|

امروز و دیروز خاتمی و ناطق

کریم ارغنده‌پور

دوم‌خرداد از بلندی‌های تاریخ معاصر ایران است. این یادداشت البته در پی بازخوانی توصیفی آن واقعه نیست. هرچه بوده حالا یک تاریخ سپری‌شده است. مهم این است که اتصالات آن با گذشته و امروز را به نوعی برقرار سازیم که خوانش آن تجربه مهم، چراغ فروزان آینده باشد. چیزی که به‌نظر می‌رسد به گفت‌وگو و نقد بیشتری نیازمند است. دوقطبی‌ای که در آن دوران به‌وجود آمده بود حالا به اندازه زیادی پوست انداخته است. در آن زمان، طرفی که خاتمی آنها را نمایندگی می‌کرد به نوع مدیریت آن زمان انتقاد داشت و آشکارا آزادی بیشتری در زمینه‌های سیاسی و اجتماعی پیگیری می‌کرد. حامیان این رهیافت مجموعه‌ای از سیاسیون چپ‌گرا و نخبگان از میان اقشار مختلف بودند. طرف مقابل که ناطق‌نوری نماینده آن بود عمدتا بر ادامه روند گذشته تاکید داشت. محافظه‌کاران سنت‌گرا و پاره‌ای مدیران با جدیت تمام از حامیان این رهیافت بودند. همه انتظار داشتند که به همین خاطر ناطق‌نوری، رییس‌جمهور آینده باشد ولی برخلاف انتظار خاتمی با رکورد خیره‌کننده‌ای در همان مرحله اول پیروز شد. خاتمی رییس‌جمهور حالا با مجموعه پایان‌ناپذیری از مطالبات گوناگون مواجه بود. نحوه پیروزی او سبب شد که حتی دامنه این مطالبات پس از انتخابات نیز اوج بیشتری بگیرد. آرایش سیاسی پس از آن رفته‌رفته تغییراتی کرد و جناح چپ به اصلاح‌طلب و جناح راست به اصولگرا تغییر کرد. اصلاح‌طلبان پیش از پیروزی، برنامه جامعی برای ایجاد تغییرات در بخش‌های مختلف نداشتند با این حال مهم‌ترین نقاط موثر در حرکت آنان بیشتر در سیاست داخلی، فرهنگ و به‌ویژه مطبوعات و بخش‌هایی از سیاست خارجی بروز یافت. اصولگرایان نیز برای مدتی در سرگیجه شکست تاریخی خود به سر بردند تا رفته‌رفته تعاریف و عملکردهای جدیدشان بازسازی شد. اصلاحات به پایگاه مردمی وسیعی دست‌ یافته بود و اصولگرایان این بخش را ازدست‌رفته می‌دیدند. به همین دلیل، تمرکزها در هر جبهه بر نقاط قوت و دوری از نقاط ضعفشان شکل گرفت.
از مهم‌ترین پرسش‌های امروز این است که در این هفده سال چه گذشته که خاتمی و ناطق‌نوری حالا اشتراکات راهبردی واحدی یافته و در انتخابات تعیین‌کننده اخیر هر دو از نامزدی حسن روحانی حمایت کردند؟ روشن است که هریک از این دو همچنان بر مرام خود پای می‌فشارند و چرخش استراتژیک در آنها روی نداده است. به نظر می‌رسد تامل در این پرسش، ما را به ماهیت منازعات سیاسی نزدیک‌تر می‌کند. واقعیت این است که پاسخ به این سوال بدون نگاه به دوران هشت‌ساله صدارت احمدی‌نژاد و رویدادهای آن مدت، غیرممکن است. نوع مدیریت او با محوریت شخص خودش به‌گونه‌ای بود که مورد انتقاد جدی بسیاری از اصولگرایان ریشه‌دار - و در راس آنها ناطق‌نوری- هم قرار گرفت. در سوی مقابل، نحوه مواجهه احمدی‌نژاد با مخالفان خود - و در راس آنها اصلاح‌طلبان- به‌گونه‌ای بود که مطالبات حداکثری آنها را به اشتراکات حداقلی رساند. این دقیقا نقطه‌ای بود که خاتمی و ناطق‌نوری به‌عنوان دو نماد به هم می‌رسیدند: تدبیر در اداره کشور بدون حذف دیگری؛ دورکردن سایه جنگ؛ رفع تحریم‌های رنگ‌به‌رنگ؛ بهبود چهره صلح‌طلبانه کشور و کاستن از دایره مخالفان در روابط خارجی؛ کاهش شکاف بین دولت و نخبگان؛ رونق در بخش اقتصاد به‌ویژه تولید و بازگرداندن امید و سرمایه‌ها؛ کاهش فساد و بهبود فضای عمومی در داخل و کاهش سخت‌گیری‌ها. این تاکیدات در انتخابات بر آقای روحانی مصداق یافت. از این نظر روحانی نه خاتمی است و نه ناطق. او خودش است ولی بخش‌هایی از شعارهای خاتمی و ناطق همزمان در او متبلور است. خاتمی و ناطق امروز همان افراد سابق هستند؛ ولی منطبق بر شرایط و نیازهای جدید. ایستاده بر بلندای تجارب 17سال گذشته. از این نظر نه خاتمی همان خاتمی دوم‌خرداد است و نه ناطق. آنها امروز هر دو سرمایه‌های گرانقدر ملی کشور هستند.
