|

موسیقی تلفیقی و نبض زمانه

محسن شهرنازدار

در چنددهه گذشته موسیقی در ایران شاهد تغییرات اجتماعی فراوانی بوده است. جامعه ایران در این چنددهه تغییرات فراوانی کرده، پیچیده‌تر شده و بخشی از حیات اجتماعی خود را به دلایل مناسبات اجتماعی، به فضای خصوصی برده است. موسیقی با اجزای این جامعه ویژه در تبادل بوده و به نسبت پیچیدگی‌های این جامعه، عملکردهای اجتماعی و فرهنگی متفاوتی یافته است. به این ترتیب بدیهی است که در فرآیند خانگی‌کردن فضاهای عمومی، موسیقی نیز نقش ویژه‌ای داشته و کارکردهای اجتماعی خود را به فضای خصوصی برده است.
در چنین فضایی، موسیقی امکان توسعه بر بستر تجربه‌های تازه یافت؛ به‌خصوص آنکه موضوع عرضه و تقاضا با مفاهیم تجاری، اولین مولفه‌ای بود که در فضای خصوصی حذف شد و موسیقی همچون کارکردهای آیینی و باستانی خویش، در یک تبادل دوطرفه با مخاطب امکان رشد و توسعه یافت.
به همین دلیل است که موسیقی خانگی در ایران در چند دهه گذشته به‌عنوان جایگزینی برای جریان‌های رسمی موسیقی، در همه گرایش‌های موسیقی توسعه چشمگیری یافت. رشد تکنولوژی در کنار آشنایی بیشتر با انواع موسیقی در ژانرهای مختلف، جریان موسیقی آلترناتیو در ایران (به مفهوم عام آن) را بسیار متنوع و رنگارنگ کرد.
موسیقی آلترناتیو هر چند در اروپا ابتدا بر پایه راک بنا شد، اما مشخصا آنچنان که از واژه برمی‌آید، جایگزینی برای جریان‌های رسمی موسیقی این سبک در دهه80میلادی محسوب می‌شد. بافت اجتماعی و ریشه‌های منطقه‌ای در ایجاد تفاوت‌های جریان‌های مختلف موسیقی آلترناتیو نقش اساسی ایفا می‌کردند. به همین ترتیب تنوع موسیقی در جریان موسیقی جایگزین در ایران، از بافت اجتماعی بومی اثر گرفت و ریشه‌های منطقه‌ای یافت. بومی‌شدن، زمینه‌ای برای امتزاج ژانرها و حتی سازها فراهم کرد و به این ترتیب جریان جدی موسیقی تلفیقی در فضای خانگی ایران به وجود آمد و پا به عرصه عمومی گذاشت.
درباره انتخاب واژه مناسب برای اطلاق به این نوع موسیقی، بحث‌های پراکنده‌ای درگرفته و نگارنده هم یادداشتی با عنوان «موسیقی تلفیقی و دریای واژه‌ها» نوشته است. «هفته موسیقی تلفیقی تهران» بر پایه این یادداشت با این نام شروع به فعالیت کرد. اما موضوع هنوز تمام نشده است؛ بحث درباره واژه‌ها، همچنان که زمینه‌ای برای فهم روشن‌تر از موضوع مورد بحث ایجاد می‌کند، در رسمیت‌بخشیدن به جریان‌های غیررسمی موسیقی نیز موثر است. آیا می‌توان این موسیقی را تجربی نامید؟ پاسخ در مرز مثبت و منفی قرار دارد. ترکیب موسیقی تجربی در زبان ژورنالیسم موسیقی در غرب، به موسیقی‌هایی اطلاق می‌شود که تغییراتی در یک ژانر ایجاد می‌کنند. در عین حال به آثاری که پایه جدی در جریان‌های رسمی موسیقی ندارد نیز تجربی می‌گویند. اما در زبان آکادمیک موسیقی، Experimental music به نوعی معرف موسیقی معاصر نیز است؛ سبکی که با غیرقابل‌ پیش‌بینی‌بودن نتیجه موسیقی، مفاهیم زیبایی‌شناسی رایج در موسیقی را به چالش می‌کشد و در امتداد مسیر تکوین موسیقی کلاسیک غربی قرار دارد. نظیر آثاری که جان کیج نوشت و دیدگاه‌های تازه‌ای در مباحث زیبایی‌شناختی به وجود آورد.
«موسیقی تلفیقی» از آن روی در میان گزینه‌ها پیشی می‌گیرد که امروزه بدل به‌عنوانی عام برای نامیدن ژانرهای بسیار متفاوت موسیقی شده است. موسیقی فیوژن از دهه60 میلادی شکل گرفت و در ابتدا از ترکیب موسیقی جز با سایر ژانرهای موسیقی به وجود آمد. منتقدان آغازین آن، فیوژن را موسیقی سبُک، ساده‌شده و بی‌محتوایی می‌دانستند که توسط موسیقیدانان بی‌استعداد «جز» تولید می‌شود. اما این سبک تازه به سرعت به حیطه انواع موسیقی دیگر راه یافت و با الگویی فلسفی که وامدار جهانی‌شدن مفاهیم بود؛ دست به تجربه‌های بسیار فراوان زد. به‌گونه‌ای که امروزه بیش از 20عنوان شناخته‌شده در ژانر موسیقی فیوژن وجود دارد و سبک‌های شناخته‌شده‌ای از موسیقی قرن بیستم، بر پایه تکنیک تلفیق به وجود آمده است.
