گزارشي از سومين نشست «نقد آدينه»
ادبياتِ تاييدي
شیما بهره مند
تماشاگري را تصور کنيد نشسته در سالن تاريک سينما، چشمدوخته بر پرده. تصوير، پيشروي تماشاگر است. تمام تماشاگران بهاتفاق تصويري واحد ميبينند اما در پناه تاريکي سالن سينما، تماشاگران هرکدام تنها در حال ديدن تصويري از آن خوداند. حالآنکه دستگاه آپارات، همان منشاء تصوير، درست پشتسر ماست. اين تعبير آلتوسر است که ما صفحه سينما را طوري ميبينيم که انگار تصوير مقابل ماست، انگار داريم روياي خودمان را بهياد ميآوريم.
و حالا نويسنده-مخاطبِ ادبيات امروز ما، همان تماشاگري است که گرچه درحال نوشتن رويا (بيان) خود است اما اين بيان، خواسته ناخواسته محصول و زايده دستگاه تفکري است که درست در پشتسر مخاطب (= نويسنده) قرار دارد، دستگاهي با سازوبرگهاي پيچيده، که قدرت را بين آحاد جامعه به شکل مداري به حرکت درميآورد: همان آپاراتوس. اينکه نويسنده امروز ميرود بدل به مخاطبِ اين مدار نامرئي شود، بحراني است که انکار و طبيعي جلوه دادنش، و حتا تلاش براي توقف اين مدار، هيچکدام راه به جايي نخواهد برد. دليل سردستي آن هم، انبوه کتابهايي که زير عنوان «ادبيات»، در سالهاي اخير منتشر شد و هيچ شوک يا وقفهاي در فضاي ادبي ايجاد نکرد. و کارگاهها و کلاسهاي داستاننويسي و اخيرا نقدنويسي که جز دامنزدن به اوضاع موجود کاري از پيش نبرد. خيل بسيارانِ داستاننويساني که از گفتمان فرهنگي چند دهه پيش و مشخصا دوران اصلاحات سر برآورد، امروز با بحران فروش و مخاطب و حتا چاپ آثارش مواجه است و البته روشن است که «خالقانِ» اين وضعيت، مساله را جايي بيرون از آپاراتوس فرهنگي، بيرون از سازوبرگهاي نامريي خلق متن بدانند. پس همچنان گرفتار امورِ مرئي و حلنشده سانسور و هزارتوهاي بوروکراتيک جواز و چاپ کتاباند، آنهم در بيشتر موارد با دمدستترين ابزارهاي ازپيشموجودِ اعتراضي، و رضايت دادن به امتياز به جاي مطالبه حق، امتيازِ چاپ کتاب و نه آزادي بيان. نقد ادبي اما با مريي کردن اين دستگاه، تغييرات ميکروسکوپي آن را همراه با گفتمانهاي تازه نشان ميدهد و نسبت آن را با «ادبيات» آشکار ميسازد، اينکه جريان غالب ادبي، همان آپاراتوس است که در آن همه امور نوظهور و مسالهساز به شکل بيانگري در ميآيد. درواقع اين مدار که فعال ميشود، امر مسکوتي که در مدار قدرت جا نگرفته با رواييشدنش بهنوعي حلوفصل ميشود. آپاراتوس، آن لحظهاي است که زبان- قدرت به اين فکر ميافتد که سراغ امور ساکت برود، آنها را به سخن درآورد. اينجاست که قدرت از طريق زبان خودش را بروز ميدهد. در ادبيات ما مدتهاست اين دستگاه، سوال و تفسير جديدي از جهان را پيش کشيده تا امور بيانناپذيرِ تاريخي را وادار به حرف زدن کند. نگراني اما اينجاست که اين دستگاه به سکوت رضايت نميدهد و استيضاح ميکند، ادبيات ما نيز نادانسته به اين استيضاح پاسخ ميدهد. توطئهاي اما در کار نيست، اين مدار جنبشي ادبي هم نيست. بلکه دستگاهي است که در آن ادبيات به عنصري تاييدگر، و سوژه نويسنده به مخاطب اين صدا تغيير ماهيت پيدا ميکند. اين صدا، صداي همان دستگاه است که اينبار از حنجره نويسندهِ جريان غالب به گوش ميرسد بيآنکه پاي اقتدار بهروشني در ميان باشد. پس نگاهي نقادانه به وضعيت اخير، اين صورتبندي را پيش ميکشد که: اثر زيباييشناختي، بيانهايي بيرون اين مدار ميسازد يا آپاراتوس است که خود را در اثر نشان ميدهد. در مواجهه تکبهتک با آثار نيز آپاراتوس ادبي از طريق تاثير ايدئولوژيک متن بر مخاطب بروز ميکند. تعابير و تصاوير اثر، رئاليستي «انتقال» پيدا ميکنند، حالآنکه اين تصاوير «ساخته» ميشوند. بهعبارتي مخاطب با توهم رئاليستيبودن متن مواجه است، انگار که متن، صرفا بازنمايي واقعيت است، برکنار و بيطرف. اما ساختارهاي قدرت، نويسندهِ جريان غالب را به مخاطب تبديل کرده. نويسنده ديگر نه عامل، که معلول متن است. و اين متون است که نويسنده و متناش را ميسازد و نويسندهها ديگر نوشته يا ساخته ميشوند اما در اين مدار بهشکل عامل عمل ميکنند، پس ناگزير در کار طبيعي جلوه دادن اين وضعيتاند.
در عينحال اين «خالقانِ» وضعيت اخير، از نويسنده- مخاطبان تا نهادهاي ادبي، برگفتمانِ خيرخواهانهاي تاکيد دارند که از ميان اين ادبيات نحيف سرند ميکند و وعده آيندهاي بهتر ميدهد. اما پوچي و ناکارآمدي اين رويکرد وقتي عيان ميشود که «مدعي است مساله ما با آپاراتوسها را ميتوان به استفاده صحيح و بهجا از آنها فروکاست... آنها ظاهرا واقعيتي ساده و سرراست را درنظر نميگيرند، چنانچه صرفا نوعي خاص از فرايند سوژهسازي (=سوژهزدايي) در ارتباط با هر آپاراتوسي وجود دارد، آنگاه براي سوژه آپاراتوس ناممکن خواهد بود که آن را به طريقي صحيح بهکار گيرد آن کساني که از چنين مباحثي پشتيباني ميکنند بهنوبه خود محصول آپاراتوسي هستند که در بطن آن اسير و گرفتارند.» و تا زماني که اين مدار نامريي در جامعه ادبي ما شناسايي نشود، همهچيز نتيجه معکوس ميدهد. «تز انحراف» يا «اثر انحرافي» آلبرت هيرشمن، مدل مناسبي براي اين گفتمانِ خيرخواهانه بهدست ميدهد. خيرخواهان در مواجهه با برنامههاي فرهنگي اعلامشده، بنا ندارند تا انتقادي تمامعيار از اين برنامهها ترتيب دهند، برعکس «خواه صادقانه و خواه رياکارانه از آن حمايت ميکنند اما از سوي ديگر ميکوشند تا نشان دهند اقدام پيشنهادي ناشيانه طراحي شده است؛ درحقيقت معمولا اصرار ميورزند که اين اقدام از رهگذر زنجيره پيامدهاي ناخواسته دقيقا نقيض هدفي را پديد خواهد آورد که اعلام و تعقيب ميشود. و اين در نگاه اول ترفند فکري جسورانهاي است.» نتيجه اين تلقي در ادبيات همراهي يا همدستي با گفتار حاکمي است که در فرايند آزمونوخطا ادامه دارد. خيرخواهان يا بهتعبير هيرشمن «مرتجعان» معتقدند هرگونه اقدام اساسي و کلي فقط وضعيتي را وخيمتر ميکند که چشمها به اصلاحش دوخته شده بود. براي اصلاح هم فعلا مواجهه با سازوکار چاپ کتاب، (که با بازار گره ميخورد) از طريق سازش و مذاکره، دستور کار است. اين تلقي اما مدام در نهادهاي ادبي داعيه تغيير وضعيت را دارد، و البته بهطور مداوم هم، در کارگاه و جايزه و مجله و محفل و مافيا و نشر خود را بازسازي ميکند. تدبير اين صورتبنديها اما همه با مفهوم «بازار» سروکار دارد، و نه چندان «ادبيات». براي همين تا چندي پيش اين جريان با مفاهيمي چون شکوفايي خود را تعريف ميکرد و حالا که از رونق افتاده و بنابر موازين اقتصادي و سياسي و فرهنگي، خود را غيراقتصادي و غيرسياسي و فقط فرهنگي جا ميزند، سوداي بازسازي روزگار سپريشده را در سر ميپرورد. نشر آثار داستاني وطني که از سکه افتاد، اين جريان در جايگاه پسيني عمليات ترميمي را آغاز کرد. تلاش براي افزايش جايزهها و اعلام نظر پس از موضعگيري مسوولان درباره تغيير وضعيت سانسور و فعاليت صنفي نويسندگان، از جمله اين عملياتاند. اما چيزي که اين روزها در حوزه فرهنگ يکريز و پيدرپي به گوش ميرسد، اين است که کاري بايد کرد، تغيير اوضاع ضرورت دارد. اما دستبرقضا آنان که اين حرفها را بيشتر از هر کس ديگر بر زبان ميرانند، کساني هستند که ميخواهند تغيير را در مسيري بيندازند که در پايان بهواقع هيچچيز تغيير نکند. همه چيز طبيعي است اما بايد تغيير کند! حالآنکه وضعيت طبيعي نيازي به تغيير ندارد. و اگر فشاري بيروني بر ادبيات ما اعمال شده، تقديرا بر وضعيت آن نيز تاثير گذاشته است و آن را به ادبیاتِ تائیدگر بدل کرده است.
و حالا سومين نشست «نقد آدينه»، با تامل بر دوگانه کليشهاي «ادبيات عامهپسند» و «ادبيات خلاقه»، در پي آن است که صورتبندي تازهاي از اين دوگانه به دست دهد. دوگانه «ادبيات تاييدي» و«ادبيات انتقادي»، و «ادبيات نُرمال» از پيشنهادهاي مطرحشده در اين نشست براي وضعيت اخير ادبيات است.
اولين نشست نقد آدينه در سال جديد اينطور آغاز شد:
احمد غلامي: در وضعيت امروز ادبيات ما، متاسفانه موضوع بررسي اثر ادبي يا همان تککتابها ديگر چندان اولويت ندارد و به موضوع دوم ادبيات ما بدل شده. و اهميت ترسيم وضعيت ادبيات و جريانهاي داستاني و ادبي موجود غلبه پيدا کرده است. اينکه ادبياتي درحال شکلگيري و توليد است که در صورت ظاهرياش ادامه ادبياتِ خلاقه يا روشنفکرانه ماست و نشانههايي از آن جريان را نيز با خود دارد، اما در باطن يا محتواي آن چندان نسبتي با جريان ادبي خلاقه ندارد يا بسيار کمرنگ است، پس ادامه جريان ادبيِ اصيل نيست و بهنوعي جعل جريان ادبي است. چون الان موضوع محوري ادبيات ما، بيشتر فروش و بازار کتاب است تا مفهوم ادبيات. و جريان خلاق ادبيات تبديل شده به صنعت فرهنگي که سرنوشت خود را با صنعت نشر و بازار تعريف کرده. منظورم اين نيست که مخالف فروش هستم، اما اينکه چاپ و فروش کتاب دغدغه امروز ادبيات است، نشانه قطع يک جريان و جا زدن جريان اخير به عنوان ادبيات اصيل است. جرياني که با کتاب و ادبيات به صورت کالا برخورد ميکند.
حسين سناپور: من اصلا اعتقادي ندارم که جريان ادبي خلاقهاي بوده و حالا قطع شده. خصوصيات اين ادبيات چيست؟
غلامي: ادبيات خلاقه با مفهوم ادبيات درگير است و حامل ايده يا تفکر است. آثار بسياري را ميشود نمونه آورد. کارهاي ساعدي را ببينيد. «عزاداران بيل» وامدار نگاه به بيرون، يا مخاطب نيست و دغدغه فروش و نشر ندارد و تفکر را تقليل نميدهد به فروش و بازار کتاب. يا آثار احمد محمود يا هوشنگ گلشيري و ديگران. اين کتابها مخاطبهاي تازهاي را صدا ميکنند و آدمهاي تازهاي را ميسازند و خطاب ميکنند. و اگرچه تفکر يا آدمهاي متفاوتي را خلق ميکنند اما براي صدا کردن مخاطب تازه از منظومه ادبيات خارج نميشوند و مثل امروز به سازوکارهايي ديگري متوسل نميشوند. روشن بگويم فروش و بازار دغدغه اين نويسندهها نيست. اگر فکر ميکنيد اينطور نيست نمونههايي دستکم در دهه اخير بياوريد اما مرا به آينده حواله ندهيد؛ به جريان رو به شکوفايي ادبيات که شايد در آينده شاهد باشيم و شايد هم نه. البته تا يکدهه پيش هم تککتابهاي خوبي داشتهايم که از اين چرخه توليد ادبياتِ جعلي فاصله داشتهاند. «سمفوني مردگان» يا «همنوايي شبانه ارکستر چوبها» و «اسفار کاتبان» هم نمونهاش. و تازه رضا قاسمي و ديگران هم وامدار جريان ادبي ايران نيستند گرچه به زبان فارسي مينويسند.
