|

درباره کافکا: به‌سوی ادبیات اقلیت

سیاست کافکایی

نادر شهریوری (صدقی)

دیگر اشتیاقی به یقین ندارم»1
مردی را در نظر بگیرید که عاشق زنی می‌شود که یک‌بار او را دیده و بعد از آن هربار با به‌تعویق‌انداختن ملاقات، دیدارش را ناممکن می‌سازد اما در عوض به‌مدت پنج‌سال (از سپتامبر1912 تا اکتبر1917) برایش نامه می‌نویسد و احساساتش را بیان می‌کند. در اولین نامه‌اش هیچ انتظار پاسخگویی از او را ندارد. «هیچ‌گاه انتظار ندارم که متقابلا به نامه‌ام پاسخ داده شود. حتی اگر هرروز، بیشتر از روز قبل در انتظار نامه‌ای باشم و از آن خبری نشود هرگز دلگیر و ناراحت نمی‌شوم و اگر هم بالاخره به دستم برسد امکان این هست که به تعجب هم بیفتم.»2 اما در ادامه به‌تدریج زن را متعهد می‌کند که به نامه‌ها پاسخ دهد حاصل خروارها نامه (500 نامه) به صورت دو جلد کتاب - نامه‌هایی به فلیسه- می‌شود، اینها همه، حجم وسیع مکاتبات به‌خاطر تحقق‌نیافتن دیدار است. «مکاتبه با فلیسه، سراسر مشحون از همین ناممکن‌بودن دیدار است.»3
رسیدن به یقین، به نقطه نهایی، به خوشبختی و در مورد کافکا «ممکن‌کردن دیدار» با فلیسه به یک معنا تحقق‌یافتن و به‌فعلیت‌رساندن تمامی آن انرژی‌هایی است که از قبل در آدمی ذخیره شده است. در این نقطه آدمی به پایان‌ کار می‌رسد و خوشبختی تحقق‌یافته‌اش امکان پیشروی به دوردست‌تر، به نقطه‌ای ناممکن را از دست می‌دهد.
کافکا در یکی از آخرین داستان‌های ناتمامش «نقب» (1923) می‌گوید: به مرحله‌ای رسیده که دیگر اشتیاقی به یقین ندارد و «نقب» را مانند بعضی دیگر از داستان‌هایش ناتمام می‌گذارد - فصل پایانی رمان قصر هرگز به پایان نرسید- «ناتمام‌گذاردن داستان» و «ناممکن‌کردن دیدار» با به‌تعویق‌انداختن آن به‌منظور نرسیدن به نقطه پایان «سیاست کافکا» است در این سیاست نیرو باید به‌گونه‌ای فشرده و ذخیره‌شده باقی بماند تا قدرت نقب‌زدن برای ورود به فضاهای جدید و گسترشی به وجود آید زیرا که «جهان یک ریزوم است، یک نقب است.»4
ادبیات در سیاست کافکایی نقب‌زدن از نقش تعیین‌شده‌اش فاصله می‌گیرد و وضعی متفاوت می‌یابد. تا قبل از این ادبیات در نقش کلاسیکش به بازنمایی جهان می‌پرداخت یا حداکثر نیروی خود را به تمامی صرف رسانیدن پیام می‌کرد اما بعد از آن نیرو پایان می‌پذیرد و ادبیات قدرت خود را از دست می‌دهد در صورتی که ادبیات کافکایی به‌منظور پیشروی و «نقب‌زدن در بلوک‌های عرصه نمادین»5 به قدرت، به نیروی محرکه نیاز دارد. در اینجا ادبیات کافکا به میانجی دولوز به‌ناگزیر به نیچه ارتباط پیدا می‌کند. آن ناگزیری عبارت است از جمع‌آوری و فشردگی نیرو برای ورود به ناشناخته‌ها یا احیانا ناممکن‌ها.
