|

مذاکرات هسته‌ای در 6ماه گذشته چه مسیری طی کرد

از «ژنو» تا «وین»

زینب اسماعیلی

توافق «ژنو»، پنج‌ماهه شد و تنها یک‌ماه دیگر به پایانش مانده‌ است. این ضرب‌الاجل را مذاکره‌کنندگان ایرانی و نمایندگان شش ‌کشور دیگر هم می‌دانند، از همین‌روست که در نوبت چهارم در وین دور هم جمع شده‌اند تا برای یک‌ماه آینده برنامه‌ریزی کنند.
مذاکراتی که از امروز در وین آغاز می‌شود، با چند احتمال زیر پیش خواهد رفت؛ در خوش‌بینانه‌ترین حالت، مکتوب‌کردن پیش‌نویس توافق نهایی آغاز می‌شود و مذاکره در نقطه‌ای برای کسب تکلیف از پایتخت‌ها قطع می‌شود، یا آنکه توافق «ژنو» به مدت چندماه تمدید می‌‌شود. بدبینانه‌ترین حالت اما، قطع مذاکرات و از سرگیری تحریم‌ها و روابط غیردوستانه است. توافق «ژنو»، تنفسی اگرچه کوتاه به دیپلماسی و اقتصاد ایران داد که می‌تواند با اجماع داخلی و البته رفتاری از سر تعقل در جامعه بین‌الملل و نمایندگان غربی آنها در کشورهای 1+5، به توافقی درازمدت‌تر منجر شود. اما مساله مهم اینجاست که طرف ایرانی چقدر به مذاکره‌کنندگان خود اختیار داده و خطوط قرمز را به چه میزانی محدود کرده‌ است. پاسخی که شاید بعد از مذاکرات یا حتی گذر زمان بتوان به آن پاسخ دهد.
روزشمار پایان توافق
توافق «ژنو»، نوامبر 2013 (آذر 92) در شبی سرد در شهری آرام، انجام گرفت، سه دور مذاکره فشرده و چند دور مذاکره کارشناسی، اهمیت کار را آنقدر بالا برد که وزرای خارجه کشورهای 1+5 به «ژنو» بیایند تا شاید بر کلمه‌ای از متن توافق، تاثیر بگذارند و نهایتا در قاب عکس تاریخی این توافق جای بگیرند؛ بعد از 10 سال مذاکره بی‌ثمر، اولین توافق با دولت تازه بر سر کارآمده تهران، در مورد فعالیت هسته‌ای‌اش. خیلی‌ها دوست دارند که تاریخ را تحریف کنند، خیلی‌ها دوست دارند که تاریخ را آنگونه که منافعشان اقتضا می‌کند بنویسند و مذاکره برای مذاکره در دوره‌های پیش را به آرمان‌های بزرگ گره بز‌نند، اما زمان قاضی خوبی خواهد بود. روزهای گذشته، آنها بارها عرض اندام کرده‌اند.
توافق «ژنو» اقدامات داوطلبانه‌ای را به مدت شش‌ماه برای تهران و کشورهای 1+5 در نظر گرفت. دو طرف تلاش کرده‌اند تا نشان دهند که به تعهداتشان پایبند هستند، اما مواردی هم هست که فضا را شکننده می‌کند. در یک‌سو لابی اسراییل و کسانی‌که در آمریکا حامی منافع اسراییل هستند، قرار دارد. پررنگ‌بودن نقش این رژیم در منطقه را می‌توان از سفرهای متعدد مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای دولت آمریکا بعد از هر دور مذاکره هسته‌‌ای با ایران به تل‌آویو شاهد بود. حامیان آمریکایی همین رژیم در کنگره، بعد از توافق «ژنو»، برای نشان‌دادن عصبانیت خود یادآوری کردند حالا که دولت آمریکا متعهد شده تحریم جدیدی علیه تهران وضع نکند اما باید بر اجرای سختگیرانه تحریم‌های پیشین، متعهد بماند. همین ماجرا موجب شد که در چند ماه گذشته به دفعات شاهد خبر برخی تحریم‌های به اصطلاح جدید و باز نشر فهرست افراد و شرکت‌های مورد تحریم‌ باشیم، اتفاقی که موجب انتقادات داخلی به مذاکره‌کنندگان هسته‌ای و دولت یازدهم شد.
