غارنوشتنی
حسین سناپور
در یک سفر کوتاه تفریحی جمعی به منطقه «هرانده» (که غار «بورنیک» هم همان جاست)، چنددستهشدن جمع در حرکت به آن غار، تمثیلی را به ذهنم آورد که آن را شوخی -جدی به دوستانم گفتم. اینجا میخواهم آن حرف را فقط از جنبه جدیاش بگویم. حرفم این بود که داستاننویسی هم مانند همین طیکردن مسیر است: عدهای تا پای کوه میآیند که منطقهای است برای گلگشت و کاملا جذاب و با حداقل سختی. عدهای سختی زیادی را (به نسبت تواناییهایشان طبعا) تحمل میکنند و به ارتفاعاتی میروند با منظرهای زیباتر و هوایی و مناظری جذابتر، از جمله دیدن دهانه و ورودی خودِ غار، که برای آدمهای ناآشنا با چنان مناظری حتما بسیار جذاب است و حتما احساساتی را تجربه میکنند که بهعنوان آدمی ناآشنا با چنان شرایطی، پیشتر تجربهاش نکرده بودهاند. اما هنوز خودِ غار هم هست؛ تاریک، صخره و به کل ناشناس. رفتن به درون غار (جدای از تا کجا رفتنش، که هر بخشش میتواند حاوی خطرات و تجربیات و کشفوشهود متفاوتی باشد)، هم توانایی بدنی میخواهد و هم توانایی ذهنی و هم ابزار. بدون اینها واردشدنی در کار نخواهد بود و کشف و شهودی هم. چه چنین کاری بدون آن تواناییها و ابزار
میتواند به معنای نابودی باشد. نوشتن داستان (و در کل، نوشتن هرچیز و حتی هر کار دیگری هم)، چنین چیزی است: درابتدا جذاب و مفرح، با کشفهایی حداقلی از خود و از جهان و طبعا در دسترس خیلیها. بخش دومش فقط در دسترس عدهای معدود است؛ در دسترس آنها که خطر میکنند و سختیهای زیادی را به جان میخرند و در نهایت چشماندازی بزرگتر از زندگی را میبینند و خودشان و تواناییهای ذهنی و جسمیشان را واقعیتر و غریبتر میبینند. اما آنها که بهواقع کلمه خطر میکنند و چهبسا جانشان را گرو چنان غارنوشتنی میکنند، جاهای نادیده و غریبی از جهان و از وجودِ خودشان را پیدا و درک میکنند که فقط برای عدهای شاید استثنایی امکانپذیر است. اگر کسی تواناییهایش را به آن حد رسانده باشد و خودش را به تکنیکهای (ابزارهای) لازم مجهز کرده باشد، میتواند به کشف ناشناختههای خودش و جهان برود؛ کاری که به گمانم جویس و فاکنر و کافکا و هدایت و مانند آنها کردهاند و آیا هر کار دیگری هم همین نیست؟ همین نیست که در نهایت هر کار اقتصادی و اجتماعی و سیاسی از جایی به بعد باید وارد مرحلهای شوید که سراسر ریسک است و خطرکردن و احتمالِ نابودی و البته پیداکردن
چیزهایی که در دسترس فقط استثناها بوده است؟ میخواهید مثالی از جنس دیگر، مثلا سیاسی، هم برای آن بزنم؟ نه. خودتان مثالهای مختلفش را پیدا کنید. تکمله: در گفتن این تمثیل برای دوستانم در آن لحظه، یک جنبه شوخی هم وجود داشت و آن این بود که این تمثیل مصداقِ مشروط یا اصلا معوجی از شرایط ما بود، چون گرچه در نوشتن و غارنوردی، هم توانایی ذهنی مهم است و هم جسمی، اما در کار نوشتن، توانایی ذهنی خیلی مهمتر از توانایی جسمی است و در غارنوردی برعکس. از طرف دیگر، قصد از آن سفر، غارنوردی نبود و هرکس به دلایل دیگری ممکن بود آن راه تا اواسط یا اواخر آمده باشد، یا نیامده باشد. یعنی دوستانمان بیشتر بهدلیل اهداف، نه لزوما بهدلیل تواناییها و ناتوانیها، تا جایی از مسیر را رفتند یا نرفتند.
