|

نکاتی درباره نمایش «مرداب روی بام»

کوچی برای همیشه

رضا آشفته

اینکه بخواهی از روی دست دیگران ننویسی و متون دیگران را اجرا نکنی، یعنی به‌گونه‌ای دلخواه متن خودت را از متون دیگران بیرون بیاوری، اسمش نه اقتباس که دقیقا دراماتورژی است و رضا گوران چندین تجربه موفق در این رابطه داشته است اما او در نمایش مرداب روی بام که برگرفته از دوشیزه رزیتا، نوشته فدریکو گارسیا لورکای اسپانیایی است، نسبت به کارهای قبلی‌اش و حتی برداشتش از یرمای لورکا موفق نیست. این فقط به نوع نوشتار برمی‌گردد، که اگر متن لورکا برگرفته از واقعیت زندگی است، متن گوران انتزاعی از آن متن است. مسیر اشتباه نیست بلکه نوع نویس‌اش کم‌مایه و الکن است و برای همین نمی‌شود اصلا این متن را به‌عنوان نمایشنامه‌ای در خور تامل در نظر گرفت و در ادامه برایش دلایلی متقن خواهم آورد تا خواننده مطلب هم دقیق شود که چگونه است نویسنده‌ای در جاهایی موفق و در جاهای دیگر کارش ناموفق از آب درمی‌آید.
اصلا کاری به نوشته لورکا ندارم چون این برداشت می‌تواند ربطی به آن متن نداشته باشد و این هم تنها دلیلش برداشت دلبخواهی رضا گوران است. مرداب روی بام به مساله کوچ، سفر، مهاجرت و عشق می‌پردازد. کوچی برای همیشه و رفتنی که در پس خود تراژدی به بار خواهد آورد. ماهیت هر نوع متنی مبنایش کشمکش بین افراد و پدیده‌های پیرامونی- طبیعت، خدا و جامعه- خواهد بود. در اینجا چالش اصلی بین افراد است به اعتبار برگشت و آمدن دوباره یک مرد از آرژانتین به اسپانیا. کشمکشی درونی که زنان خواستار بازگشت تنها مرد دیار خود هستند.
تا اینجایش اتکای گوران به متن لورکا مشهود است اما آنچه باعث تمایز این دو متن خواهد شد، صحنه‌ها و پردازش شخصیت‌هاست که به قلم گوران در صحنه جاری شده است. البته لحظات زیبا و دیدنی هم در آن یافت می‌شود. اما کلیت طرح گوران به سرانجام و تصویری منسجم برای ایجاد یک تصویر تاثیرگذار و فرآیندی موثر منجر نمی‌شود. پدرو با زن‌های دوروبرش سروسری دارد، برخی تا پای جان دوستش دارند و برخی هم به ظاهر می‌خواهند سر بر تنش نباشد. او باید به آرژانتین برود و در مزرعه عمویش کار کند.
حالا زن‌ها با نامه‌های او زندگی می‌کنند و این روند اندوه را بر فضا تحمیل می‌کند. عشق و اندوهی که بی‌سرانجام است و همه امیدها یأس‌آلود می‌شود چون پدرو هیچ‌گاه به وطن بازنمی‌گردد. زن‌ها هم پایان تراژیک را با جنون و دیوانگی تصویر می‌کنند. به ظاهر و در مسیر خطی آنچه هست، درست است اما در باطن آنچه باید، اتفاق نمی‌افتد؛ یکی به دلیل اتکای گوران به روایت است تا خود نمایش. یعنی چالشی و تحرکی در میان نیست بلکه گزارشی از ماوقع را می‌شنویم چه به صورت تک‌نفره و چه در آمدوشد آدم‌ها و ردوبدل‌شدن حرف‌ها. دوم اینکه زد و بندها و تحرکات صحنه‌ای هم در چارچوب تعریف‌های درست نمایشی قرار نمی‌گیرد. یعنی آدم‌ها منفعل‌اند و همه‌چیز ایست است تا اینکه ما شاهد روالی پویا و متحرک به‌واسطه استقرار درست یک وضعیت نمایشی باشیم. همین خود دلیلی مبرهن است تا قلمفرسایی رضا گوران کژراه را به راه ترجیح دهد. بازتاب چنین فرآیندی هم نرسیدن به توافقی دوسویه برای ایجاد رابطه‌ای تامل‌برانگیز با مخاطب است. مخاطب در تئاتر دوست دارد روابط بین آدم‌ها و پدیده‌ها را به عینه ببیند و به تامل واداشته شود. همین کافی است. اما در اجرای گوران ما فقط لحظات زیبا را می‌بینیم که چفت‌وبست به قاعده‌ای ندارند و همین مانع از بروز تداوم حسی و تصویری و از آن مهم‌تر شهودی خواهد شد.