اقدامات داوطلبانه طرف غربی
اما توافق «ژنو» چه بود و چه کرد؟ در سال‌های گذشته راه سختگیرانه تحریمی که کشورهای غربی علیه ایران در پیش گرفته بودند، موجب شد که ایران برای فروش نفت خود با مشکل جدی مواجه شود، شاهد این، بشکه‌های نفت سرگردان روی آب بود که منتظر مشتری با دل و جراتی بودند که از خطر مستوجب تحریم‌شدن توسط دولت‌های غربی به‌ویژه آمریکا نهراسد. اما شمار چنین مشتریانی روزبه‌روز کم و کمتر می‌شد. از همین‌رو تسهیل فروش نفت یکی از مواردی بود که مذاکره‌کنندگان هسته‌ای در دولت یازدهم به آن پرداختند. یکی از بندهای مرتبط به حوزه نفت در توافق «ژنو» در مورد اقدامات داوطلبانه 3+3 این است: «توقف تلاش برای کاهش خرید نفت‌خام ایران به نحوی‌که مشتریان فعلی بتوانند میانگین میزان کنونی خرید نفت خام خود از ایران را کماکان ادامه دهند.»
مواردی دیگر نیز مانند تعلیق تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا بر صادرات پتروشیمی ایران، طلا و فلزات گرانبها، تعلیق تحریم‌های آمریکا بر صنعت خودرو، صدور گواهی عرضه و نصب قطعات‌یدکی برای ایمنی پرواز هواپیماهای غیرنظامی... عدم صدور قطعنامه‌های جدید تحریم هسته‌ای توسط شورای امنیت سازمان‌ملل متحد و اتحادیه اروپا همچنین دولت آمریکا.
دولت‌های غربی به استناد این توافق نمی‌توانند تحریم جدیدی علیه دولت تهران وضع کنند؛ این دستاورد را باید در شرایطی دید که اقتصاد ایران به واسطه تحریم‌ها به این سمت می‌رفت که در فضای بین‌المللی به شرایط کشوری مثل عراق تبدیل شود، تحریم‌های شدید در سطح نفت در برابر غذا و دارو به سمت اجرایی‌شدن می‌رفت. اما این توافق توانست از آن پیشگیری کند. همچنین به ‌دنبال این توافق تاکنون در پنج نوبت مبلغ دومیلیاردو ٦٥٠میلیون‌دلار از دارایی‌های ایران آزاد شده ‌است.
اقدامات داوطلبانه ایران
بر مبنای توافق «ژنو»، دولت ایران متعهد شد که «نیمی از اورانیوم موجود غنی‌شده 20‌درصد را به صورت اکسید 20‌درصد برای تولید سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران ذخیره کند. بقیه UF6 20‌درصد را به مواد کمتر از پنج‌درصد رقیق کند. خط برگشت‌پذیر نیز وجود نداشته باشد.» در این شش ماه «اورانیوم را به سطح بالاتر از پنج‌درصد غنی‌سازی نکند.» همچنین «فعالیت‌های خود در تاسیسات سوخت هسته‌ای نطنز، فوردو یا رآکتور اراک را بیش از این گسترش نخواهد داد.» این اقدامات در حالی است که رییس سازمان انرژی اتمی به تاکید اعلام‌کرده‌اند که به اندازه نیاز 20 سال آینده کشور اورانیوم غنی‌شده 20‌درصد تولید شده ‌است و نگهداری آن برای کشور هزینه‌زاست. همانطور که ادامه غنی‌سازی 20‌درصد منطقی نیست.
نگرانی‌هایی با سابقه
یکی از نقاط عطف مذاکراتی که از امروز در مرحله نهایی است، ایجاد اعتماد در طرف غربی نسبت به برنامه هسته‌ای است. در حالی‌که جمهوری اسلامی ایران فتوای مقام‌معظم‌رهبری در حرام‌شمردن سلاح هسته‌ای را داشته، ادبیات رییس دولت وقت، ‌بی‌اعتمادی در جامعه جهانی را نسبت به ایران و برنامه هسته‌ای دامن زد. در همان حال، مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای نیز در مذاکرات هسته‌ای به‌دنبال مدیریت جهانی بود و پیشنهادهای کلی در این مورد مطرح می‌کرد.
