میداد از زبانپیشهوران و صاحبان صنایع محلی به منظور بالارفتن سطح متون مکتوب استفاده شود اما کار به همینجا ختم نمیشود. ادبیات وقتی ادبیات میشود که بار وظیفه ملی را از دوش خود به زمین بگذارد. پس ادبیات فرانسه در دوران مدرن تقدم وجودی دارد. این برتری در بین سایر کشورهای اروپایی نوعی نقطه ضعف و عقبماندگی به نظر میرسد. مظهر چنین رفتاری حرفهای فردریک کبیر، پادشاه آلمان است که بر ضعف و عقبماندگی ادبیات آلمانی در مصاف با ادبیات فرانسه اعتراف میکند و از ملتش میخواهد تا برای جبران این عقبماندگی ابتدا واقعیت را بپذیرند و آن را جبران کنند. پاسکال کازانووا این فرآیند را با تمثیل آدمخواران شرح میدهد.
در نمایشنامه توفان، شخصیت بردهای موسوم به کالیبان دستمایه مناسبی برای شرح این فرآیند است. کالیبان که حتی از نظر لفظی با کلمه کانیبال (آدمخوار) شباهت دارد، در برابر حکمران هم خواهان استقلال است و هم زبان را از ارباب آموخته است. در نمایشنامه شکسپیر آنجا که کالیبان زبان به شکوه باز میکند، پاسخی که میشنود، یادآور این نکته است که ما خود زبان را به تو آموختهایم. اما کالیبان هم حاکم و هم زبان حاکم را توامان نفرین میکند.
بلعیدن زبان لاتین در نظر «دوبله» مصداق چنین سیاستی است. باید آنقدر ترجمه کرد و متنهای تازه خلق کرد که زور و استیلای زبان لاتین خنثی شود.
پیشنهاد «هردر» نوعی انقلاب فیلولوژیک بود. به این معنا که هر زبان باید سنت ادبی خودش را شکل دهد. این سنت دو بازو دارد؛ یکی عامه مردم و دیگری منابعی به جز ادبیات یونان و لاتین، مثلا ارجاع به اساطیر و فرهنگ فولکلور نقطه عزیمت خوبی برای ایجاد ادبیات است. خلاصه اینکه ادبیات هر ملتی مستقل از ادبیات ملتهای دیگر است. بنابراین مسیر «هردر» درست در تقابل با شیوه «دوبله» است. اگر «دوبله» برای ملت زبانی ادبی اختراع میکند، «هردر» در پی آن است تا با ادبیات، ملت بیافریند. این وجه از تحلیل کازانووا بر محور کتاب «جماعتهای تصویری» بندیکت اندرسون استوار است. اندرسون بر این نظر است که بسیاری از دولت و ملتها بر اساس زبان مشخص شکل میگیرند. به عبارت سادهتر دولت ملی و فرهنگستان زبان مثل دوقلوهای همزاد هستند.
در واقع فهم دقیق جمهوری جهانی ادبیات تا حد زیادی منوط به شناخت مکانیسمهای دوبلهای و هردری است. ادبیات یا با دولت قدرتمندی شکل میگیرد که زبان نوشتاری متون ادبی خود را هژمونیک میکند (دوبله) یا با زبان مستقل و یکپارچهای شکل میگیرد که بر اثر آن ملتی خود را متمایز از ملتهای دیگر قلمداد میکند.
سفر کازانووا از جنبهای دیگر سفری از متن به طرف حاشیه است. نویسنده تا حد ممکن کوشیده تا خود را به جهان حاشیهنشینان نزدیک کند. اما قبل از آن طرح این پرسش برای خوانندگان فارسیزبان خالی از لطف نیست که ادبیات مدرن ایران تابعی از سیاست دوبلهای است یا انقلاب هردری؟ شکلگیری دولت پهلوی با فرهنگستان زبان مقارن است. فرهنگستان زبان در بدو شکلگیری ماموریت فیلولوژیک (لغتشناسانه) برای خود تعریف میکند.
بیدلیل نیست که هدایت در قامت یکی از نخستین نویسندگان فارسی با عملکرد فرهنگستان زبان سر ناسازگاری دارد.