دولوز و گتاری در کتاب «کافکا: به سوی ادبیات اقلیت» از این سیاست ادبیاتی کافکا به‌عنوان ادبیات اقلیت نام می‌برند؛ ادبیاتی که صرفا بازنما نیست و نیرویش را برای آنچه که هست به پایان نمی‌رساند بلکه برای پدیدآوردن آنچه خواهد آمد، در افقی دوردست‌تر گسترش می‌دهد» بر این اساس ادبیات اقلیت برای بیان آنچه که هست نمی‌نویسد.
ادبیات اقلیت برای پدیدآوردن آنچه دولوز وگتاری مردمانی که خواهند آمد نامیده‌اند می‌نویسد، هویت ادبیات اقلیت در فراشد آفرینش همیشه گذرا است»6
بدین سان ادبیات تا مادامی که ادبیات بودنش را می‌گستراند خود را در صیرورتی (شدن) دایمی قرار می‌دهد که نه تحول است و نه تکامل که فی‌الواقع خود زندگی به تعبیر نیچه‌ای آن است* ادبیاتی اقلیتی باقی می‌ماند. ادبیات در این شرایط همچون نقب، ریزوم زیگزاگ‌وار از خطوط کلی اکثریتی خود را می‌رهاند تا که به چنگ در نیاید و تسخیر نشود.
اما درست آن هنگام که قدرت ادبیات به‌مثابه موجودی کاملا بیولوژیک و زنده** به انتها می‌رسد که دیگر حتی میلی به گریز ندارد یعنی نیرویی برای گریز، نقب‌زدن یا حتی حقه‌زدن در خودش ندارد که اسیر صنعت (صنعت فرهنگ، صنعت دانشگاه) می‌شود تا که کاملا و به تمامی تسخیر شود و ‌آنگاه همچون یک کالا - منتها این‌بار به‌عنوان کالایی فرهنگی به مصرف برسد در این صورت «تفاوت» به «همگونی» و ادبیات اقلیت به ادبیات اکثریت بدل می‌شود.
این موضوع در مورد نوشته‌های بزرگ نیز مصداق دارد مثلا «شکسپیر را دقیقا به این سبب می‌توان نویسنده‌ای اقلیت درنظر گرفت که آثارش تصویر یکدستی از انسان وحتی تصویر یکدستی از شکسپیر ارایه نمی‌کنند. متون او بیشتر به علامت‌های سوال شبیهند و با هر اجرا یا خوانش سوالات جدیدی را مطرح می‌کنند. 7 ادبیات بزرگ در جهان - شکسپیر و کافکا - هربار تکرار می‌شود اما هربار تکراری عمیق را تجربه می‌کند. در این تکرار همواره چیزی از آن مثال مشهور هراکلیتوس وجود دارد که در یک آب دوبار نمی‌توان شنا کرد زیر هربار با بار قبل تفاوت دارد. تکرار در ادبیات اقلیت نیز اینگونه است. فی‌الواقع هر تکرار کلامی گشایش متفاوتی از آن کلام است زیرا تاریخ و زمینه‌های آن کلام را دگرگون می‌کند. از طرفی ادبیات بزرگ - اقلیت همچون رخداد پیش‌بینی‌ناپذیر است و هربار اگرچه خود را مکرر می‌کند اما در عین حال بر تفاوت یگانه و نابهنگامی خود صحه می‌گذارد.
پی‌نوشت‌ها:
*زندگی از نظر نیچه نیرویی است پایان‌ناپذیر که در صیرورتی دایمی خود را تکرار می‌کند.
**ادبیات اقلیت را می‌توان از یک منظر ادبیات بیولوژیک و ادبیات موجود زنده در نظر گرفت؛ ادبیاتی که تنها انگیزه‌اش جست‌وجوی راهی برای تداوم‌بخشیدن به منطق یک طرفه میل به زندگی است. بنابراین مهم‌ترین ویژگی کافکا از نظر دولوز وگتاری فقدان کامل نفی است و میل یکسره اثباتی به زندگی است.