همه اینها در حالی است که طرف غربی مدعی است که بالابردن میزان غنی‌سازی اورانیوم از سوی ایران هیچ توجیه فنی ندارد، چه آنکه تاسیسات هسته‌ای ایران، به این میزان غنی‌سازی نیاز ندارد. منابع نزدیک به مذاکره‌کنندگان پیشین هم می‌گویند که غنی‌سازی 20‌درصدی برای نشان‌دادن میزان پیشرفت ایران در فعالیت‌های هسته‌ای انجام گرفت. اینها، بهانه‌ای به تندروهای غربی داد تا با تبلیغات ناروا؛ بی‌اعتمادی طرف غربی نسبت به برنامه هسته‌ای ایران را دامن بزنند و اکنون باید ضمن دفاع از منافع ملی، در این حوزه اعتماد‌سازی کرد.
اعتماد کنند، ‌تحریم‌ها را لغو می‌کنند؟
مذاکره برای رسیدن به توافق نهایی از امروز آغاز می‌شود. خبرها در مورد موضوعات مذاکره بسیار اندک و کم است. تاکنون ما می‌دانیم که آنها بر سر رآکتور اراک، غنی‌سازی، همکاری‌های هسته‌ای و تحریم‌ها مذاکره‌ می‌کنند. البته طرف غربی اصرار دارد که باید روی موضوع موشک‌های بالستیک و توان دفاعی ایران هم مذاکره کنند اما مذاکره‌کنندگان ایرانی، انجام چنین مذاکره‌ای ‌را نمی‌پذیرند و می‌گویند که موضوع این مذاکرات فقط «هسته‌ای» است و ورود به حوزه‌های دیگر، پشتوانه حقوقی و منطقی ندارد.
هدف‌گذاری نهایی مذاکره‌کنندگان ایرانی، لغو همه تحریم‌ها علیه ایران است و هدف مذاکره‌کنندگان غربی، رفع نگرانی آنها در مورد برنامه هسته‌ای ایران است. اگر این تنها مشکل‌شان باشد با سازوکاری دقیق توسط «آژانس بین‌المللی انرژی اتمی» می‌توان شائبه‌ها و اتهام‌ها را رفع کرد. همچنین باید در نظر داشت، اقتصاد رنجور تحریم‌کنندگان، تاب ادامه محرومیت از بازارهای ایران را ندارند و نفت کشورمان هم متغیری است که به سادگی نمی‌توانند از نقش آن در بازارهای جهانی چشم‌پوشی کنند.
توافق «ژنو»، پنج‌ماهه شد و تنها یک‌ماه دیگر به پایانش مانده‌ است. این ضرب‌الاجل را مذاکره‌کنندگان ایرانی و نمایندگان شش ‌کشور دیگر هم می‌دانند، از همین‌روست که در نوبت چهارم در وین دور هم جمع شده‌اند تا برای یک‌ماه آینده برنامه‌ریزی کنند.
مذاکراتی که از امروز در وین آغاز می‌شود، با چند احتمال زیر پیش خواهد رفت؛ در خوش‌بینانه‌ترین حالت، مکتوب‌کردن پیش‌نویس توافق نهایی آغاز می‌شود و مذاکره در نقطه‌ای برای کسب تکلیف از پایتخت‌ها قطع می‌شود، یا آنکه توافق «ژنو» به مدت چندماه تمدید می‌‌شود. بدبینانه‌ترین حالت اما، قطع مذاکرات و از سرگیری تحریم‌ها و روابط غیردوستانه است. توافق «ژنو»، تنفسی اگرچه کوتاه به دیپلماسی و اقتصاد ایران داد که می‌تواند با اجماع داخلی و البته رفتاری از سر تعقل در جامعه بین‌الملل و نمایندگان غربی آنها در کشورهای 1+5، به توافقی درازمدت‌تر منجر شود. اما مساله مهم اینجاست که طرف ایرانی چقدر به مذاکره‌کنندگان خود اختیار داده و خطوط قرمز را به چه میزانی محدود کرده‌ است. پاسخی که شاید بعد از مذاکرات یا حتی گذر زمان بتوان به آن پاسخ دهد.