آیا دولت مدرن ایران با زبان ملی شکل میگیرد؟ آیا ما یکی از مظاهر جماعتهای تصویری اندرسون نیستیم؟
با خواندن جمهوری جهانی ادبیات به این حس دچار میشویم که اگر ملتی در عرصه اقتصاد یا سیاست جهانی به حساب نیاید و در زمره شکستخوردگان باشد، لزوما در عرصه فرهنگ، پیشاپیش تکلیفش معلوم نیست. جمهوری جهانی ادبیات عرصه غلبه حاشیه بر متن است. کشورهای حاشیهای میتوانند با ادبیات خود جهانی باشند. بخشهای زیادی از کتاب کازانووا مطالعه موردی چنین سازوکاری است. «بکت» و «جویس» از ایرلندی ظهور میکنند که نه زبان رسمی دارد و نه استقلال سیاسی اما با پذیرش زبان انگلیسی (زبان فاتحان) و قراردادن آن در معرض ترجمه ایرلند ادبی را خلق میکنند. سیوران نویسنده گوشهگیر رومانیایی زبان ادبی خود را تغییر میدهد و کاری میکند تا پایتخت ادبی جدیاش بگیرد. نویسندههای شبهقاره هند در دو سیاست متمایز موفق میشوند تا لندن- پایتخت ادبی زبان انگلیسی- را تحتالشعاع خود قرار دهند. نسبت حاشیه و متن بر مبنای انباشت سرمایه ادبی معلوم میشود و چندان تابع تقسیمبندیهای ژئوپلیتیک نیست. از اینرو فاکنر از منظر کازانووا نویسندهای است که حاشیهنشینان آمریکایشمالی را ادبی میکند. از این دست نمونهها در کتاب کازانووا فراوان است و مطالعه هر یک جذابیت خاص خود را دارد.
تا اینجا تقریبا هیچچیز از صورتبندی نظری کازانووا نگفتیم. برای ورود به این مقوله لازم است از سه منبع نظری یاد کنیم؛ نخست مفهوم «سرمایه نمادین» پیر بوردیو است. بوردیو در ادامه سنت دورکیمی اقتصاد را صریحترین و مبناییترین ساحت زندگی مدرن میداند. اما اقتصاد در سایر حوزهها به نحوی نمادین عمل میکند به بیان سادهتر مثلا در عرصه سیاست یا هنر با انباشت سرمایهای روبهرو هستیم که فرصتهای برابر را از آحاد جامعه دریغ میکند. برخورداری از سرمایه اقتصادی به سرمایه نمادین نمیانجامد. سرمایه نمادین معیارها و شاکلههای خاص خود را دارد. کازانووا ملهم از بوردیو به تعبیر «سرمایه ادبی» متوسل میشود. و در جمهوری جهانی ادبیات مکرر خاطرنشان میکند که صحنه ادبیات جهان، صحنه فرصتهای برابر نیست. حضور در این میدان نمادین نیازمند سرمایه انباشتشده است. پس بدیهی است در این کتاب سیر شکلگیری و حرکت سرمایه ادبی به دقت مدنظر قرار داشته باشد.
دومین منبع نظری کازانووا متعلق به فرناندو برودل، مورخ معاصر است. برودل تعبیر جهان- اقتصاد را به نحوی وضع میکند که حرکت جریانهای اقتصادی مستقل از حدود دولتها عمل میکند. چه میشود که مثلا فلورانس در آستانه رنسانس جهان- اقتصاد شکل میگیرد. و مثلا پس از افول، جای خود را به آمستردام میدهد. این جهانهای اقتصادی مکانیسمهای خاص خود را دارد و از ضوابط سیاست دولتهای منفرد تبعیت نمیکند. به همین دلیل است که جهان سرمایه پایتختها و حتی نقشهای مخصوص به خود خلق میکند. کازانووا بر این مصداق ادبیات جهانی را مستقل از دولت- ملتها تحلیل میکند و با تعابیری مثل پایتخت ادبی یا گرینویچ ادبی این شرایط را توصیف و تشریح میکند. ادبیات جهانی فقط به این شرط جهانی است که در پایتخت ادبی عرضه شود و توامان نسبت خود را با گرینویچ ادبی معلوم کند. ناخواسته این سوال پیش میآید که ادبیات ایران تا چه حد با پایتختهای ادبی جهان و گرینویچ ادبی نسبت دارد؟
آیا تهران بهمنزله پایتخت سیاسی ایران، پایتختی ادبی نیز هست؟ در غیر اینصورت پایتخت ادبیات مدرن ایران کجاست؟ ذهن کنجکاو کازانووا تقریبا همه جهان را دربرمیگیرد. انتخاب او از ادبیات ایران صادق هدایت است. اما هدایت او با تصوری که ما از هدایت داریم بسیار تفاوت میکند. هدایت کازانووا ماخوذ از کتاب «بر مزار صادق هدایت» یوسف اسحاقپور، صادق هدایتی است که میان شعر خیام و کافکا در سیلان است. یادآوری آن خالی از لطف نیست که طبق نظر اسحاقپور، صادق هدایت نویسندهای است که با خیام پیشینه تاریخی و فرهنگ خود را نفی میکند و از طرف دیگر کافکا هر تعلق و پیوندی با جهان مدرن را ناممکن میسازد.