1-نقب از کافکا، سیاوش جمادی
2-نامه به فلیسه جلد 1 کافکا، مرتضی افتخاری
3، 4، 5-کافکا: به سوی ادبیات اقلیت ژیل دولوز - فلیکس گتاری، حسین نمکین
6و 7-دولوز - کلر کوبروک، رضا سیروان
دیگر اشتیاقی به یقین ندارم»1
مردی را در نظر بگیرید که عاشق زنی می‌شود که یک‌بار او را دیده و بعد از آن هربار با به‌تعویق‌انداختن ملاقات، دیدارش را ناممکن می‌سازد اما در عوض به‌مدت پنج‌سال (از سپتامبر1912 تا اکتبر1917) برایش نامه می‌نویسد و احساساتش را بیان می‌کند. در اولین نامه‌اش هیچ انتظار پاسخگویی از او را ندارد. «هیچ‌گاه انتظار ندارم که متقابلا به نامه‌ام پاسخ داده شود. حتی اگر هرروز، بیشتر از روز قبل در انتظار نامه‌ای باشم و از آن خبری نشود هرگز دلگیر و ناراحت نمی‌شوم و اگر هم بالاخره به دستم برسد امکان این هست که به تعجب هم بیفتم.»2 اما در ادامه به‌تدریج زن را متعهد می‌کند که به نامه‌ها پاسخ دهد حاصل خروارها نامه (500 نامه) به صورت دو جلد کتاب - نامه‌هایی به فلیسه- می‌شود، اینها همه، حجم وسیع مکاتبات به‌خاطر تحقق‌نیافتن دیدار است. «مکاتبه با فلیسه، سراسر مشحون از همین ناممکن‌بودن دیدار است.»3
رسیدن به یقین، به نقطه نهایی، به خوشبختی و در مورد کافکا «ممکن‌کردن دیدار» با فلیسه به یک معنا تحقق‌یافتن و به‌فعلیت‌رساندن تمامی آن انرژی‌هایی است که از قبل در آدمی ذخیره شده است. در این نقطه آدمی به پایان‌ کار می‌رسد و خوشبختی تحقق‌یافته‌اش امکان پیشروی به دوردست‌تر، به نقطه‌ای ناممکن را از دست می‌دهد.
کافکا در یکی از آخرین داستان‌های ناتمامش «نقب» (1923) می‌گوید: به مرحله‌ای رسیده که دیگر اشتیاقی به یقین ندارد و «نقب» را مانند بعضی دیگر از داستان‌هایش ناتمام می‌گذارد - فصل پایانی رمان قصر هرگز به پایان نرسید- «ناتمام‌گذاردن داستان» و «ناممکن‌کردن دیدار» با به‌تعویق‌انداختن آن به‌منظور نرسیدن به نقطه پایان «سیاست کافکا» است در این سیاست نیرو باید به‌گونه‌ای فشرده و ذخیره‌شده باقی بماند تا قدرت نقب‌زدن برای ورود به فضاهای جدید و گسترشی به وجود آید زیرا که «جهان یک ریزوم است، یک نقب است.»4
ادبیات در سیاست کافکایی نقب‌زدن از نقش تعیین‌شده‌اش فاصله می‌گیرد و وضعی متفاوت می‌یابد. تا قبل از این ادبیات در نقش کلاسیکش به بازنمایی جهان می‌پرداخت یا حداکثر نیروی خود را به تمامی صرف رسانیدن پیام می‌کرد اما بعد از آن نیرو پایان می‌پذیرد و ادبیات قدرت خود را از دست می‌دهد در صورتی که ادبیات کافکایی به‌منظور پیشروی و «نقب‌زدن در بلوک‌های عرصه نمادین»5 به قدرت، به نیروی محرکه نیاز دارد. در اینجا ادبیات کافکا به میانجی دولوز به‌ناگزیر به نیچه ارتباط پیدا می‌کند. آن ناگزیری عبارت است از جمع‌آوری و فشردگی نیرو برای ورود به ناشناخته‌ها یا احیانا ناممکن‌ها.
دولوز و گتاری در کتاب «کافکا: به سوی ادبیات اقلیت» از این سیاست ادبیاتی کافکا به‌عنوان ادبیات اقلیت نام می‌برند؛ ادبیاتی که صرفا بازنما نیست و نیرویش را برای آنچه که هست به پایان نمی‌رساند بلکه برای پدیدآوردن آنچه خواهد آمد، در افقی دوردست‌تر گسترش می‌دهد» بر این اساس ادبیات اقلیت برای بیان آنچه که هست نمی‌نویسد.