روزشمار پایان توافق
توافق «ژنو»، نوامبر 2013 (آذر 92) در شبی سرد در شهری آرام، انجام گرفت، سه دور مذاکره فشرده و چند دور مذاکره کارشناسی، اهمیت کار را آنقدر بالا برد که وزرای خارجه کشورهای 1+5 به «ژنو» بیایند تا شاید بر کلمه‌ای از متن توافق، تاثیر بگذارند و نهایتا در قاب عکس تاریخی این توافق جای بگیرند؛ بعد از 10 سال مذاکره بی‌ثمر، اولین توافق با دولت تازه بر سر کارآمده تهران، در مورد فعالیت هسته‌ای‌اش. خیلی‌ها دوست دارند که تاریخ را تحریف کنند، خیلی‌ها دوست دارند که تاریخ را آنگونه که منافعشان اقتضا می‌کند بنویسند و مذاکره برای مذاکره در دوره‌های پیش را به آرمان‌های بزرگ گره بز‌نند، اما زمان قاضی خوبی خواهد بود. روزهای گذشته، آنها بارها عرض اندام کرده‌اند.
توافق «ژنو» اقدامات داوطلبانه‌ای را به مدت شش‌ماه برای تهران و کشورهای 1+5 در نظر گرفت. دو طرف تلاش کرده‌اند تا نشان دهند که به تعهداتشان پایبند هستند، اما مواردی هم هست که فضا را شکننده می‌کند. در یک‌سو لابی اسراییل و کسانی‌که در آمریکا حامی منافع اسراییل هستند، قرار دارد. پررنگ‌بودن نقش این رژیم در منطقه را می‌توان از سفرهای متعدد مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای دولت آمریکا بعد از هر دور مذاکره هسته‌‌ای با ایران به تل‌آویو شاهد بود. حامیان آمریکایی همین رژیم در کنگره، بعد از توافق «ژنو»، برای نشان‌دادن عصبانیت خود یادآوری کردند حالا که دولت آمریکا متعهد شده تحریم جدیدی علیه تهران وضع نکند اما باید بر اجرای سختگیرانه تحریم‌های پیشین، متعهد بماند. همین ماجرا موجب شد که در چند ماه گذشته به دفعات شاهد خبر برخی تحریم‌های به اصطلاح جدید و باز نشر فهرست افراد و شرکت‌های مورد تحریم‌ باشیم، اتفاقی که موجب انتقادات داخلی به مذاکره‌کنندگان هسته‌ای و دولت یازدهم شد.
اقدامات داوطلبانه طرف غربی
اما توافق «ژنو» چه بود و چه کرد؟ در سال‌های گذشته راه سختگیرانه تحریمی که کشورهای غربی علیه ایران در پیش گرفته بودند، موجب شد که ایران برای فروش نفت خود با مشکل جدی مواجه شود، شاهد این، بشکه‌های نفت سرگردان روی آب بود که منتظر مشتری با دل و جراتی بودند که از خطر مستوجب تحریم‌شدن توسط دولت‌های غربی به‌ویژه آمریکا نهراسد. اما شمار چنین مشتریانی روزبه‌روز کم و کمتر می‌شد. از همین‌رو تسهیل فروش نفت یکی از مواردی بود که مذاکره‌کنندگان هسته‌ای در دولت یازدهم به آن پرداختند. یکی از بندهای مرتبط به حوزه نفت در توافق «ژنو» در مورد اقدامات داوطلبانه 3+3 این است: «توقف تلاش برای کاهش خرید نفت‌خام ایران به نحوی‌که مشتریان فعلی بتوانند میانگین میزان کنونی خرید نفت خام خود از ایران را کماکان ادامه دهند.»
مواردی دیگر نیز مانند تعلیق تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا بر صادرات پتروشیمی ایران، طلا و فلزات گرانبها، تعلیق تحریم‌های آمریکا بر صنعت خودرو، صدور گواهی عرضه و نصب قطعات‌یدکی برای ایمنی پرواز هواپیماهای غیرنظامی... عدم صدور قطعنامه‌های جدید تحریم هسته‌ای توسط شورای امنیت سازمان‌ملل متحد و اتحادیه اروپا همچنین دولت آمریکا.
دولت‌های غربی به استناد این توافق نمی‌توانند تحریم جدیدی علیه دولت تهران وضع کنند؛ این دستاورد را باید در شرایطی دید که اقتصاد ایران به واسطه تحریم‌ها به این سمت می‌رفت که در فضای بین‌المللی به شرایط کشوری مثل عراق تبدیل شود، تحریم‌های شدید در سطح نفت در برابر غذا و دارو به سمت اجرایی‌شدن می‌رفت. اما این توافق توانست از آن پیشگیری کند. همچنین به ‌دنبال این توافق تاکنون در پنج نوبت مبلغ دومیلیاردو ٦٥٠میلیون‌دلار از دارایی‌های ایران آزاد شده ‌است.