موسیقی تلفیقی با نبض زمانه تپیده و متناسب با تغییرات فرهنگی و نیاز‌های آنی و زودگذر زندگی پرشتاب امروز، تغییر شکل داده است. ماهیت وجودی این موسیقی نیز اساسا برخاسته از همین شرایط است. ساده‌سازی و تاکید بر جنبه‌های تفننی موسیقی، بی‌آنکه به تمامی در وادی تفنن بغلتد؛ از جمله خصوصیات کلی موسیقی فیوژن است. موسیقی تلفیقی هرچند نوعی موسیقی سرگرم‌کننده محسوب می‌شود، اما مرزی جدی با ساده‌انگاری‌های موسیقی عامه دارد یا سعی در حفظ آن می‌کند. با این حال ورود موسیقی تلفیقی به رپرتوارهای بومی مانند انواع موسیقی سنتی در جهان، در کنار امکان فراگیر امتزاج سبک‌ها در این نوع موسیقی، نقد و نظر درباره ژانر فیوژن را دشوار کرده است. ارزیابی کلی درباره این موسیقی به تفسیر فلسفه تلفیق محدود می‌شود. در نتیجه برای نقد و نظر درباره این ژانر متنوع موسیقی، باید به موضوع معینی پرداخت و آن را به عرصه نقد اثر کشاند.
در ایران گروه‌های موسیقی تلفیقی در محافل دوستانه پاگرفتند. به‌طور کلی روند خانگی‌کردن مناسبات عمومی متکی بر محافل دوستانه است. اما این روند برای به‌ثمررسیدن، مانند هر مقوله دیگر نیاز به نظم، پشتکار، ایمان به کار و البته آداب خاص خود دارد؛ ملزوماتی که فقدان فرهنگی آن در ایران مانع توسعه حرکت‌های گروهی شده است. از میان انبوه گروه‌های این سبک از موسیقی، آنانی که با این قاعده حرکت کرده‌اند، بسیار معدودند. اما آنانی که چنین کردند، به‌راستی که عرصه شنیدن را در ایران توسعه بخشیدند.
در چنددهه گذشته موسیقی در ایران شاهد تغییرات اجتماعی فراوانی بوده است. جامعه ایران در این چنددهه تغییرات فراوانی کرده، پیچیده‌تر شده و بخشی از حیات اجتماعی خود را به دلایل مناسبات اجتماعی، به فضای خصوصی برده است. موسیقی با اجزای این جامعه ویژه در تبادل بوده و به نسبت پیچیدگی‌های این جامعه، عملکردهای اجتماعی و فرهنگی متفاوتی یافته است. به این ترتیب بدیهی است که در فرآیند خانگی‌کردن فضاهای عمومی، موسیقی نیز نقش ویژه‌ای داشته و کارکردهای اجتماعی خود را به فضای خصوصی برده است.
در چنین فضایی، موسیقی امکان توسعه بر بستر تجربه‌های تازه یافت؛ به‌خصوص آنکه موضوع عرضه و تقاضا با مفاهیم تجاری، اولین مولفه‌ای بود که در فضای خصوصی حذف شد و موسیقی همچون کارکردهای آیینی و باستانی خویش، در یک تبادل دوطرفه با مخاطب امکان رشد و توسعه یافت.
به همین دلیل است که موسیقی خانگی در ایران در چند دهه گذشته به‌عنوان جایگزینی برای جریان‌های رسمی موسیقی، در همه گرایش‌های موسیقی توسعه چشمگیری یافت. رشد تکنولوژی در کنار آشنایی بیشتر با انواع موسیقی در ژانرهای مختلف، جریان موسیقی آلترناتیو در ایران (به مفهوم عام آن) را بسیار متنوع و رنگارنگ کرد.
موسیقی آلترناتیو هر چند در اروپا ابتدا بر پایه راک بنا شد، اما مشخصا آنچنان که از واژه برمی‌آید، جایگزینی برای جریان‌های رسمی موسیقی این سبک در دهه80میلادی محسوب می‌شد. بافت اجتماعی و ریشه‌های منطقه‌ای در ایجاد تفاوت‌های جریان‌های مختلف موسیقی آلترناتیو نقش اساسی ایفا می‌کردند. به همین ترتیب تنوع موسیقی در جریان موسیقی جایگزین در ایران، از بافت اجتماعی بومی اثر گرفت و ریشه‌های منطقه‌ای یافت. بومی‌شدن، زمینه‌ای برای امتزاج ژانرها و حتی سازها فراهم کرد و به این ترتیب جریان جدی موسیقی تلفیقی در فضای خانگی ایران به وجود آمد و پا به عرصه عمومی گذاشت.