آخرین منبع نظری کازانووا همانطور که پیشتر اشاره کردیم کتاب جماعتهای تخیلی بندیکت اندرسون است. اندرسون در این کتاب دو شکل جماعتهای انسانی را از هم متمایز میکند. جماعتهای واقعی بر مبنای عوارض طبیعی، منافع جمعی یا پیوندهای خونی، تعریف میشود. اما جماعت تصویری همانطور که از اسمش پیداست بر مبنای یک تصویر شکل میگیرد. این تصویر مشترک از زبان و ادبیات گرفته تا موزهها و فرهنگ ملی را دربرمیگیرد. مثلا ملتی بر پایه موزهای ملی، زبانی ملی، هنری ملی و... احساس ملت بودن پیدا میکند و از این طریق خود را با بقیه جهان متفاوت قلمداد میکند. کازانووا ادبیات را یکی از راههای ملتشدن در دوران مدرن میداند، مثلا ادبیات اسپانیایی آمریکای لاتین یا ادبیات بعد استعماری شبهقاره هند یا ادبیات کشورهای تازه استقلالیافته آفریقایی نمونههایی از ملتشدن به کمک خلق ادبیات است.
اینها همه هیچکدام جای خواندن کتاب را پر نمیکند. در حوزه نقد ادبی کمتر کتابی تا این حد وضعیت ادبیات ما را خطاب قرار میدهد. امکان ندارد کسی به ادبیات ایران تعلق خاطر داشته باشد و در حین خواندن مدام این سوال را از خود نپرسد: «با این حساب، ما کجاییم؟»
تجربه خواندن «جمهوری جهانی ادبیات» شبیه به سفر است؛ سفری اکتشافی. و مثل هر سفری از مبدایی معلوم مقصدی مجهول را پیشرو میگذارد. این مبدا و مقصد را میتوان در دو سوال صورتبندی کرد. مبدا در این مدل فرضی این پرسش است که ادبیات چگونه مدرن شد. و در مقصد همین سوال با چینشی دگرگون سر بر میکند: مدرنیت چگونه ادبی شد. پاسکال کازانووا برای چنین سفری دو ایستگاه قایل است. ایستگاه اول با «دوبله» و استقلال زبان فرانسه از زبان لاتین نشاندار میشود.
ایستگاه دوم، انقلاب «هردری» است یعنی اینکه چطور زبان و ملت آرایش تازهای به خود میگیرد. و با رجوع به مفهوم دولت- ملت مدرن ادبیات ایجاد میشود. پاسکال کازانووا در مقدمه کتاب، «جمهوری جهانی ادبیات» را ترکیبی برآمده از جمهوری جهانی مارکس و ادبیات جهانی گوته میداند. میتوان این نگاه را تعمیم داد و این نتیجه را گرفت که ادبیات حاصل فعل و انفعال سیاستهای «دوبله»ای و «هردری» است.
کار اصلی دوبله ایجاد انباشت اولیه برای نوشتاری بود که با مفهوم ملت گره میخورد. دوبله، خواهان استقلال زبان مکتوب فرانسوی از لاتین بود و چون میدانست که زبان فرانسه از ذخیره کافی برای ایجاد متن خلاقانه برخوردار نیست توصیه میکرد که از هر منبعی به منظور غنای زبان فرانسه استفاده شود. در تحلیل کازانووا عملکرد دانته در ایتالیا نیز از جهاتی با سیری که «دوبله» طی میکند، همخوانی دارد. بنابراین ادبیات ملی گام نخست در شکلگیری مفهوم موسع ادبیات است، مثلا «دوبله» پیشنهاد میداد از زبانپیشهوران و صاحبان صنایع محلی به منظور بالارفتن سطح متون مکتوب استفاده شود اما کار به همینجا ختم نمیشود. ادبیات وقتی ادبیات میشود که بار وظیفه ملی را از دوش خود به زمین بگذارد. پس ادبیات فرانسه در دوران مدرن تقدم وجودی دارد. این برتری در بین سایر کشورهای اروپایی نوعی نقطه ضعف و عقبماندگی به نظر میرسد. مظهر چنین رفتاری حرفهای فردریک کبیر، پادشاه آلمان است که بر ضعف و عقبماندگی ادبیات آلمانی در مصاف با ادبیات فرانسه اعتراف میکند و از ملتش میخواهد تا برای جبران این عقبماندگی ابتدا واقعیت را بپذیرند و آن را جبران کنند. پاسکال کازانووا این فرآیند را با تمثیل آدمخواران شرح میدهد.