این لحظات زیبا شامل صحنه‌های روی ابر و حرف‌زدن رزیتا و پدرو، دست‌هایی که از زمین دستمال‌های سرخ را به کلفت (بهناز جعفری) می‌دهند و او کف را می‌سابد، چاقوهایی که به جای گل در زمین کاشته و بیرون آورده می‌شود توسط بانوی خانه (پانته‌آ پناهی‌ها) و... است اما این لحظات در پس و پیش خود دلایل محکمی برای بودن یا نبودن ندارند. این یعنی ضعف عمده‌ای که از ایجاد درام جلوگیری می‌کند. اینکه بخواهیم انتزاع واقعیت را نشان بدهیم بنا بر فلسفه افلاطون تعریف درست‌تری از هنر نمایش است و البته شدنی. اما نحوه ارایه و پردازش درام هم در این مهم دخالت می‌کند. ما در اتنزاع واقعیت هنوز موفقیت چندانی نداشته‌ایم.
یعنی هنوز در حد و اندازه ابزوردنویسان، اکسپرسیونیسم‌ها، سمبولیسم‌ها، سوررئالیسم‌ها و مانند اینها که از واقعیت در گذر و گریزند، نتوانسته‌ایم متنی بنویسیم. ما هنوز نتوانسته‌ایم همانند نمونه‌های جهانی آثار در خور تأملی را بنویسیم و اجرا کنیم. برای همین بیشتر با متون گنگ، مجهول، مبهم و مه‌آلود رودررو می‌شویم تا انتزاعی که بخواهد ذهن ما را معطوف به کشف والایی از موقعیت انسان در جهان محل زیستش گرداند.
رضا گوران خواسته شاعرانگی لورکا را رعایت کند و حتی افزونتر از او به لحظات شعرگونه و تصویری در اجرایش اتکا کند. چه زیباست این ایده اما در عمل موفق نیست چون این آدم‌ها بی‌واسطه عیان نمی‌شوند و هویت مشخصی ندارند و نمی‌دانیم چرا باید مثل ارواح در فضا معلق شده باشند. فقط کافی بود دلایل این حضور جنون‌آمیز مشخص می‌شد آن‌وقت متن هم چفت‌وبست‌های درست و به‌موقعی می‌یافت. نتیجه هم دنبال‌کردن فضا می‌شد. الان با این ضرباهنگ کند و فضای نیمه‌روشن، ذهن و چشم خسته می‌شوند. چراکه نه شخصیت رزیتا جذاب است و نه پدرو و نه پیرزن‌ها و نه دختران جوانی که هر یک خاطره و نشانی از پدرو دارند.
اگر قلم رضا گوران می‌توانست از دل این شاعرانگی بیش از حد، به درامی درخور تامل برسد، آن وقت طعم و مزه این چرخش تازه تا ابد با ما می‌ماند. با این حال او توانسته تجربه‌ای را پیش‌رویمان قرار دهد، هرچند نمی‌تواند یادآور توانمندی یرما و خاموشی دریا باشد.