درباره انتخاب واژه مناسب برای اطلاق به این نوع موسیقی، بحث‌های پراکنده‌ای درگرفته و نگارنده هم یادداشتی با عنوان «موسیقی تلفیقی و دریای واژه‌ها» نوشته است. «هفته موسیقی تلفیقی تهران» بر پایه این یادداشت با این نام شروع به فعالیت کرد. اما موضوع هنوز تمام نشده است؛ بحث درباره واژه‌ها، همچنان که زمینه‌ای برای فهم روشن‌تر از موضوع مورد بحث ایجاد می‌کند، در رسمیت‌بخشیدن به جریان‌های غیررسمی موسیقی نیز موثر است. آیا می‌توان این موسیقی را تجربی نامید؟ پاسخ در مرز مثبت و منفی قرار دارد. ترکیب موسیقی تجربی در زبان ژورنالیسم موسیقی در غرب، به موسیقی‌هایی اطلاق می‌شود که تغییراتی در یک ژانر ایجاد می‌کنند. در عین حال به آثاری که پایه جدی در جریان‌های رسمی موسیقی ندارد نیز تجربی می‌گویند. اما در زبان آکادمیک موسیقی، Experimental music به نوعی معرف موسیقی معاصر نیز است؛ سبکی که با غیرقابل‌ پیش‌بینی‌بودن نتیجه موسیقی، مفاهیم زیبایی‌شناسی رایج در موسیقی را به چالش می‌کشد و در امتداد مسیر تکوین موسیقی کلاسیک غربی قرار دارد. نظیر آثاری که جان کیج نوشت و دیدگاه‌های تازه‌ای در مباحث زیبایی‌شناختی به وجود آورد.
«موسیقی تلفیقی» از آن روی در میان گزینه‌ها پیشی می‌گیرد که امروزه بدل به‌عنوانی عام برای نامیدن ژانرهای بسیار متفاوت موسیقی شده است. موسیقی فیوژن از دهه60 میلادی شکل گرفت و در ابتدا از ترکیب موسیقی جز با سایر ژانرهای موسیقی به وجود آمد. منتقدان آغازین آن، فیوژن را موسیقی سبُک، ساده‌شده و بی‌محتوایی می‌دانستند که توسط موسیقیدانان بی‌استعداد «جز» تولید می‌شود. اما این سبک تازه به سرعت به حیطه انواع موسیقی دیگر راه یافت و با الگویی فلسفی که وامدار جهانی‌شدن مفاهیم بود؛ دست به تجربه‌های بسیار فراوان زد. به‌گونه‌ای که امروزه بیش از 20عنوان شناخته‌شده در ژانر موسیقی فیوژن وجود دارد و سبک‌های شناخته‌شده‌ای از موسیقی قرن بیستم، بر پایه تکنیک تلفیق به وجود آمده است.
موسیقی تلفیقی با نبض زمانه تپیده و متناسب با تغییرات فرهنگی و نیاز‌های آنی و زودگذر زندگی پرشتاب امروز، تغییر شکل داده است. ماهیت وجودی این موسیقی نیز اساسا برخاسته از همین شرایط است. ساده‌سازی و تاکید بر جنبه‌های تفننی موسیقی، بی‌آنکه به تمامی در وادی تفنن بغلتد؛ از جمله خصوصیات کلی موسیقی فیوژن است. موسیقی تلفیقی هرچند نوعی موسیقی سرگرم‌کننده محسوب می‌شود، اما مرزی جدی با ساده‌انگاری‌های موسیقی عامه دارد یا سعی در حفظ آن می‌کند. با این حال ورود موسیقی تلفیقی به رپرتوارهای بومی مانند انواع موسیقی سنتی در جهان، در کنار امکان فراگیر امتزاج سبک‌ها در این نوع موسیقی، نقد و نظر درباره ژانر فیوژن را دشوار کرده است. ارزیابی کلی درباره این موسیقی به تفسیر فلسفه تلفیق محدود می‌شود. در نتیجه برای نقد و نظر درباره این ژانر متنوع موسیقی، باید به موضوع معینی پرداخت و آن را به عرصه نقد اثر کشاند.
در ایران گروه‌های موسیقی تلفیقی در محافل دوستانه پاگرفتند. به‌طور کلی روند خانگی‌کردن مناسبات عمومی متکی بر محافل دوستانه است. اما این روند برای به‌ثمررسیدن، مانند هر مقوله دیگر نیاز به نظم، پشتکار، ایمان به کار و البته آداب خاص خود دارد؛ ملزوماتی که فقدان فرهنگی آن در ایران مانع توسعه حرکت‌های گروهی شده است. از میان انبوه گروه‌های این سبک از موسیقی، آنانی که با این قاعده حرکت کرده‌اند، بسیار معدودند. اما آنانی که چنین کردند، به‌راستی که عرصه شنیدن را در ایران توسعه بخشیدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.