در نمایشنامه توفان، شخصیت بردهای موسوم به کالیبان دستمایه مناسبی برای شرح این فرآیند است. کالیبان که حتی از نظر لفظی با کلمه کانیبال (آدمخوار) شباهت دارد، در برابر حکمران هم خواهان استقلال است و هم زبان را از ارباب آموخته است. در نمایشنامه شکسپیر آنجا که کالیبان زبان به شکوه باز میکند، پاسخی که میشنود، یادآور این نکته است که ما خود زبان را به تو آموختهایم. اما کالیبان هم حاکم و هم زبان حاکم را توامان نفرین میکند.
بلعیدن زبان لاتین در نظر «دوبله» مصداق چنین سیاستی است. باید آنقدر ترجمه کرد و متنهای تازه خلق کرد که زور و استیلای زبان لاتین خنثی شود.
پیشنهاد «هردر» نوعی انقلاب فیلولوژیک بود. به این معنا که هر زبان باید سنت ادبی خودش را شکل دهد. این سنت دو بازو دارد؛ یکی عامه مردم و دیگری منابعی به جز ادبیات یونان و لاتین، مثلا ارجاع به اساطیر و فرهنگ فولکلور نقطه عزیمت خوبی برای ایجاد ادبیات است. خلاصه اینکه ادبیات هر ملتی مستقل از ادبیات ملتهای دیگر است. بنابراین مسیر «هردر» درست در تقابل با شیوه «دوبله» است. اگر «دوبله» برای ملت زبانی ادبی اختراع میکند، «هردر» در پی آن است تا با ادبیات، ملت بیافریند. این وجه از تحلیل کازانووا بر محور کتاب «جماعتهای تصویری» بندیکت اندرسون استوار است. اندرسون بر این نظر است که بسیاری از دولت و ملتها بر اساس زبان مشخص شکل میگیرند. به عبارت سادهتر دولت ملی و فرهنگستان زبان مثل دوقلوهای همزاد هستند.
در واقع فهم دقیق جمهوری جهانی ادبیات تا حد زیادی منوط به شناخت مکانیسمهای دوبلهای و هردری است. ادبیات یا با دولت قدرتمندی شکل میگیرد که زبان نوشتاری متون ادبی خود را هژمونیک میکند (دوبله) یا با زبان مستقل و یکپارچهای شکل میگیرد که بر اثر آن ملتی خود را متمایز از ملتهای دیگر قلمداد میکند.
سفر کازانووا از جنبهای دیگر سفری از متن به طرف حاشیه است. نویسنده تا حد ممکن کوشیده تا خود را به جهان حاشیهنشینان نزدیک کند. اما قبل از آن طرح این پرسش برای خوانندگان فارسیزبان خالی از لطف نیست که ادبیات مدرن ایران تابعی از سیاست دوبلهای است یا انقلاب هردری؟ شکلگیری دولت پهلوی با فرهنگستان زبان مقارن است. فرهنگستان زبان در بدو شکلگیری ماموریت فیلولوژیک (لغتشناسانه) برای خود تعریف میکند.
بیدلیل نیست که هدایت در قامت یکی از نخستین نویسندگان فارسی با عملکرد فرهنگستان زبان سر ناسازگاری دارد.
آیا دولت مدرن ایران با زبان ملی شکل میگیرد؟ آیا ما یکی از مظاهر جماعتهای تصویری اندرسون نیستیم؟
با خواندن جمهوری جهانی ادبیات به این حس دچار میشویم که اگر ملتی در عرصه اقتصاد یا سیاست جهانی به حساب نیاید و در زمره شکستخوردگان باشد، لزوما در عرصه فرهنگ، پیشاپیش تکلیفش معلوم نیست. جمهوری جهانی ادبیات عرصه غلبه حاشیه بر متن است. کشورهای حاشیهای میتوانند با ادبیات خود جهانی باشند. بخشهای زیادی از کتاب کازانووا مطالعه موردی چنین سازوکاری است. «بکت» و «جویس» از ایرلندی ظهور میکنند که نه زبان رسمی دارد و نه استقلال سیاسی اما با پذیرش زبان انگلیسی (زبان فاتحان) و قراردادن آن در معرض ترجمه ایرلند ادبی را خلق میکنند. سیوران نویسنده گوشهگیر رومانیایی زبان ادبی خود را تغییر میدهد و کاری میکند تا پایتخت ادبی جدیاش بگیرد. نویسندههای شبهقاره هند در دو سیاست متمایز موفق میشوند تا لندن- پایتخت ادبی زبان انگلیسی- را تحتالشعاع خود قرار دهند. نسبت حاشیه و متن بر مبنای انباشت سرمایه ادبی معلوم میشود و چندان تابع تقسیمبندیهای ژئوپلیتیک نیست. از اینرو فاکنر از منظر کازانووا نویسندهای است که حاشیهنشینان آمریکایشمالی را ادبی میکند. از این دست نمونهها در کتاب کازانووا فراوان است و مطالعه هر یک جذابیت خاص خود را دارد.