سناپور: احمد محمود را کنار ساعدي ميگذاريد، اما اينها با هم خيلي تفاوت دارند. محمود با «همسايهها» معروف شد که گمانم سال 55 چاپ شد و همانموقعها هم ممنوع شد و تا امروز هم صدها هزار نسخه فروش رفته، اثر رئاليستي قصهگويي که خوانندگان بسياري هم داشته و دارد. اما «عزاداران بيل»، گمان نکنم يکصدم «همسايهها» هم فروش داشته باشد و شايد دو يا سههزار تا فروش رفته، پس خواننده چنداني را خطاب نکرده. هنوز هم داستانهاي ساعدي ساده نيستند که مخاطب زيادي بتواند آنها را بخواند. و اگر هم ساعدي شهرت دارد به خاطر «ترس و لرز» يا «عزاداران بيل» نيست. مجموعه کارهاي ساعدي يعني حضور در تئاتر يا صحنه سياسي است که موجب معروفيت او شده مثل آلاحمد و بسياري ديگر. به خاطر اين حضور است که طيفي از آدمهاي اپوزيسيون حولوحوش اينها جمع ميشوند و در نتيجه کتابهاشان فروش ميرود و اين بهگمانم به ادبيات خلاقهشان ربط ندارد، يا حداقل ربط مستقيمي ندارد. اين است که به نظرم سيري که آمدهايم، سير طبيعي داستاننويسی ماست. از سيسال پيش داستاننويسي را جمع ميبنديم و بعد ميگوييم نويسندههاي ما گلستان و ساعدي و گلشيري و... بودند يعني 70 سال داستاننويسيمان را جمع ميکنيم و به زحمت ميشود 10 نفر و بعد ميگوييم ببينيد چه ادبيات شاهکاري بوده! اما در طي هفتاد سال. اگر در آينده به همين داستاننويسي امروز هم نگاه کنيم حتما اسمهايي هستند که بعدها انتخاب شوند. به نظرم در اين نگاه نوعي نوستالژي وجود دارد. طبعا خيلي چيزها در ادبيات امروز تغيير کرده، مثلا جنبههاي سياسياش کمرنگ شده يا ادبياتِ نويسندههايي شده که زندگيشان در شهر ميگذرد اما چند دهه بعد از همينها ميشود اسمهاي مهمي را بيرون کشيد.
يونس تراکمه: تصور من اين بود که قرار است از دو نوع توليد ادبي و ساختار اينها حرف بزنيم. اينکه چه ادبياتي خلاقه و چه ادبياتي عامهپسند تلقي ميشوند. و بعد برسيم به اين مساله که اساسا فروش، معيار جدا کردن اينها نيست و فروش فقط يکي از شاخصههاي ادبيات عامهپسند است. اما درباره وضعيت فعلي ادبيات ما، باز برميگردم به انقطاعي که در داستاننويسي ما پيش آمد. در کارهاي نويسندههاي جوان چند کتاب را ميخوانيم و از اين ميان ميگوييم يکي بهتر از ديگري است اما وقتي به چشمانداز کلي اين کارها نگاه کنيم جور ديگري ميبينيم اما اين دوره گذار است. از اوايل دهه 80 با خيل جوانهايي روبرو شديم که وارد حوزههاي هنري شدند اما خيليهاشان طي 4، 5 سال فراموش شدند. اما چون اعتقاد دارم که داستاننويسي نمرده و ادامه دارد، فکر میکنم اين دوره تجربي ميگذرد و نويسنده تازهکار ميپذيرد که بايد خلاء پشتسرش را خودش پر کند. پس اين جريان هم بايد تلفات خودش را بدهد و بايد آدمهاي خودش را پيدا کند. اين نسل دانش داستاننويسي و تئوري بيشتري از نسلهاي پيشتر دارد، اما در چشمانداز ادبي امروز دستاوردها خيلي کوچک است و ما هم در جوايز ادبي بين همين کوچکها داريم بهتر را انتخاب ميکنيم. پس نویسنده تازهکار بايد خودش را به دستاوردهاي ادبيات ما وصل کند و روي دوش نويسندههاي گذشته بايستد. يعني دستاوردهاي ادبي را از ابتدا تا امروز بخواند و با دانش امروز تحليل کند و بعد ديد خودش را پيدا کند و بنويسد. الان اينقدر وضع بد است که اگر کتابي سههزار تا فروش برود ما را ذوقزده ميکند. از طرفی شاخصه پرفروش بودن، کتابي را در ژانر عامهپسند قرار نميدهد منهاي اينکه دو، سه هزار نسخه هم پرفروش نيست. در مجموع ادبياتي که الان منتشر ميشود بايد با تعاريف و شاخصههاي اين ژانرها هر مورد را شناسايي کنيم. مهم نيست که ناشرِ کتابي، نشر روشنفکري است يا خودش ادعاي روشنفکري دارد، ژانر هر کتاب را بايد بعد از خواندن معلوم کرد. الان کتابهايي که نشر آموت منتشر ميکند، شاخصه ادبياتِ عامهپسند شده و کتابهايي که نشر چشمه چاپ کند، ادبيات روشنفکري است! در حاليکه ابدا اينطور نيست. بحث کلي من اين است داستاننويسي امروز ما دارد دورهاي تجربي را ميگذارد که گاهي ما را عصباني يا ذوق زده ميکند اما در کل من دوست دارم اميدوار باشم.
محمود حسينيزاد: ادبيات اينجا هرگز نتوانست پا بگيرد. و همواره درگير مسايل سياسي و اجتماعي بود. يا جنگ دوم جهاني بود يا کودتاي 28 مرداد شد يا خرداد 43 و... يعني ادبيات هرگز نتوانست زنجيرهاش را حفظ کند. هدايت همانجا مرد و تمام شد، آلاحمد و گلشيري و ديگران هم همينطور. ديگر اينکه اين ادبيات 150 درصد وابسته به غرب است و جمالزاده و هدايت و بزرگعلوي که با غرب مستقيما در تماس بودند، آن را راه انداختند و وقتي آنها رفتند هم تمام شد. يعني ادبيات ترجمهزده است. به همين دليل هم موجهاي عجيبوغريبي در ادبيات ما پديد ميآيد. اشتفان تسوايگ ترجمه شد، جواد فاضل از کنارش بيرون آمد. همينگوي ترجمه شد، ابراهيم گلستان نوشت. يا با «صدسال تنهايي» منيرو روانيپور و عباس معروفي نویسنده شدند. حالا هم که شِر و وِرهاي اريکامانوئل اشميت ترجمه ميشود و اين خيل داستاننويسها آمدند بيرون. پس فکر ميکنم در مورد ادبيات ما نميشود از معيار خلاقيت گفت. ما دچار خلايي هستيم که نويسندهها بايد پر کنند و متاسفانه اينطور نشد و بعد هم نقش سياست و اين خلايي که در اين چند دهه به وجود آمد و نقشي که مطبوعات در عنوان کثيف مافيا در ادبيات بازي کردند و حالا کار به جايي رسيده که به يک کتاب پِرپِري جايزه ميدهيم در حاليکه ميتوانيم اصلا جايزه ندهيم. اما در مورد ادبيات خلاقه و عامهپسند، بايد بگويم که من اساسا با اين کلمه «عامهپسند» مخالفم. همين رمان «صدسال تنهايي» عامهپسند است ديگر. بهزعم من بايد براي اين کلمه جانشيني پيدا کرد. آلمانيها ادبيات را به ادبياتِ والا و ادبيات ساده يا عامهفهم، تقسيم ميکنند و ادبيات عامهفهم يعني ادبياتي که با دانش خياباني ميتوان درکش کرد. يعني معيار ايدئولوژيکي آن است که تعيينکننده است نه پرفروش بودن آن.
پويا رفويي: تا اينجا من متوجه شدم که همه ما به اين تقسيمبندي ايراد شکلي داريم و به اجماعي نرسيديم اما تقريبا همگي مطمئن هستند که در ادبيات ما اتفاقي افتاده است. من فکر ميکنم تحولي که در ادبيات ما پيش آمده، تحول متني نيست، به متوني که نوشته شده و نويسندهها مربوط نميشود بلکه تحولي زمينهاي است. اين تحول از آستانه دهه 70 اتفاق افتاد و در نسبتهايي که بين قانونِ نوشتن و نوشتنِ قانون پيش آمد، صورتبنديها تغيير کرد. من هم مثل آقاي حسينيزاد معتقدم اين ادبيات را نه ميتوان دقيقا عامهپسند يا پرفروش خواند و نه ميتوان در ديگر تعبيرهايي که در حوزه نقد ادبي مطرح است، مانند ادبيات داروخانهاي يا ادبيات گريز، آن را جاي داد. اينجا اين تمايزها اتفاق نيفتاده است اما در شکاف بين قانونِ نوشتن و نوشتنِ قانون، قرار شد همه چيز دوباره رمزگشايي و بعد رمزگذاري شود. تعبير «فرهنگي» و «هنري» در اطلاق به پديدههايي چون ادبيات و سينما و نقاشي متعلق به دهه هفتاد است و اين زمينهاي را به وجود آورد که نسبت بين صورتبندي تجربههاي حياتي آدمها دگرگون شد. و مفهوم «سعادت» حرکت کرد و آمد در زندگي خصوصي، حالا اينجا به دلايل آن نميپردازم. همراه با آن در اين فضا پديدههايي مانند جنگ تحتعنوان تهاجم فرهنگي يا شبيخون فرهنگي دوباره نامگذاري شدند و این موجب شد که رمزگذاريها به حوزه فرهنگ منتقل شود. پيش از اين اگر به کسي فرهنگي اطلاق ميشد، احتمالا منظورشان اين بود که کارمند آموزش و پرورش است و هنوز هم، واژه فرهنگيان در همين معنا به کار ميرود. اتفاقي که افتاده اين است که به تعبير لنارد ديويس، منتقد ادبي آمريکايي، ايدهآلسازي جاي خودش را به نُرمالسازي داده. براي همين ميخواهم از اين تعبير براي ادبيات امروز استفاده کنم. ادبيات ما ديگر ادبياتِ نرمال است. چون شکلي از حيات را بازنمايي ميکند که نرمال شده است به اين معنا که ديگر وضعيت استثنايي وجود ندارد، ديگر قرار نيست ادبيات از تجربيات خاصي بگويد براي همين هم ادبيات کاملا امکان بازتوليد پيدا کرده. اشاره ميکنم به مثالي پيمايشي که سر يکي از کلاسها انجام دادم؛ در ادبيات پيش از این دوران، راوي آدمهاي بيشتر از دو نفر را خطاب قرار ميداد. اما الان نه فقط در عرصه داستان، که در صحنه شعر هم مخاطبها تک به تک شدهاند، يا ميزان لمس اشياء از لمس بدنها بيشتر شده. اينها تغييراتي ميکروسکوپي است که در ادبيات ما اتفاق افتاده، اما از همين روند نرمالسازي حکايت دارد. وجه ديگر اين قضيه، يعني فاز سوم اين تغييرات را که تقريبا از هفت هشت سال پيش آغاز شده، ميشود فاز نرمال-ايدهآل خواند. ادبيات ايران که تا آستانه انقلاب، حالت ايدهآل دارد و امر استثنايي را خطاب قرار ميدهد، بعدها نرمال، و در دوران اخير هم نرمال-ايدهآل ميشود. گيدوبور در مصاحبهاي ميگويد، همه وقتي به فضاي مجازي ميرسند، ميگويند «دهکده جهاني»، و بيشتر بر جهاني بودن آن تاکيد دارند اما کسي به اين توجه نميکند که بيشتر از آنکه جهاني باشد، دهاتي است. ادبيات ما نيز برخلاف اين حس هيستريک پرحرفي که پيدا کرده و خود را شهري نشان ميدهد، مروج ارزشهاي روستايي است. در واقع ما با روستاييانِ شهرنشين مواجه هستيم. درست خلاف آنچه بعد از دهه 40 ميبينيم، اينکه شهريها تلاش ميکنند گزارش يا مونوگرافي از زندگي روستايي به دست دهند. ادبياتي که محمود دولتآبادي خلق ميکند، گزارش شهرنشينان از روستا است. يا مثلا کارهاي آلاحمد و ساعدي، نشاندهنده روستا از چشم شهري است. من در مقالهاي اشاره کرده بودم که سپانلو شاعر تهران نيست، شاعرِ شهرستانيها يا جنگزدههايي است که به تهران آمدند و تهرانيها به اين معنايي که اخيرا برخورد ميشود، چندان با شعر سپانلو پيوندي پيدا نميکنند. ادبيات اخيرِ نرمال-ايدهآل، تيپي با عنوان آنتيرمانتيکها را خلق ميکند. در دورههاي قبلي مفهومي از شکست زندگي روزمره وجود داشت که به ادبيات ميانجاميد، و از ايده برگرفته از رمانتيکها و