اینکه بخواهی از روی دست دیگران ننویسی و متون دیگران را اجرا نکنی، یعنی به‌گونه‌ای دلخواه متن خودت را از متون دیگران بیرون بیاوری، اسمش نه اقتباس که دقیقا دراماتورژی است و رضا گوران چندین تجربه موفق در این رابطه داشته است اما او در نمایش مرداب روی بام که برگرفته از دوشیزه رزیتا، نوشته فدریکو گارسیا لورکای اسپانیایی است، نسبت به کارهای قبلی‌اش و حتی برداشتش از یرمای لورکا موفق نیست. این فقط به نوع نوشتار برمی‌گردد، که اگر متن لورکا برگرفته از واقعیت زندگی است، متن گوران انتزاعی از آن متن است. مسیر اشتباه نیست بلکه نوع نویس‌اش کم‌مایه و الکن است و برای همین نمی‌شود اصلا این متن را به‌عنوان نمایشنامه‌ای در خور تامل در نظر گرفت و در ادامه برایش دلایلی متقن خواهم آورد تا خواننده مطلب هم دقیق شود که چگونه است نویسنده‌ای در جاهایی موفق و در جاهای دیگر کارش ناموفق از آب درمی‌آید.
اصلا کاری به نوشته لورکا ندارم چون این برداشت می‌تواند ربطی به آن متن نداشته باشد و این هم تنها دلیلش برداشت دلبخواهی رضا گوران است. مرداب روی بام به مساله کوچ، سفر، مهاجرت و عشق می‌پردازد. کوچی برای همیشه و رفتنی که در پس خود تراژدی به بار خواهد آورد. ماهیت هر نوع متنی مبنایش کشمکش بین افراد و پدیده‌های پیرامونی- طبیعت، خدا و جامعه- خواهد بود. در اینجا چالش اصلی بین افراد است به اعتبار برگشت و آمدن دوباره یک مرد از آرژانتین به اسپانیا. کشمکشی درونی که زنان خواستار بازگشت تنها مرد دیار خود هستند.
تا اینجایش اتکای گوران به متن لورکا مشهود است اما آنچه باعث تمایز این دو متن خواهد شد، صحنه‌ها و پردازش شخصیت‌هاست که به قلم گوران در صحنه جاری شده است. البته لحظات زیبا و دیدنی هم در آن یافت می‌شود. اما کلیت طرح گوران به سرانجام و تصویری منسجم برای ایجاد یک تصویر تاثیرگذار و فرآیندی موثر منجر نمی‌شود. پدرو با زن‌های دوروبرش سروسری دارد، برخی تا پای جان دوستش دارند و برخی هم به ظاهر می‌خواهند سر بر تنش نباشد. او باید به آرژانتین برود و در مزرعه عمویش کار کند.
حالا زن‌ها با نامه‌های او زندگی می‌کنند و این روند اندوه را بر فضا تحمیل می‌کند. عشق و اندوهی که بی‌سرانجام است و همه امیدها یأس‌آلود می‌شود چون پدرو هیچ‌گاه به وطن بازنمی‌گردد. زن‌ها هم پایان تراژیک را با جنون و دیوانگی تصویر می‌کنند. به ظاهر و در مسیر خطی آنچه هست، درست است اما در باطن آنچه باید، اتفاق نمی‌افتد؛ یکی به دلیل اتکای گوران به روایت است تا خود نمایش. یعنی چالشی و تحرکی در میان نیست بلکه گزارشی از ماوقع را می‌شنویم چه به صورت تک‌نفره و چه در آمدوشد آدم‌ها و ردوبدل‌شدن حرف‌ها. دوم اینکه زد و بندها و تحرکات صحنه‌ای هم در چارچوب تعریف‌های درست نمایشی قرار نمی‌گیرد. یعنی آدم‌ها منفعل‌اند و همه‌چیز ایست است تا اینکه ما شاهد روالی پویا و متحرک به‌واسطه استقرار درست یک وضعیت نمایشی باشیم. همین خود دلیلی مبرهن است تا قلمفرسایی رضا گوران کژراه را به راه ترجیح دهد. بازتاب چنین فرآیندی هم نرسیدن به توافقی دوسویه برای ایجاد رابطه‌ای تامل‌برانگیز با مخاطب است. مخاطب در تئاتر دوست دارد روابط بین آدم‌ها و پدیده‌ها را به عینه ببیند و به تامل واداشته شود. همین کافی است. اما در اجرای گوران ما فقط لحظات زیبا را می‌بینیم که چفت‌وبست به قاعده‌ای ندارند و همین مانع از بروز تداوم حسی و تصویری و از آن مهم‌تر شهودی خواهد شد.