تا اینجا تقریبا هیچچیز از صورتبندی نظری کازانووا نگفتیم. برای ورود به این مقوله لازم است از سه منبع نظری یاد کنیم؛ نخست مفهوم «سرمایه نمادین» پیر بوردیو است. بوردیو در ادامه سنت دورکیمی اقتصاد را صریحترین و مبناییترین ساحت زندگی مدرن میداند. اما اقتصاد در سایر حوزهها به نحوی نمادین عمل میکند به بیان سادهتر مثلا در عرصه سیاست یا هنر با انباشت سرمایهای روبهرو هستیم که فرصتهای برابر را از آحاد جامعه دریغ میکند. برخورداری از سرمایه اقتصادی به سرمایه نمادین نمیانجامد. سرمایه نمادین معیارها و شاکلههای خاص خود را دارد. کازانووا ملهم از بوردیو به تعبیر «سرمایه ادبی» متوسل میشود. و در جمهوری جهانی ادبیات مکرر خاطرنشان میکند که صحنه ادبیات جهان، صحنه فرصتهای برابر نیست. حضور در این میدان نمادین نیازمند سرمایه انباشتشده است. پس بدیهی است در این کتاب سیر شکلگیری و حرکت سرمایه ادبی به دقت مدنظر قرار داشته باشد.
دومین منبع نظری کازانووا متعلق به فرناندو برودل، مورخ معاصر است. برودل تعبیر جهان- اقتصاد را به نحوی وضع میکند که حرکت جریانهای اقتصادی مستقل از حدود دولتها عمل میکند. چه میشود که مثلا فلورانس در آستانه رنسانس جهان- اقتصاد شکل میگیرد. و مثلا پس از افول، جای خود را به آمستردام میدهد. این جهانهای اقتصادی مکانیسمهای خاص خود را دارد و از ضوابط سیاست دولتهای منفرد تبعیت نمیکند. به همین دلیل است که جهان سرمایه پایتختها و حتی نقشهای مخصوص به خود خلق میکند. کازانووا بر این مصداق ادبیات جهانی را مستقل از دولت- ملتها تحلیل میکند و با تعابیری مثل پایتخت ادبی یا گرینویچ ادبی این شرایط را توصیف و تشریح میکند. ادبیات جهانی فقط به این شرط جهانی است که در پایتخت ادبی عرضه شود و توامان نسبت خود را با گرینویچ ادبی معلوم کند. ناخواسته این سوال پیش میآید که ادبیات ایران تا چه حد با پایتختهای ادبی جهان و گرینویچ ادبی نسبت دارد؟
آیا تهران بهمنزله پایتخت سیاسی ایران، پایتختی ادبی نیز هست؟ در غیر اینصورت پایتخت ادبیات مدرن ایران کجاست؟ ذهن کنجکاو کازانووا تقریبا همه جهان را دربرمیگیرد. انتخاب او از ادبیات ایران صادق هدایت است. اما هدایت او با تصوری که ما از هدایت داریم بسیار تفاوت میکند. هدایت کازانووا ماخوذ از کتاب «بر مزار صادق هدایت» یوسف اسحاقپور، صادق هدایتی است که میان شعر خیام و کافکا در سیلان است. یادآوری آن خالی از لطف نیست که طبق نظر اسحاقپور، صادق هدایت نویسندهای است که با خیام پیشینه تاریخی و فرهنگ خود را نفی میکند و از طرف دیگر کافکا هر تعلق و پیوندی با جهان مدرن را ناممکن میسازد.