دوم‌خرداد از بلندی‌های تاریخ معاصر ایران است. این یادداشت البته در پی بازخوانی توصیفی آن واقعه نیست. هرچه بوده حالا یک تاریخ سپری‌شده است. مهم این است که اتصالات آن با گذشته و امروز را به نوعی برقرار سازیم که خوانش آن تجربه مهم، چراغ فروزان آینده باشد. چیزی که به‌نظر می‌رسد به گفت‌وگو و نقد بیشتری نیازمند است. دوقطبی‌ای که در آن دوران به‌وجود آمده بود حالا به اندازه زیادی پوست انداخته است. در آن زمان، طرفی که خاتمی آنها را نمایندگی می‌کرد به نوع مدیریت آن زمان انتقاد داشت و آشکارا آزادی بیشتری در زمینه‌های سیاسی و اجتماعی پیگیری می‌کرد. حامیان این رهیافت مجموعه‌ای از سیاسیون چپ‌گرا و نخبگان از میان اقشار مختلف بودند. طرف مقابل که ناطق‌نوری نماینده آن بود عمدتا بر ادامه روند گذشته تاکید داشت. محافظه‌کاران سنت‌گرا و پاره‌ای مدیران با جدیت تمام از حامیان این رهیافت بودند. همه انتظار داشتند که به همین خاطر ناطق‌نوری، رییس‌جمهور آینده باشد ولی برخلاف انتظار خاتمی با رکورد خیره‌کننده‌ای در همان مرحله اول پیروز شد. خاتمی رییس‌جمهور حالا با مجموعه پایان‌ناپذیری از مطالبات گوناگون مواجه بود. نحوه پیروزی او سبب شد که حتی دامنه این مطالبات پس از انتخابات نیز اوج بیشتری بگیرد. آرایش سیاسی پس از آن رفته‌رفته تغییراتی کرد و جناح چپ به اصلاح‌طلب و جناح راست به اصولگرا تغییر کرد. اصلاح‌طلبان پیش از پیروزی، برنامه جامعی برای ایجاد تغییرات در بخش‌های مختلف نداشتند با این حال مهم‌ترین نقاط موثر در حرکت آنان بیشتر در سیاست داخلی، فرهنگ و به‌ویژه مطبوعات و بخش‌هایی از سیاست خارجی بروز یافت. اصولگرایان نیز برای مدتی در سرگیجه شکست تاریخی خود به سر بردند تا رفته‌رفته تعاریف و عملکردهای جدیدشان بازسازی شد. اصلاحات به پایگاه مردمی وسیعی دست‌ یافته بود و اصولگرایان این بخش را ازدست‌رفته می‌دیدند. به همین دلیل، تمرکزها در هر جبهه بر نقاط قوت و دوری از نقاط ضعفشان شکل گرفت.
از مهم‌ترین پرسش‌های امروز این است که در این هفده سال چه گذشته که خاتمی و ناطق‌نوری حالا اشتراکات راهبردی واحدی یافته و در انتخابات تعیین‌کننده اخیر هر دو از نامزدی حسن روحانی حمایت کردند؟ روشن است که هریک از این دو همچنان بر مرام خود پای می‌فشارند و چرخش استراتژیک در آنها روی نداده است. به نظر می‌رسد تامل در این پرسش، ما را به ماهیت منازعات سیاسی نزدیک‌تر می‌کند. واقعیت این است که پاسخ به این سوال بدون نگاه به دوران هشت‌ساله صدارت احمدی‌نژاد و رویدادهای آن مدت، غیرممکن است. نوع مدیریت او با محوریت شخص خودش به‌گونه‌ای بود که مورد انتقاد جدی بسیاری از اصولگرایان ریشه‌دار - و در راس آنها ناطق‌نوری- هم قرار گرفت. در سوی مقابل، نحوه مواجهه احمدی‌نژاد با مخالفان خود - و در راس آنها اصلاح‌طلبان- به‌گونه‌ای بود که مطالبات حداکثری آنها را به اشتراکات حداقلی رساند. این دقیقا نقطه‌ای بود که خاتمی و ناطق‌نوری به‌عنوان دو نماد به هم می‌رسیدند: تدبیر در اداره کشور بدون حذف دیگری؛ دورکردن سایه جنگ؛ رفع تحریم‌های رنگ‌به‌رنگ؛ بهبود چهره صلح‌طلبانه کشور و کاستن از دایره مخالفان در روابط خارجی؛ کاهش شکاف بین دولت و نخبگان؛ رونق در بخش اقتصاد به‌ویژه تولید و بازگرداندن امید و سرمایه‌ها؛ کاهش فساد و بهبود فضای عمومی در داخل و کاهش سخت‌گیری‌ها. این تاکیدات در انتخابات بر آقای روحانی مصداق یافت. از این نظر روحانی نه خاتمی است و نه ناطق. او خودش است ولی بخش‌هایی از شعارهای خاتمی و ناطق همزمان در او متبلور است. خاتمی و ناطق امروز همان افراد سابق هستند؛ ولی منطبق بر شرایط و نیازهای جدید. ایستاده بر بلندای تجارب 17سال گذشته. از این نظر نه خاتمی همان خاتمی دوم‌خرداد است و نه ناطق. آنها امروز هر دو سرمایه‌های گرانقدر ملی کشور هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.