رفاقت و امنیت اجتماعی
حسین سناپور
رفاقت چیزی بیشتر از دوستی است. حتی بیشتر از صمیمیت هم. یکجور عهد برادری است. همان کاری که مثلا دیدهایم در فیلمها بعضیها با بریدن دستشان و اختلاط خونهایشان میکنند و همقسم میشوند در دوستی یا شراکتی. نوعی یگانگی و برادری در مقابل دشمنان یا اصلا در مقابل جهانی که یکسره دشمن است. ناامنی جهان پیرامون و خطراتی که افراد را تهدید میکند، شرط اولیه چنین پیوندی است، وگرنه اصلا آن رابطه میشود دوستی، یا دستبالا میشود صمیمیت؛ چیزی که کموبیش معمول است و در اطرافمان میبینیم. اما رفاقت چیزی است از جنس آن رابطهای که مثلا بین مردهای فیلمهای کیمیایی است و مایه اصلی شکلگیری ماجراهایش (و خودم هم در روابط بعضی مردهای رمان «لب بر تیغ» سعی کردم نشانش دهم، اما بهعنوان مایه یا موضوع فرعی). بیجهت نیست که چنین رابطهای فقط در میان آدمهای حاشیهای (یا مثلا جاهلها) نشان داده شده. آنجایی که معمولا این آدمها زندگی میکنند، نه خانواده چندان حمایتشان میکند (خیلیهایشان اصلا از اول خانواده درستوحسابی نداشتهاند)، نه مردم دوروبر (که اغلب یا دشمن هستند یا دستکم دوست نیستند و نمیتوانند باشند و اگر هم میتوانند
ضعیفند و ناتوان از کمک) و نه دستگاههای انتظامی و قضایی. آنجا هرکس فقط خودش و رفقایش باید به داد هم برسند. این است که این همخونی و ایستادن برای هم تا پای مرگ، معنا پیدا میکند و دیگرانی که در چنان محیط یا شرایطی نیستند، نمیتوانند اینهمه نزدیکی و فداکاری را از چنین کسانی برای هم، درک کنند. پیوندخوردن رفاقت با لمپنیزم و سربرآوردنش از چنان محیطها (و فیلمها و آثاری هم) به همین دلیل است. اما اینروزها که گاهی میبینم آدمهایی که اصلا در چنان محیطهای حاشیهای زندگی نمیکنند و گاهی حوزه کاریشان هم فرهنگی - هنری است، چنین پافشاریای بر چنان روابطی میکنند و مدام بر رفاقت در رابطههایشان تاکید میکنند، نمیفهمم که آیا واقعا شرایط محیطی را اینهمه برای خودشان ناامن میبینند که احتیاج به چنان روابط خونی، یا دستکم صمیمانهای را احساس میکنند و آیا واقعا اینهمه تکافتاده و در معرض خطرند؟ آیا افراد پیرامونیشان اینهمه برایشان دشمنخو شده است؟ یا فقط میخواهند به لمپنیزم و بیقیدیهای ضداجتماعی چنان روابطی پناه ببرند؟ آیا واقعا چنان روابط صمیمانه و برادرانهای را میخواهند، یا فقط میخواهند خودشان را به
بیقیدی جاهلوار بزنند؟ ممکن است جاهلمسلکی و لمپنی گرایش فرهنگی و شخصیتی کسانی باشد و کاری هم به کار اجتماع نداشته باشند، اما اگر چنین نباشد، متوسلشدن به رفتار لمپنی راه و روش عجیبی است برای گریز از عوارض زندگی مدرن. این درست است که بخشی از عوارض زندگی مدرن تنهاترشدن آدمهاست بهخاطر بیرونرفتن از روابط سنتی و پیدانکردن جایگاهی اجتماعی و روابط اجتماعی مناسب در چارچوب همین زندگی مدرن، اما اداهای لمپنی درآوردن هم، به بهانه پسزدن این عوارض و گشتن بهدنبال چنان رفاقتهایی که فقط در چنان شرایطی و برای چنان آدمهایی معنا میدهد، از آن کارهای غریب است.