آخرین منبع نظری کازانووا همانطور که پیشتر اشاره کردیم کتاب جماعتهای تخیلی بندیکت اندرسون است. اندرسون در این کتاب دو شکل جماعتهای انسانی را از هم متمایز میکند. جماعتهای واقعی بر مبنای عوارض طبیعی، منافع جمعی یا پیوندهای خونی، تعریف میشود. اما جماعت تصویری همانطور که از اسمش پیداست بر مبنای یک تصویر شکل میگیرد. این تصویر مشترک از زبان و ادبیات گرفته تا موزهها و فرهنگ ملی را دربرمیگیرد. مثلا ملتی بر پایه موزهای ملی، زبانی ملی، هنری ملی و... احساس ملت بودن پیدا میکند و از این طریق خود را با بقیه جهان متفاوت قلمداد میکند. کازانووا ادبیات را یکی از راههای ملتشدن در دوران مدرن میداند، مثلا ادبیات اسپانیایی آمریکای لاتین یا ادبیات بعد استعماری شبهقاره هند یا ادبیات کشورهای تازه استقلالیافته آفریقایی نمونههایی از ملتشدن به کمک خلق ادبیات است.
اینها همه هیچکدام جای خواندن کتاب را پر نمیکند. در حوزه نقد ادبی کمتر کتابی تا این حد وضعیت ادبیات ما را خطاب قرار میدهد. امکان ندارد کسی به ادبیات ایران تعلق خاطر داشته باشد و در حین خواندن مدام این سوال را از خود نپرسد: «با این حساب، ما کجاییم؟»
ایستگاه دوم، انقلاب «هردری» است یعنی اینکه چطور زبان و ملت آرایش تازهای به خود میگیرد. و با رجوع به مفهوم دولت- ملت مدرن ادبیات ایجاد میشود. پاسکال کازانووا در مقدمه کتاب، «جمهوری جهانی ادبیات» را ترکیبی برآمده از جمهوری جهانی مارکس و ادبیات جهانی گوته میداند. میتوان این نگاه را تعمیم داد و این نتیجه را گرفت که ادبیات حاصل فعل و انفعال سیاستهای «دوبله»ای و «هردری» است.
کار اصلی دوبله ایجاد انباشت اولیه برای نوشتاری بود که با مفهوم ملت گره میخورد. دوبله، خواهان استقلال زبان مکتوب فرانسوی از لاتین بود و چون میدانست که زبان فرانسه از ذخیره کافی برای ایجاد متن خلاقانه برخوردار نیست توصیه میکرد که از هر منبعی به منظور غنای زبان فرانسه استفاده شود. در تحلیل کازانووا عملکرد دانته در ایتالیا نیز از جهاتی با سیری که «دوبله» طی میکند، همخوانی دارد. بنابراین ادبیات ملی گام نخست در شکلگیری مفهوم موسع ادبیات است، مثلا «دوبله» پیشنهاد میداد از زبانپیشهوران و صاحبان صنایع محلی به منظور بالارفتن سطح متون مکتوب استفاده شود اما کار به همینجا ختم نمیشود. ادبیات وقتی ادبیات میشود که بار وظیفه ملی را از دوش خود به زمین بگذارد. پس ادبیات فرانسه در دوران مدرن تقدم وجودی دارد. این برتری در بین سایر کشورهای اروپایی نوعی نقطه ضعف و عقبماندگی به نظر میرسد. مظهر چنین رفتاری حرفهای فردریک کبیر، پادشاه آلمان است که بر ضعف و عقبماندگی ادبیات آلمانی در مصاف با ادبیات فرانسه اعتراف میکند و از ملتش میخواهد تا برای جبران این عقبماندگی ابتدا واقعیت را بپذیرند و آن را جبران کنند. پاسکال کازانووا این فرآیند را با تمثیل آدمخواران شرح میدهد.
در نمایشنامه توفان، شخصیت بردهای موسوم به کالیبان دستمایه مناسبی برای شرح این فرآیند است. کالیبان که حتی از نظر لفظی با کلمه کانیبال (آدمخوار) شباهت دارد، در برابر حکمران هم خواهان استقلال است و هم زبان را از ارباب آموخته است. در نمایشنامه شکسپیر آنجا که کالیبان زبان به شکوه باز میکند، پاسخی که میشنود، یادآور این نکته است که ما خود زبان را به تو آموختهایم. اما کالیبان هم حاکم و هم زبان حاکم را توامان نفرین میکند.
بلعیدن زبان لاتین در نظر «دوبله» مصداق چنین سیاستی است. باید آنقدر ترجمه کرد و متنهای تازه خلق کرد که زور و استیلای زبان لاتین خنثی شود.