در یک سفر کوتاه تفریحی جمعی به منطقه «هرانده» (که غار «بورنیک» هم همان جاست)، چنددستهشدن جمع در حرکت به آن غار، تمثیلی را به ذهنم آورد که آن را شوخی -جدی به دوستانم گفتم. اینجا میخواهم آن حرف را فقط از جنبه جدیاش بگویم. حرفم این بود که داستاننویسی هم مانند همین طیکردن مسیر است: عدهای تا پای کوه میآیند که منطقهای است برای گلگشت و کاملا جذاب و با حداقل سختی. عدهای سختی زیادی را (به نسبت تواناییهایشان طبعا) تحمل میکنند و به ارتفاعاتی میروند با منظرهای زیباتر و هوایی و مناظری جذابتر، از جمله دیدن دهانه و ورودی خودِ غار، که برای آدمهای ناآشنا با چنان مناظری حتما بسیار جذاب است و حتما احساساتی را تجربه میکنند که بهعنوان آدمی ناآشنا با چنان شرایطی، پیشتر تجربهاش نکرده بودهاند. اما هنوز خودِ غار هم هست؛ تاریک، صخره و به کل ناشناس. رفتن به درون غار (جدای از تا کجا رفتنش، که هر بخشش میتواند حاوی خطرات و تجربیات و کشفوشهود متفاوتی باشد)، هم توانایی بدنی میخواهد و هم توانایی ذهنی و هم ابزار. بدون اینها واردشدنی در کار نخواهد بود و کشف و شهودی هم. چه چنین کاری بدون آن تواناییها و ابزار
میتواند به معنای نابودی باشد. نوشتن داستان (و در کل، نوشتن هرچیز و حتی هر کار دیگری هم)، چنین چیزی است: درابتدا جذاب و مفرح، با کشفهایی حداقلی از خود و از جهان و طبعا در دسترس خیلیها. بخش دومش فقط در دسترس عدهای معدود است؛ در دسترس آنها که خطر میکنند و سختیهای زیادی را به جان میخرند و در نهایت چشماندازی بزرگتر از زندگی را میبینند و خودشان و تواناییهای ذهنی و جسمیشان را واقعیتر و غریبتر میبینند. اما آنها که بهواقع کلمه خطر میکنند و چهبسا جانشان را گرو چنان غارنوشتنی میکنند، جاهای نادیده و غریبی از جهان و از وجودِ خودشان را پیدا و درک میکنند که فقط برای عدهای شاید استثنایی امکانپذیر است. اگر کسی تواناییهایش را به آن حد رسانده باشد و خودش را به تکنیکهای (ابزارهای) لازم مجهز کرده باشد، میتواند به کشف ناشناختههای خودش و جهان برود؛ کاری که به گمانم جویس و فاکنر و کافکا و هدایت و مانند آنها کردهاند و آیا هر کار دیگری هم همین نیست؟ همین نیست که در نهایت هر کار اقتصادی و اجتماعی و سیاسی از جایی به بعد باید وارد مرحلهای شوید که سراسر ریسک است و خطرکردن و احتمالِ نابودی و البته پیداکردن
چیزهایی که در دسترس فقط استثناها بوده است؟ میخواهید مثالی از جنس دیگر، مثلا سیاسی، هم برای آن بزنم؟ نه. خودتان مثالهای مختلفش را پیدا کنید. تکمله: در گفتن این تمثیل برای دوستانم در آن لحظه، یک جنبه شوخی هم وجود داشت و آن این بود که این تمثیل مصداقِ مشروط یا اصلا معوجی از شرایط ما بود، چون گرچه در نوشتن و غارنوردی، هم توانایی ذهنی مهم است و هم جسمی، اما در کار نوشتن، توانایی ذهنی خیلی مهمتر از توانایی جسمی است و در غارنوردی برعکس. از طرف دیگر، قصد از آن سفر، غارنوردی نبود و هرکس به دلایل دیگری ممکن بود آن راه تا اواسط یا اواخر آمده باشد، یا نیامده باشد. یعنی دوستانمان بیشتر بهدلیل اهداف، نه لزوما بهدلیل تواناییها و ناتوانیها، تا جایی از مسیر را رفتند یا نرفتند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.