آن تب پايان قرن شکل ميگرفت و از نمايندگانش کساني چون صادق هدايت بودند و بعدها هم ديگران. کساني که زندگيشان را وقف ورود به فضايي با عنوان «ادبيات» کرده بودند. اما اين مفهوم زندگي، به دليل تحولات پيشآمده، جاي خودش را به چيز ديگري ميدهد. اين است که مساله امروز ما «نويسنده» است. به عبارتي اگر آنجا ما با شکست زندگي و شکلگيري متن روبهرو هستيم، اينجا با پيروزي زندگي و شکست متن مواجهيم. و حالا اگر نخواهيم دست به مقايسه بزنيم و بررسي تطبيقي کنيم، با نگاهي درونماندگار ميشود گفت، ادبيات ما امروز، ادبياتِ نرمالي است. خطري هم که برايش وجود دارد اين است که، زندگي چنان نرمال شود که ديگر نيازي به ادبيات احساس نشود. هربرت گانس، از نظريهپردازان ادبي به تمايزي اشاره ميکند که نشانه اين خطر است. و آن «همهچيزخوران» و «يکهخواران» است. شايد اين تعبير بتواند منظور غلامي را تا حدي پوشش دهد. ادبيات ما پيش از اين اتفاقات يکهخوار بوده، يعني ما آدمهايي را داشتهايم که در يک ژانر يا نگاه حرکت ميکردند. گزارش محمود دولت آبادي در خاطراتي که نقل ميکند اتفاقا با اين تعبير يکهخوران جفتوجور است. او ميگويد، بهرام صادقي را داشتيم که گرفتار نهيليسم خاص خودش بوده، گلشيري را که ميخواسته بر نهيليسم خودش فايق بيايد، يا احمد محمود را که ميخواسته با دشواريها و بحرانهاي زندگي شهري مواجه شود. يا خود محمود دولتآبادي که ميخواسته توضيح بدهد ما پيشينه چندان محکمي در ادبيات مدرن نداشتهايم و از اين بابت عقبافتادهايم. به همين دليل دولتآبادي ميگويد، ساواک تکليفش با ما نويسندهها روشن بود. اما الان همه هستند و نگاه که ميکني هيچکس نيست. چون اين گذار نرمالسازي زندگي منحصرا حاصل خيره شدن در تحولات ادبيات خود نيست، بلکه با چيز بيشتري، با تغيير سياستهاي حياتي شکل گرفته و قابل سنجش است. در این روند بود که يکهخواران جاي خود را دادند به همهچيزخوران. مجلات ادبي را هم اگر نگاه کنيد اين تمايز و گذار از تيپ يکهخواران به همهچيزخواران را ميبينيم. الان با فضايي مواجه شديم که در مجلات مثلا ادوارد دستقيچي را میبینیم و از طرفي بکت و بعد هم تئاتري کاملا روشنفکرانه و يادواره نويسندهاي دست چندم را هم پيدا ميکنيد. براي اينکه تصور بر اين است که مخاطب همهچيزخوار است و شکلي از تمشيت زندگي را پيش رويش دارد که به شدت نرمال شده است. اين را هم بگويم که مفهوم نرمال از علم آمار وارد علوم انساني شده است و از اينجا شروع شده که براي سلامت نسبي کارگران قله منحني را ميگفتند نرمال. در واقع نرمالها، ميانگين متوسطالحال يک جامعه آمارياند. ادبيات ما چنين ويژگياي را پيدا کرده و در شرايط نرمالشده ممکن است ادبيات بهطورکلي نابود شود. ادبيات شوروي چنان نرمال شد، که از بين رفت تا حدي که وقتي ادبيات پيش از انقلابش را با پس از آن نگاه ميکنيم، دچار حيرت ميشويم. يا ادبيات فرانسه، چنان در جامعه نرمالي قرار گرفت، که تصور نويسندگاني چون سارتر و سلين و کافکا ديگر به رويا تبديل شد. و البته جاهايي ديگر هست که ادبياتشان دچار چنين اتفاقي نشده، نمونهاش ادبيات آمريکاي لاتين. حتي سطح سواد مردم هم در اين اتفاق تعيينکننده نيست، براي اينکه نويسندهاي چون آستورياس را داريم که در مصاحبهاي ميگويد، تنها هشتدرصد ملت من سواد دارند. يعني ادبيات کشوري با 92درصد بيسواد برنده نوبل شده يا نويسندهاي چون سينگر را داريم که کل مخاطبانش 40هزارنفر بودهاند، چون به زبان ييديش مينوشت. پس فکر نميکنم اين متغيرها در وضعيت ادبيات امروز چندان تاثيري داشته باشد. بايد ديد زمينه زندگي چه تغييري کرده است. در زندگي اقتصاديمان با مفاهيمي چون خصوصيسازي و منطق بازار روبهرو شديم و در زندگي خصوصيمان با حرکت مفهوم سعادت از حوزه عمومي به حوزه خصوصي. اينها مسايلي است که معمولا خطشان ميزنيم و سعي ميکنيم به طرزي هيستريک به درون خود ادبيات نگاه کنيم. و حالا پرسش اساسي اين است که آيا با چنين تمشيت زندگياي عملا به ادبيات نيازي هست يا نه، و اگر نيازي هم باشد حتما در سير سليقه همهچيزخواران قرار ميگيرد. و اين اتفاقي است که نه در ادبيات افتاد و نه در نويسندگان و نه در تصور ژنتيکي و نسلي، بلکه تحولي است که در مفهوم حيات پيش آمد؛ حيات کاملا فشرده شد و آمد در زندگي خصوصي، و علايم و آثار خودش را هم به بار آورد. براي همين فکر ميکنم ادبيات امروز را نميشود با تعابيرِ از پيشآماده عامهپسند و پرفروش و حتا ادبيات بدنه خواند. نهادهايي هم که خواستند ادبيات را حمايت کنند، با همه نيکدلي و خيرخواهي، بيشتر به نرمالکردناش کمک کردند. اگر جوايز ادبياي داشتيم که خواستند ادبيات را از اين حالت خارج کنند، بيشتر به نرمالشدناش کمک کردند. يا ناشراني که وقت و سرمايهشان را گذاشتند و ريسک چاپ کتاب را تحمل کردند، يا مطبوعات و روزنامههايي که خواستند منادي ادبيات باشند و به رايگان اين کتابها را تبليغ و معرفي کردند، همه در نهايت به نرمال شدن ادبيات دامن زدند.
حسينيزاد: در تکملهاي بر بحثهاي رفويي بگويم، بزرگترين مشخصهادبيات عامهپسند توان بازتوليدياش است، همين وضعيت ادبيات امروز ما.
غلامي: همینطور است. ادبياتي که دارد اتفاق ميافتد، ادبيات تخت و بدون انگيزشي است، فعلا وجود دارد اما نميدانم و نميتوان پيشبيني کرد که تا چه زماني وجود خواهد داشت و چطور ادامه خواهد داد. اين بههمريختگي در ادبيات ما، همان نرمالشدن آن است. چون اين ادبيات نه شاخصههاي ژانر عامهپسند را دارد و نه ادبيات خلاقه يا جدي است. من هنوز اين کارها را ميخوانم. از بين اينها کتابي را خواندم از کسي که مدرس داستاننويسي است، اما داستانش اصلا اشکال فني دارد، اما همه از آن ميگذرند. اين بيتفاوتي و ناديده گرفتن، مشخصه اين ادبيات است، آن سختگيريها در مواجهه با اثر ادبي و اتفاقاتِ جامعه ادبي، ديگر از بين رفته، چون جنس خود اين ادبيات ديگر سختگيرانه و جدي نيست. و از کساني که آن را ميخوانند هم انتظار سختگيري و جديت در نقد ندارد و اين است که در مواجهه با نقدِ جدي برآشفته ميشود. حالا برخي سعي ميکنند اين ادبيات را به سمت ادبيات جدي بکشانند و جعلش کنند. و برخي ديگر آن را به سمت ادبيات عامهپسند ميکشانند تا پرفروشش کنند. حالا برويم سر اين بحث که اين وضعيت چطور ممکن شده و چطور ادامه پيدا ميکند.
سناپور: نگاه من مثل شما اينقدر بدبينانه نيست. من هم اين داستانها را ميخوانم و در داستان خواندن اگر از همه شما سختگيرتر نباشم، جزو آدمهاي سختگيرم. به نظرم تا اواخر دهه شصت تعداد نويسندههاي ما بسيار کم است، نه تنها تعداد نويسندههايي که معروف ميشوند، که کل جمعيتي که داستان مينويسد و بعد رها ميکند، زياد نيست. از اواخر دهه 60، يکمرتبه حرکتي فرهنگي شکل ميگيرد و جوانهاي بسياري وارد رشتههاي فرهنگي و هنري ميشوند، حالا اين حرکت بهخاطر نوعي سرخوردگي يا آگاهي دوباره است، کاري نداريم. اواخر دهه شصت و اوايل دهه 70، اغلب اينها جواناند و هنوز دارند ميخوانند و بعد از اواسط دهه 70، کمکم پيدا ميشوند و اسمها و چهرههاي جديدي میآیند که با يک يا دو کتاب مطرح ميشوند. از مشخصههاي اين اتفاق است. اگر به نامزدهاي جوايز ادبي در اواخر دهه 70 و اوايل دهه 80 نگاه کنيم، سهچهار نامزدشان حداقل با هم فرق داشتند و در هرسال نزديک به 20 نامزد داشتيم و روزبهروز هم تعداد داستاننويسهاي ما بيشتر شد و در ديگر رشتههاي هنري مثل عکاسي و سينما هم همينطور. نتيجه اينکه خودبهخود جوايز ادبي راه افتاد و اين پاسخي بود به اينکه کلي داستاننويس آمدند که کارهاي قابلتوجهي ميکنند. و جرياني شکل گرفته و حالا ميشود به اينها جايزه داد و حمايت کرد و بهنوعي تعريفشان کرد و اين جوايز کمک کرد تا جريان پاگرفته قويتر شود. در شهرستانها هم جوايز بسياري بهويژه براي داستان کوتاه راه افتاد و همه اينها موجب شد تا يک موج داستاننويسي در ايران راه بيفتد. و همين هم باعث شد موانع بسياري بر سر راه اين جريان قرار بگيرد و يکييکي جوايز ادبي تعطيل شدند و مجلات ادبي هم همينطور شد. تصويري که من از اين جريان دارم اين است که برخلاف پيش از انقلاب در دهه 30 يا 40 که تنها دهتا نويسنده داشتيم و دوتاشان معروف بودند، الان تعداد بسياري نويسنده داريم. حس من اين است که شما بيشتر نگران اين کثرتايد. وقتي شاهد جرياني کثير هستيم، از داخل اين جريان دهتا چهره شاخص که بيرون نميآيد و طبيعي است که کثرت، ميل به وسطبودن دارد. رفويي، کلمه «نرمال» را در معناي منفي بهکار ميبرد، اتفاقا من هم اين کلمه را ميپسندم، اما من اين نرمالبودن را مثبت ميبينم. بنابراين اين کثرت من را نميترساند و نگران نميکند و اتفاقا از اين کثرت خوشحالم. و اگر هم نگران باشم، نگراني من جاي ديگري است. پيش از انقلاب و تا اواخر دهه شصت هم، در ادبيات ما نوعي «دوبيني» ديده ميشد، اينکه يا ادبيات متعهد يا آوانگارد است و يا بهدردنخور. به نظرم گلشيري هم که مينشيند و نقد مينويسد، همين نگاه شما را دارد و اينها هم منجر ميشود به نقدهايي که در «نقد آگاه» چاپ کرد. درواقع گلشيري هم معتقد بود اين ادبياتي که معروف هم هست، جاي بحث و نقد دارد و همين خطري را ميديد که شما حس ميکنيد. و تازه او سراغ آدمهاي متوسط هم نميرفت، و همين حس امروز غلامي به ادبيات متوسط را، به معروفترين کارها داشت. ميخواهم بگويم من در نگاه شما هم اين دوبيني را به ادبيات ميبينم. اينکه ادبيات يا خلاقه است يا عامهپسند. اما اینطور نیست الان طيف وسيعي از داستان داريم که از عامهپسندترينها ميآيند تا داستانهايي که بستلر ميشوند و حداقلهاي کتاب خوب را دارند و نسبتا پرفروش هم هستند و خوانده هم ميشوند، تا داستانهاي آوانگارد که معمولا خيلي مخاطب ندارند و نمونهاش هم کارهاي کاتب و برخي کتابهاي بنيعامري و ابوتراب خسروي، البته جز «اسفار کاتبان» که روانتر و قابلخواندنتر بود