پیشنهاد «هردر» نوعی انقلاب فیلولوژیک بود. به این معنا که هر زبان باید سنت ادبی خودش را شکل دهد. این سنت دو بازو دارد؛ یکی عامه مردم و دیگری منابعی به جز ادبیات یونان و لاتین، مثلا ارجاع به اساطیر و فرهنگ فولکلور نقطه عزیمت خوبی برای ایجاد ادبیات است. خلاصه اینکه ادبیات هر ملتی مستقل از ادبیات ملتهای دیگر است. بنابراین مسیر «هردر» درست در تقابل با شیوه «دوبله» است. اگر «دوبله» برای ملت زبانی ادبی اختراع میکند، «هردر» در پی آن است تا با ادبیات، ملت بیافریند. این وجه از تحلیل کازانووا بر محور کتاب «جماعتهای تصویری» بندیکت اندرسون استوار است. اندرسون بر این نظر است که بسیاری از دولت و ملتها بر اساس زبان مشخص شکل میگیرند. به عبارت سادهتر دولت ملی و فرهنگستان زبان مثل دوقلوهای همزاد هستند.
در واقع فهم دقیق جمهوری جهانی ادبیات تا حد زیادی منوط به شناخت مکانیسمهای دوبلهای و هردری است. ادبیات یا با دولت قدرتمندی شکل میگیرد که زبان نوشتاری متون ادبی خود را هژمونیک میکند (دوبله) یا با زبان مستقل و یکپارچهای شکل میگیرد که بر اثر آن ملتی خود را متمایز از ملتهای دیگر قلمداد میکند.
سفر کازانووا از جنبهای دیگر سفری از متن به طرف حاشیه است. نویسنده تا حد ممکن کوشیده تا خود را به جهان حاشیهنشینان نزدیک کند. اما قبل از آن طرح این پرسش برای خوانندگان فارسیزبان خالی از لطف نیست که ادبیات مدرن ایران تابعی از سیاست دوبلهای است یا انقلاب هردری؟ شکلگیری دولت پهلوی با فرهنگستان زبان مقارن است. فرهنگستان زبان در بدو شکلگیری ماموریت فیلولوژیک (لغتشناسانه) برای خود تعریف میکند.
بیدلیل نیست که هدایت در قامت یکی از نخستین نویسندگان فارسی با عملکرد فرهنگستان زبان سر ناسازگاری دارد.
آیا دولت مدرن ایران با زبان ملی شکل میگیرد؟ آیا ما یکی از مظاهر جماعتهای تصویری اندرسون نیستیم؟
با خواندن جمهوری جهانی ادبیات به این حس دچار میشویم که اگر ملتی در عرصه اقتصاد یا سیاست جهانی به حساب نیاید و در زمره شکستخوردگان باشد، لزوما در عرصه فرهنگ، پیشاپیش تکلیفش معلوم نیست. جمهوری جهانی ادبیات عرصه غلبه حاشیه بر متن است. کشورهای حاشیهای میتوانند با ادبیات خود جهانی باشند. بخشهای زیادی از کتاب کازانووا مطالعه موردی چنین سازوکاری است. «بکت» و «جویس» از ایرلندی ظهور میکنند که نه زبان رسمی دارد و نه استقلال سیاسی اما با پذیرش زبان انگلیسی (زبان فاتحان) و قراردادن آن در معرض ترجمه ایرلند ادبی را خلق میکنند. سیوران نویسنده گوشهگیر رومانیایی زبان ادبی خود را تغییر میدهد و کاری میکند تا پایتخت ادبی جدیاش بگیرد. نویسندههای شبهقاره هند در دو سیاست متمایز موفق میشوند تا لندن- پایتخت ادبی زبان انگلیسی- را تحتالشعاع خود قرار دهند. نسبت حاشیه و متن بر مبنای انباشت سرمایه ادبی معلوم میشود و چندان تابع تقسیمبندیهای ژئوپلیتیک نیست. از اینرو فاکنر از منظر کازانووا نویسندهای است که حاشیهنشینان آمریکایشمالی را ادبی میکند. از این دست نمونهها در کتاب کازانووا فراوان است و مطالعه هر یک جذابیت خاص خود را دارد.