رفاقت چیزی بیشتر از دوستی است. حتی بیشتر از صمیمیت هم. یکجور عهد برادری است. همان کاری که مثلا دیدهایم در فیلمها بعضیها با بریدن دستشان و اختلاط خونهایشان میکنند و همقسم میشوند در دوستی یا شراکتی. نوعی یگانگی و برادری در مقابل دشمنان یا اصلا در مقابل جهانی که یکسره دشمن است. ناامنی جهان پیرامون و خطراتی که افراد را تهدید میکند، شرط اولیه چنین پیوندی است، وگرنه اصلا آن رابطه میشود دوستی، یا دستبالا میشود صمیمیت؛ چیزی که کموبیش معمول است و در اطرافمان میبینیم. اما رفاقت چیزی است از جنس آن رابطهای که مثلا بین مردهای فیلمهای کیمیایی است و مایه اصلی شکلگیری ماجراهایش (و خودم هم در روابط بعضی مردهای رمان «لب بر تیغ» سعی کردم نشانش دهم، اما بهعنوان مایه یا موضوع فرعی). بیجهت نیست که چنین رابطهای فقط در میان آدمهای حاشیهای (یا مثلا جاهلها) نشان داده شده. آنجایی که معمولا این آدمها زندگی میکنند، نه خانواده چندان حمایتشان میکند (خیلیهایشان اصلا از اول خانواده درستوحسابی نداشتهاند)، نه مردم دوروبر (که اغلب یا دشمن هستند یا دستکم دوست نیستند و نمیتوانند باشند و اگر هم میتوانند
ضعیفند و ناتوان از کمک) و نه دستگاههای انتظامی و قضایی. آنجا هرکس فقط خودش و رفقایش باید به داد هم برسند. این است که این همخونی و ایستادن برای هم تا پای مرگ، معنا پیدا میکند و دیگرانی که در چنان محیط یا شرایطی نیستند، نمیتوانند اینهمه نزدیکی و فداکاری را از چنین کسانی برای هم، درک کنند. پیوندخوردن رفاقت با لمپنیزم و سربرآوردنش از چنان محیطها (و فیلمها و آثاری هم) به همین دلیل است. اما اینروزها که گاهی میبینم آدمهایی که اصلا در چنان محیطهای حاشیهای زندگی نمیکنند و گاهی حوزه کاریشان هم فرهنگی - هنری است، چنین پافشاریای بر چنان روابطی میکنند و مدام بر رفاقت در رابطههایشان تاکید میکنند، نمیفهمم که آیا واقعا شرایط محیطی را اینهمه برای خودشان ناامن میبینند که احتیاج به چنان روابط خونی، یا دستکم صمیمانهای را احساس میکنند و آیا واقعا اینهمه تکافتاده و در معرض خطرند؟ آیا افراد پیرامونیشان اینهمه برایشان دشمنخو شده است؟ یا فقط میخواهند به لمپنیزم و بیقیدیهای ضداجتماعی چنان روابطی پناه ببرند؟ آیا واقعا چنان روابط صمیمانه و برادرانهای را میخواهند، یا فقط میخواهند خودشان را به
بیقیدی جاهلوار بزنند؟ ممکن است جاهلمسلکی و لمپنی گرایش فرهنگی و شخصیتی کسانی باشد و کاری هم به کار اجتماع نداشته باشند، اما اگر چنین نباشد، متوسلشدن به رفتار لمپنی راه و روش عجیبی است برای گریز از عوارض زندگی مدرن. این درست است که بخشی از عوارض زندگی مدرن تنهاترشدن آدمهاست بهخاطر بیرونرفتن از روابط سنتی و پیدانکردن جایگاهی اجتماعی و روابط اجتماعی مناسب در چارچوب همین زندگی مدرن، اما اداهای لمپنی درآوردن هم، به بهانه پسزدن این عوارض و گشتن بهدنبال چنان رفاقتهایی که فقط در چنان شرایطی و برای چنان آدمهایی معنا میدهد، از آن کارهای غریب است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.