و ميشد با آن ارتباط گرفت و چند باري هم چاپ شد. حالا اين وسط کتابهايي هم هستند که آوانگاردنما هستند و شلتاق ميکنند و تکنيکهاي عجيب و غريب به کار ميبرند و طبيعتا خواننده هم پيدا نميکنند اما ممکن است بين منتقدان و جايزهها طرفداراني هم پيدا کنند. پس من با اين کثرت مشکلي که نداريم هيچ، به شدت مايه خوشحاليام است که تعداد بسياري داستاننويس و علاقهمند به داستاننويسي داريم و اميدوارم همه اينهايي که دارند مينويسند ادامه بدهند حتا اگر عامهپسند مينويسند. اين جريان داستاننويسي در کشوري که از نظر نشر و ادبيات شرايط نرمالي دارد، بسيار طبيعي است. در اروپا و آمريکا هم همين شرايط است، تعداد بسياري داستاننويس متوسط دارند و تعداد بيشتري که عامهپسند يا پاورقي مينويسند و تعداد خيلي کمي که نخبهپسند مينويسند و به نظرم شرايط امروز ما، وضعيت نسبتا طبيعي ادبيات است. و اتفاقا وضعيت پيش از انقلاب، اصلا طبيعي نبوده و حداقل از لحاظ فرهنگي بسيار عقبماندهتر از امروز بوده، و در نتيجه داستاننويسيمان هم تقريبا قابل خلاصهشدن به دو جريان کلي بود. اما چيزي که مرا نگران ميکند، يکي اين ممانعتهايي است که از هفت، هشتسال گذشته نگذاشت داستاننويسي ما سير طبيعي خودش را طي کند. اگر اينطور نميشد ما مجلات ادبي بيشتري داشتيم و آنوقت اين مجلات ميتوانست اين جريان داستاننويسي مدنظر شما را نقد کند و بگويد کدام خوب است و کدام به چه دلايلي بد است. اما متاسفانه آن مجلاتي را که داشتيم، ديگر نداريم و مجلات تازهاي هم به وجود نيامدند و جايزههايي هم که ميتوانستند تا حدي اين کار را بکنند تقولق شدند. الان ما بعد از اين سالها بايد حداقل دهتا جايزه داشتيم که برخيشان به کتابهاي نخبهپسند و برخي هم به داستان عامهپسند ميپرداخت. و اگر اين اتفاق ميافتاد و کتابها نقد ميشد، هرچيز سرجاي خودش بود و شما هم ديگر مشکل را نداشتيد. به اضافه اينکه جلوي بسياري از کتابها گرفته شده و درنتيجه اصلا نميدانيم چه نوشته شده، حتي اگر فرض کنيم که اين کارها هم کمابيش مانند کارهاي چاپشدهاند، باز هم اول باید چاپ شوند تا به تصوير درستي رسيد. حالا ممکن است براي آدمي مثل پويا رفويي اهميتي نداشته باشد که اينها دربیایند و بگويد، من همينهايي را که ميبينم نقد ميکنم. اما من نگران کتابهاي منتشرنشده خودم و ديگران هستم. خيلي آدمها را سراغ دارم که وقتي کتابشان منتشر نشده، داستاننويسي را رها کردند و شايد از بين آنها کارهاي درخشاني ارائه ميشد يا اگر کتابشان منتشر ميشد و بازخورد ميگرفتند شايد کتاب بهتري مينوشتند. درنتيجه ما دچار يک انقطاع شديم و هنوز هم چشماندازي براي آن نداريم. نگراني ديگر من اين است که يکسري کتابهاي بيارزش يا کمارزش منتشر شوند که آوانگاردنما هستند و ادعاهايي دارند، عدهاي هم به خاطر ملقواروهاي تکنيکي آن فکر میکنند چه اثري در ادبيات ما رو شده و چون فضاي نقد درستوحسابي هم نداريم، اينجور کتابها ممکن است گولزننده باشند.
غلامي: اتفاقا من معتقد نيستم که دوگانگي يا تضادي بين ادبيات عامهپسند و ادبيات جدي وجود دارد، ازقضا نگراني من اين است که اين تفکيک وجود ندارد، در موضع مخالفت با داستانهاي عامهپسند نيستم. معتقدم نوعي بيمعياري يا تختشدگي در ادبيات ما هست. اين وضعيت سايهروشن، تشخيص اثر ادبي را ناممکن کرده و نوعي بههمريختگي را در جريان ادبي اخير پيش آورده است.
سناپور: اين بههمريختگي نمودش کجاست؟
غلامي: نمودش در داستانهايي است که دارد توليد ميشود. داستانهايي که بسياريشان در کارگاههاي داستان توليد ميشود و مدرسان آن کارگاهها هم کتابهاي تولیدی اين کارگاهها را به نشرهاي معتبر ميبرند و چاپ ميکنند و از آنها دفاع هم ميکنند. اینطور است که تعداد کتابهاي بدي که چاپ ميشود بسيار بيشتر از آثار جدي است. اين تختشدن یا به تعبیر پویا نرمالشدن ادبیات، حاصل سياستهاي فرهنگي است، و راندن آدمها به سمت ادبيات متوسط. تعداد کثيري از آدمهايي که وارد عرصه داستان ميشوند، ميتوانند ادبيات متوسط خلق کنند و به اين نوع ادبيات دامن بزنند. من مخالف ادبيات متوسط نيستم، بلکه مخالف جرياني هستم که ميخواهد اين ادبيات متوسط را بهجاي ادبيات جدي جعل کند. دغدغه من همين تعبير مندنيپور «ميانمايگي»اي است که در ادبيات ما اتفاق افتاده. از طرفي من به همان نسبت که با ستايش گذشته يا نوستالژي آن مخالفم، ستايشِ وضعيت امروز و طبيعي خواندنش را نفي ميکنم.
تراکمه: تحليلي که پويا رفويي از اوضاع دارد، تحليل اجتماعي ماجراست. او ميگويد چون شرايط نرمال است، تقديرا ادبياتاش هم بايد همين باشد. وضعيت امروز ادبيات شوروي هم که اشاره ميکند فقط به دلايل مسايل اجتماعياش نيست. از طرفي داستان به عنوان فرم خلاقه هنري از غرب آمده و مگر ما پيش از هدايت ادبيات در مفهوم کنونياش داشتهايم. پس منشاء و ساختارش غربي است اما اينطور نيست که ترجمه به ما دستورالعمل داده است. ادبيات عامهپسند هم که ميگوييم فحش نيست، يک ژانر است. در اين ژانر قصهگويي هست، کنجکاوي هست... اما در ادبيات خلاقه ما با يک هستي روبهروييم. مشکل امروز ما اين است که اين دو ژانر با هم خلط شده. اينکه ميگويم يک دوره تجربي بلبشو داريم به اين دليل است که بايد ژانر هر کتاب را کشف کرد. مساله ما نقد اين آثار است. اما اگر بياييم يک تحليل اجتماعي کنيم و تقديرش را اين ادبيات بدانيم، که بايد ادبيات را کنار گذاشت و رفت. من به همين وضعيت هم خوشبينام و با اينکه صدتايکي اين کتابها پشيزي ارزش ندارد اما اين جريان ادامه دارد. بله چشمانداز ادبيات ما امروز اصلا قابل دفاع نيست اما اگر جريان چاپ و نقد و توليد سير خودش را برود، اين وضعيت حتما تغيير خواهد کرد. بنابراين ژانر کتابها را منتقدان بايد کشف و اعلام کنند. امروز بيش از هر چيز به جريان نقد ادبي درست نياز داريم. صفحات ادبي روزنامههاي ما را ببينيد! هيچ فرقي با مجله فردوسي 40سال پيش ندارد. در حاليکه امروز اينهمه دانش نقد ادبي موجود است. خب، حالا منتقد بايد با اين دانش نقد دست نويسنده تازهکار را بگيرد.
حسينيزاد: من متاسفانه ابدا خوشبين نيستم. بخواهم راديکال بگويم، حتا معتقدم که ما اصلا فضاي ادبي نداريم که کتاب بخواهد در آن رشد کند. دخترها به جاي عمل دماغ مينويسند، پسرها هم مينويسند چون لابد پول ندارند پورشه بخرند. فکر نميکنم در اين فضا اصلا غم ادبيات وجود داشته باشد. بگذريم... درباره اين دو ژانر ادبي، آلمانيها دو ژانر «ادبياتِ انتقادي» و «ادبيات تاييدي» يا تاييدکننده دارند. ادبياتي که غلامي نظر دارد، ادبيات تاييدي است. ادبيات موسوم به عامهپسند هم ويژگيهاي خودش را دارد، در واقع همان اصطلاح معروف نقد ادبي، «چشمچراني» است. رماني که راوياش قصه روابطش را در پاساژها و... تعريف ميکند، چشمچراني است حالا چند تا جايزه گلشيري و... هم بگيرد! اما ادبيات انتقادي با زندگي برخورد ميکند. ادبيات تاييدي تنها عکس زندگي را نشان ميدهد و از کنارش ميگذرد. از طرفي توجه کنيم که ادبيات نخبهگرا هم اين نيست که داستان انواعواقسام پيچشهاي تکنيکي داشته باشد، اتفاقي که در داستانهاي امروز ما افتاده تا خود را بهجاي ادبيات جدي جا بزند. ادبيات نخبه ميتواند ساده باشد با تفکر انتقادي و برخورد با زندگي. و از مهمترين خواص ادبيات تاييدي امروز ما، همين بازتوليدي است. اينکه هر کسي فکر ميکند ميتواند وضع موجود را بنويسد يا نرمال بودنش را بيان کند. با اين ديد بسياري از کتابهاي ما ميرود در ژانر ادبيات تاييدي. اين ادبيات روياپرداز است، حتا روياساز هم نيست چون از مخاطبش نميخواهد هيچ فکري کند.
رفويي: هميشه صدايي هست که آنچه را که نرمال شده، طبيعي جلوه بدهد. بحث من هم اين نبود که چون جامعه دچار اين وضعيت است، تقديرا ادبيات ما هم نرمال شده. اتفاقا به نظرم رابطهاي کاملا متقابل است. در وضعيت موجود اتفاقا عکسش صادقتر است. بخشي از پارادايم فرهنگ، بيانهايي را بهوجود ميآورد که براي به تصوير درآمدن اين شکل از زندگي بهکار ميرود. يعني شکلي از زندگي بهوجود آمده که به کمک اين نحو از بازتوليد ادبيات ممکن ميشود. بحث من تقابل جامعه و ادبيات نيست. مفروض من اين است که نوشتن قانون و قانون نوشتن هر دو قرينه با هم جلو رفته. اشاره کردند که ادبيات ما از غرب وارد شده، حدودا همزمان با آن قانون اساسي را هم از غرب آورديم. در گذار از حرکت به سمت مفهوم «فرهنگ» از دهه 70 و فرهنگيکردن تمام لايههاي زندگي، ميبينيم که مکانهاي ترس به مکانهاي فرهنگي تبديل ميشود. اين دوران حامل تاريخ تروماتيکي است براي همين، روان جمعي جامعه شروع به وراجي ميکند تا پرسش اساسي مطرح نشود. اين ادبيات بازگو ميکند تا آن وجه قابلروايت را پنهان کند. ما بايد بين «روايت»، - به مفهوم کلاني که مطرح ميشود و آب از آب تکان نميخورد- و «قصه» تفاوت قايل شويم. بين روايت که کلام قدرت بوده و قصه هميشه نسبتي تقابلي وجود داشته، اما در اين دوران ايندو در هم ادغام شدند. اين است که پديده نرمالشدن در نسبت بين زبان و زندگي شکل گرفته. درست است که تعداد نويسندهها زياد شده و آثار ادبي به لحاظ کمي بيشتر شده، اما بين مفهوم «تکثير» و «چندگانگي» تفاوت مهمي وجود دارد. ادبيات ما ديگر فقط تکثير است. نويسندههاي ما نميتوانند کيفيتهاي متفاوت و تنوعي را خلق کنند. اينهايي که نوشته ميشود، اتفاقا مابازاي قصههاي بالقوهاي است که نوشته نميشود. چه چيزي جايش را پر کرده؟ فکر ميکنم، نگاه کمي. و اين از سياستهاي فرهنگي به وجود آمده است. چون بهزعم گفتمان حاکم اگر کميت بالا ميرفت، شکلي از مديريت فرهنگي ممکن ميشد. و حالا ما طي دو دهه اخير شاهد پروژه تمامشده حذف نمادين نويسنده هستيم. ديگر کسي نميپرسد فلان نويسنده چه کتابي درآورده بلکه ميپرسند، فلان نشر چه کتابي دارد. بنابراين نه فقط سانسور، که نظام تنبيه و تشويق هم در کنار آن شکل گرفته است.