ادبیات اقلیت برای پدیدآوردن آنچه دولوز وگتاری مردمانی که خواهند آمد نامیده‌اند می‌نویسد، هویت ادبیات اقلیت در فراشد آفرینش همیشه گذرا است»6
بدین سان ادبیات تا مادامی که ادبیات بودنش را می‌گستراند خود را در صیرورتی (شدن) دایمی قرار می‌دهد که نه تحول است و نه تکامل که فی‌الواقع خود زندگی به تعبیر نیچه‌ای آن است* ادبیاتی اقلیتی باقی می‌ماند. ادبیات در این شرایط همچون نقب، ریزوم زیگزاگ‌وار از خطوط کلی اکثریتی خود را می‌رهاند تا که به چنگ در نیاید و تسخیر نشود.
اما درست آن هنگام که قدرت ادبیات به‌مثابه موجودی کاملا بیولوژیک و زنده** به انتها می‌رسد که دیگر حتی میلی به گریز ندارد یعنی نیرویی برای گریز، نقب‌زدن یا حتی حقه‌زدن در خودش ندارد که اسیر صنعت (صنعت فرهنگ، صنعت دانشگاه) می‌شود تا که کاملا و به تمامی تسخیر شود و ‌آنگاه همچون یک کالا - منتها این‌بار به‌عنوان کالایی فرهنگی به مصرف برسد در این صورت «تفاوت» به «همگونی» و ادبیات اقلیت به ادبیات اکثریت بدل می‌شود.
این موضوع در مورد نوشته‌های بزرگ نیز مصداق دارد مثلا «شکسپیر را دقیقا به این سبب می‌توان نویسنده‌ای اقلیت درنظر گرفت که آثارش تصویر یکدستی از انسان وحتی تصویر یکدستی از شکسپیر ارایه نمی‌کنند. متون او بیشتر به علامت‌های سوال شبیهند و با هر اجرا یا خوانش سوالات جدیدی را مطرح می‌کنند. 7 ادبیات بزرگ در جهان - شکسپیر و کافکا - هربار تکرار می‌شود اما هربار تکراری عمیق را تجربه می‌کند. در این تکرار همواره چیزی از آن مثال مشهور هراکلیتوس وجود دارد که در یک آب دوبار نمی‌توان شنا کرد زیر هربار با بار قبل تفاوت دارد. تکرار در ادبیات اقلیت نیز اینگونه است. فی‌الواقع هر تکرار کلامی گشایش متفاوتی از آن کلام است زیرا تاریخ و زمینه‌های آن کلام را دگرگون می‌کند. از طرفی ادبیات بزرگ - اقلیت همچون رخداد پیش‌بینی‌ناپذیر است و هربار اگرچه خود را مکرر می‌کند اما در عین حال بر تفاوت یگانه و نابهنگامی خود صحه می‌گذارد.
پی‌نوشت‌ها:
*زندگی از نظر نیچه نیرویی است پایان‌ناپذیر که در صیرورتی دایمی خود را تکرار می‌کند.
**ادبیات اقلیت را می‌توان از یک منظر ادبیات بیولوژیک و ادبیات موجود زنده در نظر گرفت؛ ادبیاتی که تنها انگیزه‌اش جست‌وجوی راهی برای تداوم‌بخشیدن به منطق یک طرفه میل به زندگی است. بنابراین مهم‌ترین ویژگی کافکا از نظر دولوز وگتاری فقدان کامل نفی است و میل یکسره اثباتی به زندگی است.
1-نقب از کافکا، سیاوش جمادی
2-نامه به فلیسه جلد 1 کافکا، مرتضی افتخاری
3، 4، 5-کافکا: به سوی ادبیات اقلیت ژیل دولوز - فلیکس گتاری، حسین نمکین
6و 7-دولوز - کلر کوبروک، رضا سیروان

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.