این لحظات زیبا شامل صحنه‌های روی ابر و حرف‌زدن رزیتا و پدرو، دست‌هایی که از زمین دستمال‌های سرخ را به کلفت (بهناز جعفری) می‌دهند و او کف را می‌سابد، چاقوهایی که به جای گل در زمین کاشته و بیرون آورده می‌شود توسط بانوی خانه (پانته‌آ پناهی‌ها) و... است اما این لحظات در پس و پیش خود دلایل محکمی برای بودن یا نبودن ندارند. این یعنی ضعف عمده‌ای که از ایجاد درام جلوگیری می‌کند. اینکه بخواهیم انتزاع واقعیت را نشان بدهیم بنا بر فلسفه افلاطون تعریف درست‌تری از هنر نمایش است و البته شدنی. اما نحوه ارایه و پردازش درام هم در این مهم دخالت می‌کند. ما در اتنزاع واقعیت هنوز موفقیت چندانی نداشته‌ایم.
یعنی هنوز در حد و اندازه ابزوردنویسان، اکسپرسیونیسم‌ها، سمبولیسم‌ها، سوررئالیسم‌ها و مانند اینها که از واقعیت در گذر و گریزند، نتوانسته‌ایم متنی بنویسیم. ما هنوز نتوانسته‌ایم همانند نمونه‌های جهانی آثار در خور تأملی را بنویسیم و اجرا کنیم. برای همین بیشتر با متون گنگ، مجهول، مبهم و مه‌آلود رودررو می‌شویم تا انتزاعی که بخواهد ذهن ما را معطوف به کشف والایی از موقعیت انسان در جهان محل زیستش گرداند.
رضا گوران خواسته شاعرانگی لورکا را رعایت کند و حتی افزونتر از او به لحظات شعرگونه و تصویری در اجرایش اتکا کند. چه زیباست این ایده اما در عمل موفق نیست چون این آدم‌ها بی‌واسطه عیان نمی‌شوند و هویت مشخصی ندارند و نمی‌دانیم چرا باید مثل ارواح در فضا معلق شده باشند. فقط کافی بود دلایل این حضور جنون‌آمیز مشخص می‌شد آن‌وقت متن هم چفت‌وبست‌های درست و به‌موقعی می‌یافت. نتیجه هم دنبال‌کردن فضا می‌شد. الان با این ضرباهنگ کند و فضای نیمه‌روشن، ذهن و چشم خسته می‌شوند. چراکه نه شخصیت رزیتا جذاب است و نه پدرو و نه پیرزن‌ها و نه دختران جوانی که هر یک خاطره و نشانی از پدرو دارند.
اگر قلم رضا گوران می‌توانست از دل این شاعرانگی بیش از حد، به درامی درخور تامل برسد، آن وقت طعم و مزه این چرخش تازه تا ابد با ما می‌ماند. با این حال او توانسته تجربه‌ای را پیش‌رویمان قرار دهد، هرچند نمی‌تواند یادآور توانمندی یرما و خاموشی دریا باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.