تا اینجا تقریبا هیچچیز از صورتبندی نظری کازانووا نگفتیم. برای ورود به این مقوله لازم است از سه منبع نظری یاد کنیم؛ نخست مفهوم «سرمایه نمادین» پیر بوردیو است. بوردیو در ادامه سنت دورکیمی اقتصاد را صریحترین و مبناییترین ساحت زندگی مدرن میداند. اما اقتصاد در سایر حوزهها به نحوی نمادین عمل میکند به بیان سادهتر مثلا در عرصه سیاست یا هنر با انباشت سرمایهای روبهرو هستیم که فرصتهای برابر را از آحاد جامعه دریغ میکند. برخورداری از سرمایه اقتصادی به سرمایه نمادین نمیانجامد. سرمایه نمادین معیارها و شاکلههای خاص خود را دارد. کازانووا ملهم از بوردیو به تعبیر «سرمایه ادبی» متوسل میشود. و در جمهوری جهانی ادبیات مکرر خاطرنشان میکند که صحنه ادبیات جهان، صحنه فرصتهای برابر نیست. حضور در این میدان نمادین نیازمند سرمایه انباشتشده است. پس بدیهی است در این کتاب سیر شکلگیری و حرکت سرمایه ادبی به دقت مدنظر قرار داشته باشد.
دومین منبع نظری کازانووا متعلق به فرناندو برودل، مورخ معاصر است. برودل تعبیر جهان- اقتصاد را به نحوی وضع میکند که حرکت جریانهای اقتصادی مستقل از حدود دولتها عمل میکند. چه میشود که مثلا فلورانس در آستانه رنسانس جهان- اقتصاد شکل میگیرد. و مثلا پس از افول، جای خود را به آمستردام میدهد. این جهانهای اقتصادی مکانیسمهای خاص خود را دارد و از ضوابط سیاست دولتهای منفرد تبعیت نمیکند. به همین دلیل است که جهان سرمایه پایتختها و حتی نقشهای مخصوص به خود خلق میکند. کازانووا بر این مصداق ادبیات جهانی را مستقل از دولت- ملتها تحلیل میکند و با تعابیری مثل پایتخت ادبی یا گرینویچ ادبی این شرایط را توصیف و تشریح میکند. ادبیات جهانی فقط به این شرط جهانی است که در پایتخت ادبی عرضه شود و توامان نسبت خود را با گرینویچ ادبی معلوم کند. ناخواسته این سوال پیش میآید که ادبیات ایران تا چه حد با پایتختهای ادبی جهان و گرینویچ ادبی نسبت دارد؟
آیا تهران بهمنزله پایتخت سیاسی ایران، پایتختی ادبی نیز هست؟ در غیر اینصورت پایتخت ادبیات مدرن ایران کجاست؟ ذهن کنجکاو کازانووا تقریبا همه جهان را دربرمیگیرد. انتخاب او از ادبیات ایران صادق هدایت است. اما هدایت او با تصوری که ما از هدایت داریم بسیار تفاوت میکند. هدایت کازانووا ماخوذ از کتاب «بر مزار صادق هدایت» یوسف اسحاقپور، صادق هدایتی است که میان شعر خیام و کافکا در سیلان است. یادآوری آن خالی از لطف نیست که طبق نظر اسحاقپور، صادق هدایت نویسندهای است که با خیام پیشینه تاریخی و فرهنگ خود را نفی میکند و از طرف دیگر کافکا هر تعلق و پیوندی با جهان مدرن را ناممکن میسازد.
آخرین منبع نظری کازانووا همانطور که پیشتر اشاره کردیم کتاب جماعتهای تخیلی بندیکت اندرسون است. اندرسون در این کتاب دو شکل جماعتهای انسانی را از هم متمایز میکند. جماعتهای واقعی بر مبنای عوارض طبیعی، منافع جمعی یا پیوندهای خونی، تعریف میشود. اما جماعت تصویری همانطور که از اسمش پیداست بر مبنای یک تصویر شکل میگیرد. این تصویر مشترک از زبان و ادبیات گرفته تا موزهها و فرهنگ ملی را دربرمیگیرد. مثلا ملتی بر پایه موزهای ملی، زبانی ملی، هنری ملی و... احساس ملت بودن پیدا میکند و از این طریق خود را با بقیه جهان متفاوت قلمداد میکند. کازانووا ادبیات را یکی از راههای ملتشدن در دوران مدرن میداند، مثلا ادبیات اسپانیایی آمریکای لاتین یا ادبیات بعد استعماری شبهقاره هند یا ادبیات کشورهای تازه استقلالیافته آفریقایی نمونههایی از ملتشدن به کمک خلق ادبیات است.
اینها همه هیچکدام جای خواندن کتاب را پر نمیکند. در حوزه نقد ادبی کمتر کتابی تا این حد وضعیت ادبیات ما را خطاب قرار میدهد. امکان ندارد کسی به ادبیات ایران تعلق خاطر داشته باشد و در حین خواندن مدام این سوال را از خود نپرسد: «با این حساب، ما کجاییم؟»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.