تراکمه: ادبيات داستاني امروز ما فارغ از سابقهاش، ادبياتي نوپاست که از دهه 80 با پشتي خالي شروع شده. و اينطور نيست که اين ادبيات جهتدهي شده باشد. همين نويسندههاي متوسط اگر مطابق با روايت قدرت مينويسند، پس چرا جريان ادبي ما با اين مسايل روبهروست...
رفويي: چون اين مدار قدرت ميتواند سخناش را با چندگانگي بيان کند و اين ادبيات ماست که نميتواند اين کار را کند...
غلامي: منظومهاي ناديدني و ناملموس از قدرت در جامعه وجود دارد، که فرهنگي را در جامعه توليد ميکند. و اين منظومه ميتواند آدمها و روايتهاي خودش را توليد کند. بخشي از اين منظومه آگاهانه است و بخش ناآگاهانهاش در همين بازتوليد و تکثير شکل ميگيرد و کمک ميکند که فرهنگي يکدست و بيآزار حاکم شود.
تراکمه: من معتقدم هر کتابي را بايد مستقلا بررسي کرد و تفکر آن را از دل ساختارش بيرون کشيد، حالا چه در اين منظومه آگاهانه خلق شود و چه ناآگاهانه. جواني کتاب بيرون داده، بايد کتابش را خواند و نقد کرد، نه اينکه با يک پيشفرض سراغ کتابها رفت...
رفويي: من نه نگاهي ارادهگرايانه داشتم و نه نگاهي توطئهآميز. قصدم توجيه سانسور هم نبود بلکه فراتر از اين، ميخواهم بگويم سانسور اگر در سير کمي آثار، در عمل خواندن بروز کرده، در بُعد کيفي در عمل نوشتن بروز کرده است. تحولات تاريخي چند دهه گذشته، با صحنههاي متعددي در زندگي مواجه شد که توضيحناپذير بودند. تعبير تئوريکاش را به کار ببرم، آپاراتوسي خلق شد که روايتگري، بخش مهمي از آن است. درست است که مشتاقان بسياري براي داستاننويسي شکل گرفت، اما چرا اين اتفاق در ديگر حوزهها نيفتاد. چرا امروز با بحران نمايشنامهنويس مواجهيم در حاليکه از تماشاگران تئاتر ما کم نشده اما ديگر کسي تمايلي به نمايشنامه نوشتن ندارد. عملا اگر ترجمه نمايشنامه نباشد، فکر نميکنم چيز زيادي از تئاتر ما باقي بماند. پس دليل تئوريکي وجود دارد که اين شور روايتگري به وجود آمده، من سعي کردم براي اين اتفاق توضيحي بدهم، اصراري هم ندارم که پذيرفته شود. بحث من اين است که در نفس عمل نوشتن، تکثر و مفهومي کمي مابازاي کيفيت آثار ادبي شده است.
تراکمه: ممکن است تحليل درستي هم باشد، اما من با نگاهي کلي به ادبيات مخالفم. بايد با تککتابها مواجه شد...
رفويي: ببينيد در فلسفه اصطلاحي داريم با عنوان «مغالطه سطل شن». مثلا من يک سطل شن از کف رودخانه درميآورم و ميگويم ميانگين اين شنها دو گرم است، شما ميگوييد من صدتايش را درميآورم و نشان میدهم ميانگينش دو گرم نيست. من ميگويم اين ادبياتِ نرمالشده است، شما ميگوييد بايد با تککتابها برخورد کرد. خب، اين مغالطه است...
تراکمه: اگر من اين تلقي را بپذيرم بايد کتابها را ببندم و بروم خانه. اما اگر هنوز اين ادبيات جذاب است بايد همه اين مسايل را در ساخت کتاب کشف کنيد، اين مساله روايت کردن يا قصه گفتن را... اين وظيفه نقد ادبي است، اما ما جريان نقد ادبي درستوحسابي نداريم. اين دانش نقد و کارهايي که بسياري از همين منتقدان نوشتند بايد عام شود تا جرياني پا بگيرد...
رفويي: البته من همان ابتداي بحث گفتم، مساله اصلا متني نيست بلکه زمينهاي است. من و يونس تراکمه در جذابيت ادبيات با هم شريکايم. اما ديگر اين ادبيات نيست که جذاب است، بلکه زندگي اديبانه است که جذاب شده. اين اتفاقي نيست که در متن افتاده باشد.
سناپور: اگر ما روي يکسري وقايع عيني با هم به توافق برسيم تازه آن وقت ميشود درباره وضعيت ادبيات بحث کرد. رفويي يکجاهايي توصيفها و تحليلهاي تئوريک خوبي ميکند اما ظاهرا وقتي ميخواهد ريشهيابي کند، به نتايج عجيبوغريب ميرسد. مثلا اينکه داستانها همه شبيه هم شدند! داستاننويسي غلامي چه ربطي دارد به حسينيزاد يا به داستاننويسي شهسواري. يا داستانهاي من چه ربطي دارد به کاتب يا ابوتراب خسروي. و بعد هم اين را وصل ميکند به منظومهاي که دارد گفتار حاکم را بازتوليد ميکند، اين ديگر وحشتناک است. الان کتابهاي بسياري از ما ماههاست در ارشاد مانده. من فکر ميکنم اگر پويا رفويي داستاننويس بود امکان نداشت اينحرفها را بزند. او از موضعي حرف ميزند که سالها پيش چندنفر ديگر مثل مراد فرهادپور و دیگران هم ميگفتند، اینکه چيزي وجود ندارد و همه مانند هم مينويسند. و حالا او هم تکرار ميکند. به همين دوستان داستاننويس ما که از سمت گلشيري بيرون آمديم و مدام با هم بوديم نگاه کنيد. هيچ شباهتي بين داستانهاي من و آبکنار و کوروش اسدي نيست. در مورد وضعيت معاصر هم که ظاهرا به آن نقد داريد، گويا مساله شما کثرت نويسنده است. من از ميان حرفهايي که اينجا شنيدم خصوصا از احمد غلامي و پويا رفويي، اين را فهميدم اينها با کثرت نويسندهها مشکل دارند اما من نه اينها را مثل هم ميبينم، نه با اين کثرت مساله دارم. اتفاقا خوشحالم که تعداد نويسندههايمان دهيا بيست برابر قبل از انقلاب شده. و به نظرم اين نقطه قوت ادبيات ماست. اگر اشکالي هست اين است که ما نميتوانيم درست نقد کنيم. مشکل اين نيست که اينها مينويسند و ناشر هم با چاپشان پول در ميآورد. يکي از بچههايي که پاورقي مينوشت ميگفت، فقط صدتا پاورقينويس داريم که از اين راه نان ميخورند. ما هم اصلا کاري به کارشان نداريم. شما هم در حرفهايتان آنها را کاملا کنار گذاشتيد. و پرداختيد به بدنه داستاننويسي جدي ما و فرض کرديد که عامهپسند مينويسند. ما اگر جايزه و مجله ادبي داشتيم، جريان نقدي داشتيم الان با اين مسايل مواجه نبوديم و تکليف کتابها هم معلوم ميشد. به جاي اينکه روزنامهها به خصوص روزنامه شرق شما تبديل شده به طرح مباحث تئوريک و منتقد در ستونهاي روزنامه مطلبي تئوريکي را فشرده بنويسد که نميشود. من بارها مطالب همين منتقدان را خواندم. مطالب وقفي پور را که نميفهمم مطالب رفويي و آريان و... را هم به زحمت ميخوانم. خواندم اما وقتي ميبينم فقط تئوري است و به ادبيات امروز ما کاري ندارد، ميگذارم کنار.
رفويي: ادبيات عرصه استثنائات است، اما امروز نرمال شده است. قدرت جريان ميسازد و به تاييد واميدارد پس عمده نسل داستاننويسان ما عامل و نه فاعل قدرتاند، دانسته اين کار را نميکنند. من به تعبير فلاسفه، گنجشکهايي که روي درخت نشستهاند، خودشان تفاوتشان را ميفهمند اما شاهيني که حمله ميکند، همه را عين هم ميبيند. تفاوت در ژنوتيپ و فنوتيپ است. وگرنه معلوم است که ادبيات خسروي با سناپور متفاوت است. ادبيات تکثري ما که هيچ تنوعي ندارد براي مخاطب نرمال شده. اينکه يونس تراکمه ميگويد بايد به درون بپردازيم، اتفاقا ادبيات چيزي جز بيرون نيست. نميشود گفت که ما حق داريم در کليت بيافرينيم اما شما حق نداريد در کليت نقد کنيد. اين است که نويسنده ما به من ميگويد، کاش شما نويسنده بوديد و درست اينجاست که گفتمان حاکم بيرون ميزند. من هم ميتوانم بگويم: کاش نويسندهها نقد بلد بودند! شما مرتبا منِ منتقد را استيضاح ميکنيد که مطالبم را نميفهميد، خب شايد مبانياش را نميدانيد. وضعيتِ برابر گفتماني که اين نيست.
تراکمه: من نقد کلي وضعيت را درک نميکنم بلکه آن را از مسير بررسي تکتک آثار ممکن ميدانم وگرنه با تصويري که از وضعيت ترسيم شد، موافقم. اما بايد ديد اين قدرت از کجا و چطور ساخته شده.
حسينيزاد: ببينيد سناپور نويسنده است و رفويي منتقد. اين جامعه نرمالي که رفويي ميگويد، کاملا درست است. نرمالکردن، جرياني را ساخته و نويسندههاي جوان هم دنبال اين جريان راه افتادهاند. حالا منتقد حرفهايش را ميزند و تحليل ميکند، سناپور و تراکمه نويسنده بايد آن را در نوشتههايشان استفاده کنند. مثلا جايزه گلشيري بايد پنجسال پيش تعطيل ميکرد اما الان دارد با دادن جايزه به کتابي بيارزش اين جريان را تشويق ميکند. مساله اين است که اين کتابها دارند مطرح هم ميشوند.
تراکمه: چه کسي ميگويد اينها شاهکاراند، ما داريم از نقد ادبي جدي حرف ميزنيم نه نوشتههاي فيسبوکي...
حسينيزاد: پس اگر به منتقد ادبي جدي باور داريم، بايد تحليلشان را بپذيريم و به اين بحثها فکر کنيم...
غلامي: و يادمان باشد که وقتي از تاثير عامل بيروني بر ادبيات حرف ميزنيم، منظور فقط قدرت به معناي سنتي آن نيست، اين مدار قدرت ميتواند نوعي هژموني روشنفکري باشد. حالا منتقد دو وظيفه اساسي دارد؛ يکي اينکه اثر ادبي را نقد کند و مهمتر اينکه به نقد وضعيت بپردازد. و به گمانم در شرايط ما نقد وضعيت ضرورت بيشتري دارد تا به ايدهاي براي تغيير يا مداخله در آن برسيم.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
یونس تراکمه: امروز دو ژانر عامهپسند و با خلاقه خلط شده و دوره تجربی بلبشویی داریم و باید ژانر هر کتاب را منتقدان کشف کنند. میدانم که صدتایکی این کتابهایی که این روزها منتشر میشوند، پشیزی ارزش ندارد اما بالاخره این جریان ادامه دارد. چشمانداز ادبیات قابل دفاع نیست اما اگر این جریان سیر خودش را برود حتما تغییر خواهد کرد. این جریان داستاننویس تازهکار خودش باید خلاء پشت سرش را پر کند. و باید نامهای خودش را به وجود آورد. امروز بیش از هر چیز به جریان نقد ادبی درستوحسابی نیاز داریم.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
محمود حسینیزاد: من متاسفانه به وضعیت موجود ادبیات ابدا خوشبین نیستم. حتا فکر میکنم ما اصلا فضای ادبی نداریم که کتاب بخواهد در آن رشد کند. در این فضا اصلا غمِ ادبیات وجود ندارد. ادبیات امروز ما «ادبیات تاییدی» است، نه «ادبیات انتقادی». ادبیات انتقادی با زندگی برخورد میکند اما ادبیات تاییدی تنها عکس زندگی را نشان میدهد و از کنارش میگذرد. از مشخصههای مهم ادبیات تاییدی امروز ما هم خاصیت بازتولیدی آن است. با این دید بسیاری از کتابهای امروز ما میرود در ژانر ادبیات تاییدی.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
حسین سناپور: من نسبت به وضعیت امروز ادبیات ابدا بدبین نیستم. از اوایل دهه هفتاد، داستاننویسهای بسیاری پیدا میشوند. به نظرم شما نگران این کثرتاید. اما طبیعی است که کثرت، میل به متوسطبودن دارد. من این نرمال بودن را مثبت میبینم. و معتقدم آن دوبینی پیش از انقلاب دیگر وجود ندارد و این خیلی خوب است، چون این نگاه ادبیات را یا متعهد و آوانگارد میدانست یا ادبیات بهدردنخور. نگاه شما مانند گلشیری است، او هم که مینشیند و نقد مینویسد، نگاه احمد غلامی را دارد. او هم معتقد بود این ادبیاتِ حتا معروف هم جای بحث دارد.