اقدامات داوطلبانه ایران
بر مبنای توافق «ژنو»، دولت ایران متعهد شد که «نیمی از اورانیوم موجود غنی‌شده 20‌درصد را به صورت اکسید 20‌درصد برای تولید سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران ذخیره کند. بقیه UF6 20‌درصد را به مواد کمتر از پنج‌درصد رقیق کند. خط برگشت‌پذیر نیز وجود نداشته باشد.» در این شش ماه «اورانیوم را به سطح بالاتر از پنج‌درصد غنی‌سازی نکند.» همچنین «فعالیت‌های خود در تاسیسات سوخت هسته‌ای نطنز، فوردو یا رآکتور اراک را بیش از این گسترش نخواهد داد.» این اقدامات در حالی است که رییس سازمان انرژی اتمی به تاکید اعلام‌کرده‌اند که به اندازه نیاز 20 سال آینده کشور اورانیوم غنی‌شده 20‌درصد تولید شده ‌است و نگهداری آن برای کشور هزینه‌زاست. همانطور که ادامه غنی‌سازی 20‌درصد منطقی نیست.
نگرانی‌هایی با سابقه
یکی از نقاط عطف مذاکراتی که از امروز در مرحله نهایی است، ایجاد اعتماد در طرف غربی نسبت به برنامه هسته‌ای است. در حالی‌که جمهوری اسلامی ایران فتوای مقام‌معظم‌رهبری در حرام‌شمردن سلاح هسته‌ای را داشته، ادبیات رییس دولت وقت، ‌بی‌اعتمادی در جامعه جهانی را نسبت به ایران و برنامه هسته‌ای دامن زد. در همان حال، مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای نیز در مذاکرات هسته‌ای به‌دنبال مدیریت جهانی بود و پیشنهادهای کلی در این مورد مطرح می‌کرد.
همه اینها در حالی است که طرف غربی مدعی است که بالابردن میزان غنی‌سازی اورانیوم از سوی ایران هیچ توجیه فنی ندارد، چه آنکه تاسیسات هسته‌ای ایران، به این میزان غنی‌سازی نیاز ندارد. منابع نزدیک به مذاکره‌کنندگان پیشین هم می‌گویند که غنی‌سازی 20‌درصدی برای نشان‌دادن میزان پیشرفت ایران در فعالیت‌های هسته‌ای انجام گرفت. اینها، بهانه‌ای به تندروهای غربی داد تا با تبلیغات ناروا؛ بی‌اعتمادی طرف غربی نسبت به برنامه هسته‌ای ایران را دامن بزنند و اکنون باید ضمن دفاع از منافع ملی، در این حوزه اعتماد‌سازی کرد.
اعتماد کنند، ‌تحریم‌ها را لغو می‌کنند؟
مذاکره برای رسیدن به توافق نهایی از امروز آغاز می‌شود. خبرها در مورد موضوعات مذاکره بسیار اندک و کم است. تاکنون ما می‌دانیم که آنها بر سر رآکتور اراک، غنی‌سازی، همکاری‌های هسته‌ای و تحریم‌ها مذاکره‌ می‌کنند. البته طرف غربی اصرار دارد که باید روی موضوع موشک‌های بالستیک و توان دفاعی ایران هم مذاکره کنند اما مذاکره‌کنندگان ایرانی، انجام چنین مذاکره‌ای ‌را نمی‌پذیرند و می‌گویند که موضوع این مذاکرات فقط «هسته‌ای» است و ورود به حوزه‌های دیگر، پشتوانه حقوقی و منطقی ندارد.
هدف‌گذاری نهایی مذاکره‌کنندگان ایرانی، لغو همه تحریم‌ها علیه ایران است و هدف مذاکره‌کنندگان غربی، رفع نگرانی آنها در مورد برنامه هسته‌ای ایران است. اگر این تنها مشکل‌شان باشد با سازوکاری دقیق توسط «آژانس بین‌المللی انرژی اتمی» می‌توان شائبه‌ها و اتهام‌ها را رفع کرد. همچنین باید در نظر داشت، اقتصاد رنجور تحریم‌کنندگان، تاب ادامه محرومیت از بازارهای ایران را ندارند و نفت کشورمان هم متغیری است که به سادگی نمی‌توانند از نقش آن در بازارهای جهانی چشم‌پوشی کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.