و حالا نويسنده-مخاطبِ ادبيات امروز ما، همان تماشاگري است که گرچه درحال نوشتن رويا (بيان) خود است اما اين بيان، خواسته ناخواسته محصول و زايده دستگاه تفکري است که درست در پشتسر مخاطب (= نويسنده) قرار دارد، دستگاهي با سازوبرگهاي پيچيده، که قدرت را بين آحاد جامعه به شکل مداري به حرکت درميآورد: همان آپاراتوس. اينکه نويسنده امروز ميرود بدل به مخاطبِ اين مدار نامرئي شود، بحراني است که انکار و طبيعي جلوه دادنش، و حتا تلاش براي توقف اين مدار، هيچکدام راه به جايي نخواهد برد. دليل سردستي آن هم، انبوه کتابهايي که زير عنوان «ادبيات»، در سالهاي اخير منتشر شد و هيچ شوک يا وقفهاي در فضاي ادبي ايجاد نکرد. و کارگاهها و کلاسهاي داستاننويسي و اخيرا نقدنويسي که جز دامنزدن به اوضاع موجود کاري از پيش نبرد. خيل بسيارانِ داستاننويساني که از گفتمان فرهنگي چند دهه پيش و مشخصا دوران اصلاحات سر برآورد، امروز با بحران فروش و مخاطب و حتا چاپ آثارش مواجه است و البته روشن است که «خالقانِ» اين وضعيت، مساله را جايي بيرون از آپاراتوس فرهنگي، بيرون از سازوبرگهاي نامريي خلق متن بدانند. پس همچنان گرفتار امورِ مرئي و حلنشده سانسور و هزارتوهاي بوروکراتيک جواز و چاپ کتاباند، آنهم در بيشتر موارد با دمدستترين ابزارهاي ازپيشموجودِ اعتراضي، و رضايت دادن به امتياز به جاي مطالبه حق، امتيازِ چاپ کتاب و نه آزادي بيان. نقد ادبي اما با مريي کردن اين دستگاه، تغييرات ميکروسکوپي آن را همراه با گفتمانهاي تازه نشان ميدهد و نسبت آن را با «ادبيات» آشکار ميسازد، اينکه جريان غالب ادبي، همان آپاراتوس است که در آن همه امور نوظهور و مسالهساز به شکل بيانگري در ميآيد. درواقع اين مدار که فعال ميشود، امر مسکوتي که در مدار قدرت جا نگرفته با رواييشدنش بهنوعي حلوفصل ميشود. آپاراتوس، آن لحظهاي است که زبان- قدرت به اين فکر ميافتد که سراغ امور ساکت برود، آنها را به سخن درآورد. اينجاست که قدرت از طريق زبان خودش را بروز ميدهد. در ادبيات ما مدتهاست اين دستگاه، سوال و تفسير جديدي از جهان را پيش کشيده تا امور بيانناپذيرِ تاريخي را وادار به حرف زدن کند. نگراني اما اينجاست که اين دستگاه به سکوت رضايت نميدهد و استيضاح ميکند، ادبيات ما نيز نادانسته به اين استيضاح پاسخ ميدهد. توطئهاي اما در کار نيست، اين مدار جنبشي ادبي هم نيست. بلکه دستگاهي است که در آن ادبيات به عنصري تاييدگر، و سوژه نويسنده به مخاطب اين صدا تغيير ماهيت پيدا ميکند. اين صدا، صداي همان دستگاه است که اينبار از حنجره نويسندهِ جريان غالب به گوش ميرسد بيآنکه پاي اقتدار بهروشني در ميان باشد. پس نگاهي نقادانه به وضعيت اخير، اين صورتبندي را پيش ميکشد که: اثر زيباييشناختي، بيانهايي بيرون اين مدار ميسازد يا آپاراتوس است که خود را در اثر نشان ميدهد. در مواجهه تکبهتک با آثار نيز آپاراتوس ادبي از طريق تاثير ايدئولوژيک متن بر مخاطب بروز ميکند. تعابير و تصاوير اثر، رئاليستي «انتقال» پيدا ميکنند، حالآنکه اين تصاوير «ساخته» ميشوند. بهعبارتي مخاطب با توهم رئاليستيبودن متن مواجه است، انگار که متن، صرفا بازنمايي واقعيت است، برکنار و بيطرف. اما ساختارهاي قدرت، نويسندهِ جريان غالب را به مخاطب تبديل کرده. نويسنده ديگر نه عامل، که معلول متن است. و اين متون است که نويسنده و متناش را ميسازد و نويسندهها ديگر نوشته يا ساخته ميشوند اما در اين مدار بهشکل عامل عمل ميکنند، پس ناگزير در کار طبيعي جلوه دادن اين وضعيتاند.
در عينحال اين «خالقانِ» وضعيت اخير، از نويسنده- مخاطبان تا نهادهاي ادبي، برگفتمانِ خيرخواهانهاي تاکيد دارند که از ميان اين ادبيات نحيف سرند ميکند و وعده آيندهاي بهتر ميدهد. اما پوچي و ناکارآمدي اين رويکرد وقتي عيان ميشود که «مدعي است مساله ما با آپاراتوسها را ميتوان به استفاده صحيح و بهجا از آنها فروکاست... آنها ظاهرا واقعيتي ساده و سرراست را درنظر نميگيرند، چنانچه صرفا نوعي خاص از فرايند سوژهسازي (=سوژهزدايي) در ارتباط با هر آپاراتوسي وجود دارد، آنگاه براي سوژه آپاراتوس ناممکن خواهد بود که آن را به طريقي صحيح بهکار گيرد آن کساني که از چنين مباحثي پشتيباني ميکنند بهنوبه خود محصول آپاراتوسي هستند که در بطن آن اسير و گرفتارند.» و تا زماني که اين مدار نامريي در جامعه ادبي ما شناسايي نشود، همهچيز نتيجه معکوس ميدهد. «تز انحراف» يا «اثر انحرافي» آلبرت هيرشمن، مدل مناسبي براي اين گفتمانِ خيرخواهانه بهدست ميدهد. خيرخواهان در مواجهه با برنامههاي فرهنگي اعلامشده، بنا ندارند تا انتقادي تمامعيار از اين برنامهها ترتيب دهند، برعکس «خواه صادقانه و خواه رياکارانه از آن حمايت ميکنند اما از سوي ديگر ميکوشند تا نشان دهند اقدام پيشنهادي ناشيانه طراحي شده است؛ درحقيقت معمولا اصرار ميورزند که اين اقدام از رهگذر زنجيره پيامدهاي ناخواسته دقيقا نقيض هدفي را پديد خواهد آورد که اعلام و تعقيب ميشود. و اين در نگاه اول ترفند فکري جسورانهاي است.» نتيجه اين تلقي در ادبيات همراهي يا همدستي با گفتار حاکمي است که در فرايند آزمونوخطا ادامه دارد. خيرخواهان يا بهتعبير هيرشمن «مرتجعان» معتقدند هرگونه اقدام اساسي و کلي فقط وضعيتي را وخيمتر ميکند که چشمها به اصلاحش دوخته شده بود. براي اصلاح هم فعلا مواجهه با سازوکار چاپ کتاب، (که با بازار گره ميخورد) از طريق سازش و مذاکره، دستور کار است. اين تلقي اما مدام در نهادهاي ادبي داعيه تغيير وضعيت را دارد، و البته بهطور مداوم هم، در کارگاه و جايزه و مجله و محفل و مافيا و نشر خود را بازسازي ميکند. تدبير اين صورتبنديها اما همه با مفهوم «بازار» سروکار دارد، و نه چندان «ادبيات». براي همين تا چندي پيش اين جريان با مفاهيمي چون شکوفايي خود را تعريف ميکرد و حالا که از رونق افتاده و بنابر موازين اقتصادي و سياسي و فرهنگي، خود را غيراقتصادي و غيرسياسي و فقط فرهنگي جا ميزند، سوداي بازسازي روزگار سپريشده را در سر ميپرورد. نشر آثار داستاني وطني که از سکه افتاد، اين جريان در جايگاه پسيني عمليات ترميمي را آغاز کرد. تلاش براي افزايش جايزهها و اعلام نظر پس از موضعگيري مسوولان درباره تغيير وضعيت سانسور و فعاليت صنفي نويسندگان، از جمله اين عملياتاند. اما چيزي که اين روزها در حوزه فرهنگ يکريز و پيدرپي به گوش ميرسد، اين است که کاري بايد کرد، تغيير اوضاع ضرورت دارد. اما دستبرقضا آنان که اين حرفها را بيشتر از هر کس ديگر بر زبان ميرانند، کساني هستند که ميخواهند تغيير را در مسيري بيندازند که در پايان بهواقع هيچچيز تغيير نکند. همه چيز طبيعي است اما بايد تغيير کند! حالآنکه وضعيت طبيعي نيازي به تغيير ندارد. و اگر فشاري بيروني بر ادبيات ما اعمال شده، تقديرا بر وضعيت آن نيز تاثير گذاشته است و آن را به ادبیاتِ تائیدگر بدل کرده است.
و حالا سومين نشست «نقد آدينه»، با تامل بر دوگانه کليشهاي «ادبيات عامهپسند» و «ادبيات خلاقه»، در پي آن است که صورتبندي تازهاي از اين دوگانه به دست دهد. دوگانه «ادبيات تاييدي» و«ادبيات انتقادي»، و «ادبيات نُرمال» از پيشنهادهاي مطرحشده در اين نشست براي وضعيت اخير ادبيات است.
اولين نشست نقد آدينه در سال جديد اينطور آغاز شد:
احمد غلامي: در وضعيت امروز ادبيات ما، متاسفانه موضوع بررسي اثر ادبي يا همان تککتابها ديگر چندان اولويت ندارد و به موضوع دوم ادبيات ما بدل شده. و اهميت ترسيم وضعيت ادبيات و جريانهاي داستاني و ادبي موجود غلبه پيدا کرده است. اينکه ادبياتي درحال شکلگيري و توليد است که در صورت ظاهرياش ادامه ادبياتِ خلاقه يا روشنفکرانه ماست و نشانههايي از آن جريان را نيز با خود دارد، اما در باطن يا محتواي آن چندان نسبتي با جريان ادبي خلاقه ندارد يا بسيار کمرنگ است، پس ادامه جريان ادبيِ اصيل نيست و بهنوعي جعل جريان ادبي است. چون الان موضوع محوري ادبيات ما، بيشتر فروش و بازار کتاب است تا مفهوم ادبيات. و جريان خلاق ادبيات تبديل شده به صنعت فرهنگي که سرنوشت خود را با صنعت نشر و بازار تعريف کرده. منظورم اين نيست که مخالف فروش هستم، اما اينکه چاپ و فروش کتاب دغدغه امروز ادبيات است، نشانه قطع يک جريان و جا زدن جريان اخير به عنوان ادبيات اصيل است. جرياني که با کتاب و ادبيات به صورت کالا برخورد ميکند.
حسين سناپور: من اصلا اعتقادي ندارم که جريان ادبي خلاقهاي بوده و حالا قطع شده. خصوصيات اين ادبيات چيست؟
غلامي: ادبيات خلاقه با مفهوم ادبيات درگير است و حامل ايده يا تفکر است. آثار بسياري را ميشود نمونه آورد. کارهاي ساعدي را ببينيد. «عزاداران بيل» وامدار نگاه به بيرون، يا مخاطب نيست و دغدغه فروش و نشر ندارد و تفکر را تقليل نميدهد به فروش و بازار کتاب. يا آثار احمد محمود يا هوشنگ گلشيري و ديگران. اين کتابها مخاطبهاي تازهاي را صدا ميکنند و آدمهاي تازهاي را ميسازند و خطاب ميکنند. و اگرچه تفکر يا آدمهاي متفاوتي را خلق ميکنند اما براي صدا کردن مخاطب تازه از منظومه ادبيات خارج نميشوند و مثل امروز به سازوکارهايي ديگري متوسل نميشوند. روشن بگويم فروش و بازار دغدغه اين نويسندهها نيست. اگر فکر ميکنيد اينطور نيست نمونههايي دستکم در دهه اخير بياوريد اما مرا به آينده حواله ندهيد؛ به جريان رو به شکوفايي ادبيات که شايد در آينده شاهد باشيم و شايد هم نه. البته تا يکدهه پيش هم تککتابهاي خوبي داشتهايم که از اين چرخه توليد ادبياتِ جعلي فاصله داشتهاند. «سمفوني مردگان» يا «همنوايي شبانه ارکستر چوبها» و «اسفار کاتبان» هم نمونهاش. و تازه رضا قاسمي و ديگران هم وامدار جريان ادبي ايران نيستند گرچه به زبان فارسي مينويسند.
سناپور: احمد محمود را کنار ساعدي ميگذاريد، اما اينها با هم خيلي تفاوت دارند. محمود با «همسايهها» معروف شد که گمانم سال 55 چاپ شد و همانموقعها هم ممنوع شد و تا امروز هم صدها هزار نسخه فروش رفته، اثر رئاليستي قصهگويي که خوانندگان بسياري هم داشته و دارد. اما «عزاداران بيل»، گمان نکنم يکصدم «همسايهها» هم فروش داشته باشد و شايد دو يا سههزار تا فروش رفته، پس خواننده چنداني را خطاب نکرده. هنوز هم داستانهاي ساعدي ساده نيستند که مخاطب زيادي بتواند آنها را بخواند. و اگر هم ساعدي شهرت دارد به خاطر «ترس و لرز» يا «عزاداران بيل» نيست. مجموعه کارهاي ساعدي يعني حضور در تئاتر يا صحنه سياسي است که موجب معروفيت او شده مثل آلاحمد و بسياري ديگر. به خاطر اين حضور است که طيفي از آدمهاي اپوزيسيون حولوحوش اينها جمع ميشوند و در نتيجه کتابهاشان فروش ميرود و اين بهگمانم به ادبيات خلاقهشان ربط ندارد، يا حداقل ربط مستقيمي ندارد. اين است که به نظرم سيري که آمدهايم، سير طبيعي داستاننويسی ماست. از سيسال پيش داستاننويسي را جمع ميبنديم و بعد ميگوييم نويسندههاي ما گلستان و ساعدي و گلشيري و... بودند يعني 70 سال داستاننويسيمان را جمع ميکنيم و به زحمت ميشود 10 نفر و بعد ميگوييم ببينيد چه ادبيات شاهکاري بوده! اما در طي هفتاد سال. اگر در آينده به همين داستاننويسي امروز هم نگاه کنيم حتما اسمهايي هستند که بعدها انتخاب شوند. به نظرم در اين نگاه نوعي نوستالژي وجود دارد. طبعا خيلي چيزها در ادبيات امروز تغيير کرده، مثلا جنبههاي سياسياش کمرنگ شده يا ادبياتِ نويسندههايي شده که زندگيشان در شهر ميگذرد اما چند دهه بعد از همينها ميشود اسمهاي مهمي را بيرون کشيد.
يونس تراکمه: تصور من اين بود که قرار است از دو نوع توليد ادبي و ساختار اينها حرف بزنيم. اينکه چه ادبياتي خلاقه و چه ادبياتي عامهپسند تلقي ميشوند. و بعد برسيم به اين مساله که اساسا فروش، معيار جدا کردن اينها نيست و فروش فقط يکي از شاخصههاي ادبيات عامهپسند است. اما درباره وضعيت فعلي ادبيات ما، باز برميگردم به انقطاعي که در داستاننويسي ما پيش آمد. در کارهاي نويسندههاي جوان چند کتاب را ميخوانيم و از اين ميان ميگوييم يکي بهتر از ديگري است اما وقتي به چشمانداز کلي اين کارها نگاه کنيم جور ديگري ميبينيم اما اين دوره گذار است. از اوايل دهه 80 با خيل جوانهايي روبرو شديم که وارد حوزههاي هنري شدند اما خيليهاشان طي 4، 5 سال فراموش شدند. اما چون اعتقاد دارم که داستاننويسي نمرده و ادامه دارد، فکر میکنم اين دوره تجربي ميگذرد و نويسنده تازهکار ميپذيرد که بايد خلاء پشتسرش را خودش پر کند. پس اين جريان هم بايد تلفات خودش را بدهد و بايد آدمهاي خودش را پيدا کند. اين نسل دانش داستاننويسي و تئوري بيشتري از نسلهاي پيشتر دارد، اما در چشمانداز ادبي امروز دستاوردها خيلي کوچک است و ما هم در جوايز ادبي بين همين کوچکها داريم بهتر را انتخاب ميکنيم. پس نویسنده تازهکار بايد خودش را به دستاوردهاي ادبيات ما وصل کند و روي دوش نويسندههاي گذشته بايستد. يعني دستاوردهاي ادبي را از ابتدا تا امروز بخواند و با دانش امروز تحليل کند و بعد ديد خودش را پيدا کند و بنويسد. الان اينقدر وضع بد است که اگر کتابي سههزار تا فروش برود ما را ذوقزده ميکند. از طرفی شاخصه پرفروش بودن، کتابي را در ژانر عامهپسند قرار نميدهد منهاي اينکه دو، سه هزار نسخه هم پرفروش نيست. در مجموع ادبياتي که الان منتشر ميشود بايد با تعاريف و شاخصههاي اين ژانرها هر مورد را شناسايي کنيم. مهم نيست که ناشرِ کتابي، نشر روشنفکري است يا خودش ادعاي روشنفکري دارد، ژانر هر کتاب را بايد بعد از خواندن معلوم کرد. الان کتابهايي که نشر آموت منتشر ميکند، شاخصه ادبياتِ عامهپسند شده و کتابهايي که نشر چشمه چاپ کند، ادبيات روشنفکري است! در حاليکه ابدا اينطور نيست. بحث کلي من اين است داستاننويسي امروز ما دارد دورهاي تجربي را ميگذارد که گاهي ما را عصباني يا ذوق زده ميکند اما در کل من دوست دارم اميدوار باشم.
محمود حسينيزاد: ادبيات اينجا هرگز نتوانست پا بگيرد. و همواره درگير مسايل سياسي و اجتماعي بود. يا جنگ دوم جهاني بود يا کودتاي 28 مرداد شد يا خرداد 43 و... يعني ادبيات هرگز نتوانست زنجيرهاش را حفظ کند. هدايت همانجا مرد و تمام شد، آلاحمد و گلشيري و ديگران هم همينطور. ديگر اينکه اين ادبيات 150 درصد وابسته به غرب است و جمالزاده و هدايت و بزرگعلوي که با غرب مستقيما در تماس بودند، آن را راه انداختند و وقتي آنها رفتند هم تمام شد. يعني ادبيات ترجمهزده است. به همين دليل هم موجهاي عجيبوغريبي در ادبيات ما پديد ميآيد. اشتفان تسوايگ ترجمه شد، جواد فاضل از کنارش بيرون آمد. همينگوي ترجمه شد، ابراهيم گلستان نوشت. يا با «صدسال تنهايي» منيرو روانيپور و عباس معروفي نویسنده شدند. حالا هم که شِر و وِرهاي اريکامانوئل اشميت ترجمه ميشود و اين خيل داستاننويسها آمدند بيرون. پس فکر ميکنم در مورد ادبيات ما نميشود از معيار خلاقيت گفت. ما دچار خلايي هستيم که نويسندهها بايد پر کنند و متاسفانه اينطور نشد و بعد هم نقش سياست و اين خلايي که در اين چند دهه به وجود آمد و نقشي که مطبوعات در عنوان کثيف مافيا در ادبيات بازي کردند و حالا کار به جايي رسيده که به يک کتاب پِرپِري جايزه ميدهيم در حاليکه ميتوانيم اصلا جايزه ندهيم. اما در مورد ادبيات خلاقه و عامهپسند، بايد بگويم که من اساسا با اين کلمه «عامهپسند» مخالفم. همين رمان «صدسال تنهايي» عامهپسند است ديگر. بهزعم من بايد براي اين کلمه جانشيني پيدا کرد. آلمانيها ادبيات را به ادبياتِ والا و ادبيات ساده يا عامهفهم، تقسيم ميکنند و ادبيات عامهفهم يعني ادبياتي که با دانش خياباني ميتوان درکش کرد. يعني معيار ايدئولوژيکي آن است که تعيينکننده است نه پرفروش بودن آن.
پويا رفويي: تا اينجا من متوجه شدم که همه ما به اين تقسيمبندي ايراد شکلي داريم و به اجماعي نرسيديم اما تقريبا همگي مطمئن هستند که در ادبيات ما اتفاقي افتاده است. من فکر ميکنم تحولي که در ادبيات ما پيش آمده، تحول متني نيست، به متوني که نوشته شده و نويسندهها مربوط نميشود بلکه تحولي زمينهاي است. اين تحول از آستانه دهه 70 اتفاق افتاد و در نسبتهايي که بين قانونِ نوشتن و نوشتنِ قانون پيش آمد، صورتبنديها تغيير کرد. من هم مثل آقاي حسينيزاد معتقدم اين ادبيات را نه ميتوان دقيقا عامهپسند يا پرفروش خواند و نه ميتوان در ديگر تعبيرهايي که در حوزه نقد ادبي مطرح است، مانند ادبيات داروخانهاي يا ادبيات گريز، آن را جاي داد. اينجا اين تمايزها اتفاق نيفتاده است اما در شکاف بين قانونِ نوشتن و نوشتنِ قانون، قرار شد همه چيز دوباره رمزگشايي و بعد رمزگذاري شود. تعبير «فرهنگي» و «هنري» در اطلاق به پديدههايي چون ادبيات و سينما و نقاشي متعلق به دهه هفتاد است و اين زمينهاي را به وجود آورد که نسبت بين صورتبندي تجربههاي حياتي آدمها دگرگون شد. و مفهوم «سعادت» حرکت کرد و آمد در زندگي خصوصي، حالا اينجا به دلايل آن نميپردازم. همراه با آن در اين فضا پديدههايي مانند جنگ تحتعنوان تهاجم فرهنگي يا شبيخون فرهنگي دوباره نامگذاري شدند و این موجب شد که رمزگذاريها به حوزه فرهنگ منتقل شود. پيش از اين اگر به کسي فرهنگي اطلاق ميشد، احتمالا منظورشان اين بود که کارمند آموزش و پرورش است و هنوز هم، واژه فرهنگيان در همين معنا به کار ميرود. اتفاقي که افتاده اين است که به تعبير لنارد ديويس، منتقد ادبي آمريکايي، ايدهآلسازي جاي خودش را به نُرمالسازي داده. براي همين ميخواهم از اين تعبير براي ادبيات امروز استفاده کنم. ادبيات ما ديگر ادبياتِ نرمال است. چون شکلي از حيات را بازنمايي ميکند که نرمال شده است به اين معنا که ديگر وضعيت استثنايي وجود ندارد، ديگر قرار نيست ادبيات از تجربيات خاصي بگويد براي همين هم ادبيات کاملا امکان بازتوليد پيدا کرده. اشاره ميکنم به مثالي پيمايشي که سر يکي از کلاسها انجام دادم؛ در ادبيات پيش از این دوران، راوي آدمهاي بيشتر از دو نفر را خطاب قرار ميداد. اما الان نه فقط در عرصه داستان، که در صحنه شعر هم مخاطبها تک به تک شدهاند، يا ميزان لمس اشياء از لمس بدنها بيشتر شده. اينها تغييراتي ميکروسکوپي است که در ادبيات ما اتفاق افتاده، اما از همين روند نرمالسازي حکايت دارد. وجه ديگر اين قضيه، يعني فاز سوم اين تغييرات را که تقريبا از هفت هشت سال پيش آغاز شده، ميشود فاز نرمال-ايدهآل خواند. ادبيات ايران که تا آستانه انقلاب، حالت ايدهآل دارد و امر استثنايي را خطاب قرار ميدهد، بعدها نرمال، و در دوران اخير هم نرمال-ايدهآل ميشود. گيدوبور در مصاحبهاي ميگويد، همه وقتي به فضاي مجازي ميرسند، ميگويند «دهکده جهاني»، و بيشتر بر جهاني بودن آن تاکيد دارند اما کسي به اين توجه نميکند که بيشتر از آنکه جهاني باشد، دهاتي است. ادبيات ما نيز برخلاف اين حس هيستريک پرحرفي که پيدا کرده و خود را شهري نشان ميدهد، مروج ارزشهاي روستايي است. در واقع ما با روستاييانِ شهرنشين مواجه هستيم. درست خلاف آنچه بعد از دهه 40 ميبينيم، اينکه شهريها تلاش ميکنند گزارش يا مونوگرافي از زندگي روستايي به دست دهند. ادبياتي که محمود دولتآبادي خلق ميکند، گزارش شهرنشينان از روستا است. يا مثلا کارهاي آلاحمد و ساعدي، نشاندهنده روستا از چشم شهري است. من در مقالهاي اشاره کرده بودم که سپانلو شاعر تهران نيست، شاعرِ شهرستانيها يا جنگزدههايي است که به تهران آمدند و تهرانيها به اين معنايي که اخيرا برخورد ميشود، چندان با شعر سپانلو پيوندي پيدا نميکنند. ادبيات اخيرِ نرمال-ايدهآل، تيپي با عنوان آنتيرمانتيکها را خلق ميکند. در دورههاي قبلي مفهومي از شکست زندگي روزمره وجود داشت که به ادبيات ميانجاميد، و از ايده برگرفته از رمانتيکها و آن تب پايان قرن شکل ميگرفت و از نمايندگانش کساني چون صادق هدايت بودند و بعدها هم ديگران. کساني که زندگيشان را وقف ورود به فضايي با عنوان «ادبيات» کرده بودند. اما اين مفهوم زندگي، به دليل تحولات پيشآمده، جاي خودش را به چيز ديگري ميدهد. اين است که مساله امروز ما «نويسنده» است. به عبارتي اگر آنجا ما با شکست زندگي و شکلگيري متن روبهرو هستيم، اينجا با پيروزي زندگي و شکست متن مواجهيم. و حالا اگر نخواهيم دست به مقايسه بزنيم و بررسي تطبيقي کنيم، با نگاهي درونماندگار ميشود گفت، ادبيات ما امروز، ادبياتِ نرمالي است. خطري هم که برايش وجود دارد اين است که، زندگي چنان نرمال شود که ديگر نيازي به ادبيات احساس نشود. هربرت گانس، از نظريهپردازان ادبي به تمايزي اشاره ميکند که نشانه اين خطر است. و آن «همهچيزخوران» و «يکهخواران» است. شايد اين تعبير بتواند منظور غلامي را تا حدي پوشش دهد. ادبيات ما پيش از اين اتفاقات يکهخوار بوده، يعني ما آدمهايي را داشتهايم که در يک ژانر يا نگاه حرکت ميکردند. گزارش محمود دولت آبادي در خاطراتي که نقل ميکند اتفاقا با اين تعبير يکهخوران جفتوجور است. او ميگويد، بهرام صادقي را داشتيم که گرفتار نهيليسم خاص خودش بوده، گلشيري را که ميخواسته بر نهيليسم خودش فايق بيايد، يا احمد محمود را که ميخواسته با دشواريها و بحرانهاي زندگي شهري مواجه شود. يا خود محمود دولتآبادي که ميخواسته توضيح بدهد ما پيشينه چندان محکمي در ادبيات مدرن نداشتهايم و از اين بابت عقبافتادهايم. به همين دليل دولتآبادي ميگويد، ساواک تکليفش با ما نويسندهها روشن بود. اما الان همه هستند و نگاه که ميکني هيچکس نيست. چون اين گذار نرمالسازي زندگي منحصرا حاصل خيره شدن در تحولات ادبيات خود نيست، بلکه با چيز بيشتري، با تغيير سياستهاي حياتي شکل گرفته و قابل سنجش است. در این روند بود که يکهخواران جاي خود را دادند به همهچيزخوران. مجلات ادبي را هم اگر نگاه کنيد اين تمايز و گذار از تيپ يکهخواران به همهچيزخواران را ميبينيم. الان با فضايي مواجه شديم که در مجلات مثلا ادوارد دستقيچي را میبینیم و از طرفي بکت و بعد هم تئاتري کاملا روشنفکرانه و يادواره نويسندهاي دست چندم را هم پيدا ميکنيد. براي اينکه تصور بر اين است که مخاطب همهچيزخوار است و شکلي از تمشيت زندگي را پيش رويش دارد که به شدت نرمال شده است. اين را هم بگويم که مفهوم نرمال از علم آمار وارد علوم انساني شده است و از اينجا شروع شده که براي سلامت نسبي کارگران قله منحني را ميگفتند نرمال. در واقع نرمالها، ميانگين متوسطالحال يک جامعه آمارياند. ادبيات ما چنين ويژگياي را پيدا کرده و در شرايط نرمالشده ممکن است ادبيات بهطورکلي نابود شود. ادبيات شوروي چنان نرمال شد، که از بين رفت تا حدي که وقتي ادبيات پيش از انقلابش را با پس از آن نگاه ميکنيم، دچار حيرت ميشويم. يا ادبيات فرانسه، چنان در جامعه نرمالي قرار گرفت، که تصور نويسندگاني چون سارتر و سلين و کافکا ديگر به رويا تبديل شد. و البته جاهايي ديگر هست که ادبياتشان دچار چنين اتفاقي نشده، نمونهاش ادبيات آمريکاي لاتين. حتي سطح سواد مردم هم در اين اتفاق تعيينکننده نيست، براي اينکه نويسندهاي چون آستورياس را داريم که در مصاحبهاي ميگويد، تنها هشتدرصد ملت من سواد دارند. يعني ادبيات کشوري با 92درصد بيسواد برنده نوبل شده يا نويسندهاي چون سينگر را داريم که کل مخاطبانش 40هزارنفر بودهاند، چون به زبان ييديش مينوشت. پس فکر نميکنم اين متغيرها در وضعيت ادبيات امروز چندان تاثيري داشته باشد. بايد ديد زمينه زندگي چه تغييري کرده است. در زندگي اقتصاديمان با مفاهيمي چون خصوصيسازي و منطق بازار روبهرو شديم و در زندگي خصوصيمان با حرکت مفهوم سعادت از حوزه عمومي به حوزه خصوصي. اينها مسايلي است که معمولا خطشان ميزنيم و سعي ميکنيم به طرزي هيستريک به درون خود ادبيات نگاه کنيم. و حالا پرسش اساسي اين است که آيا با چنين تمشيت زندگياي عملا به ادبيات نيازي هست يا نه، و اگر نيازي هم باشد حتما در سير سليقه همهچيزخواران قرار ميگيرد. و اين اتفاقي است که نه در ادبيات افتاد و نه در نويسندگان و نه در تصور ژنتيکي و نسلي، بلکه تحولي است که در مفهوم حيات پيش آمد؛ حيات کاملا فشرده شد و آمد در زندگي خصوصي، و علايم و آثار خودش را هم به بار آورد. براي همين فکر ميکنم ادبيات امروز را نميشود با تعابيرِ از پيشآماده عامهپسند و پرفروش و حتا ادبيات بدنه خواند. نهادهايي هم که خواستند ادبيات را حمايت کنند، با همه نيکدلي و خيرخواهي، بيشتر به نرمالکردناش کمک کردند. اگر جوايز ادبياي داشتيم که خواستند ادبيات را از اين حالت خارج کنند، بيشتر به نرمالشدناش کمک کردند. يا ناشراني که وقت و سرمايهشان را گذاشتند و ريسک چاپ کتاب را تحمل کردند، يا مطبوعات و روزنامههايي که خواستند منادي ادبيات باشند و به رايگان اين کتابها را تبليغ و معرفي کردند، همه در نهايت به نرمال شدن ادبيات دامن زدند.
حسينيزاد: در تکملهاي بر بحثهاي رفويي بگويم، بزرگترين مشخصهادبيات عامهپسند توان بازتوليدياش است، همين وضعيت ادبيات امروز ما.
غلامي: همینطور است. ادبياتي که دارد اتفاق ميافتد، ادبيات تخت و بدون انگيزشي است، فعلا وجود دارد اما نميدانم و نميتوان پيشبيني کرد که تا چه زماني وجود خواهد داشت و چطور ادامه خواهد داد. اين بههمريختگي در ادبيات ما، همان نرمالشدن آن است. چون اين ادبيات نه شاخصههاي ژانر عامهپسند را دارد و نه ادبيات خلاقه يا جدي است. من هنوز اين کارها را ميخوانم. از بين اينها کتابي را خواندم از کسي که مدرس داستاننويسي است، اما داستانش اصلا اشکال فني دارد، اما همه از آن ميگذرند. اين بيتفاوتي و ناديده گرفتن، مشخصه اين ادبيات است، آن سختگيريها در مواجهه با اثر ادبي و اتفاقاتِ جامعه ادبي، ديگر از بين رفته، چون جنس خود اين ادبيات ديگر سختگيرانه و جدي نيست. و از کساني که آن را ميخوانند هم انتظار سختگيري و جديت در نقد ندارد و اين است که در مواجهه با نقدِ جدي برآشفته ميشود. حالا برخي سعي ميکنند اين ادبيات را به سمت ادبيات جدي بکشانند و جعلش کنند. و برخي ديگر آن را به سمت ادبيات عامهپسند ميکشانند تا پرفروشش کنند. حالا برويم سر اين بحث که اين وضعيت چطور ممکن شده و چطور ادامه پيدا ميکند.
سناپور: نگاه من مثل شما اينقدر بدبينانه نيست. من هم اين داستانها را ميخوانم و در داستان خواندن اگر از همه شما سختگيرتر نباشم، جزو آدمهاي سختگيرم. به نظرم تا اواخر دهه شصت تعداد نويسندههاي ما بسيار کم است، نه تنها تعداد نويسندههايي که معروف ميشوند، که کل جمعيتي که داستان مينويسد و بعد رها ميکند، زياد نيست. از اواخر دهه 60، يکمرتبه حرکتي فرهنگي شکل ميگيرد و جوانهاي بسياري وارد رشتههاي فرهنگي و هنري ميشوند، حالا اين حرکت بهخاطر نوعي سرخوردگي يا آگاهي دوباره است، کاري نداريم. اواخر دهه شصت و اوايل دهه 70، اغلب اينها جواناند و هنوز دارند ميخوانند و بعد از اواسط دهه 70، کمکم پيدا ميشوند و اسمها و چهرههاي جديدي میآیند که با يک يا دو کتاب مطرح ميشوند. از مشخصههاي اين اتفاق است. اگر به نامزدهاي جوايز ادبي در اواخر دهه 70 و اوايل دهه 80 نگاه کنيم، سهچهار نامزدشان حداقل با هم فرق داشتند و در هرسال نزديک به 20 نامزد داشتيم و روزبهروز هم تعداد داستاننويسهاي ما بيشتر شد و در ديگر رشتههاي هنري مثل عکاسي و سينما هم همينطور. نتيجه اينکه خودبهخود جوايز ادبي راه افتاد و اين پاسخي بود به اينکه کلي داستاننويس آمدند که کارهاي قابلتوجهي ميکنند. و جرياني شکل گرفته و حالا ميشود به اينها جايزه داد و حمايت کرد و بهنوعي تعريفشان کرد و اين جوايز کمک کرد تا جريان پاگرفته قويتر شود. در شهرستانها هم جوايز بسياري بهويژه براي داستان کوتاه راه افتاد و همه اينها موجب شد تا يک موج داستاننويسي در ايران راه بيفتد. و همين هم باعث شد موانع بسياري بر سر راه اين جريان قرار بگيرد و يکييکي جوايز ادبي تعطيل شدند و مجلات ادبي هم همينطور شد. تصويري که من از اين جريان دارم اين است که برخلاف پيش از انقلاب در دهه 30 يا 40 که تنها دهتا نويسنده داشتيم و دوتاشان معروف بودند، الان تعداد بسياري نويسنده داريم. حس من اين است که شما بيشتر نگران اين کثرتايد. وقتي شاهد جرياني کثير هستيم، از داخل اين جريان دهتا چهره شاخص که بيرون نميآيد و طبيعي است که کثرت، ميل به وسطبودن دارد. رفويي، کلمه «نرمال» را در معناي منفي بهکار ميبرد، اتفاقا من هم اين کلمه را ميپسندم، اما من اين نرمالبودن را مثبت ميبينم. بنابراين اين کثرت من را نميترساند و نگران نميکند و اتفاقا از اين کثرت خوشحالم. و اگر هم نگران باشم، نگراني من جاي ديگري است. پيش از انقلاب و تا اواخر دهه شصت هم، در ادبيات ما نوعي «دوبيني» ديده ميشد، اينکه يا ادبيات متعهد يا آوانگارد است و يا بهدردنخور. به نظرم گلشيري هم که مينشيند و نقد مينويسد، همين نگاه شما را دارد و اينها هم منجر ميشود به نقدهايي که در «نقد آگاه» چاپ کرد. درواقع گلشيري هم معتقد بود اين ادبياتي که معروف هم هست، جاي بحث و نقد دارد و همين خطري را ميديد که شما حس ميکنيد. و تازه او سراغ آدمهاي متوسط هم نميرفت، و همين حس امروز غلامي به ادبيات متوسط را، به معروفترين کارها داشت. ميخواهم بگويم من در نگاه شما هم اين دوبيني را به ادبيات ميبينم. اينکه ادبيات يا خلاقه است يا عامهپسند. اما اینطور نیست الان طيف وسيعي از داستان داريم که از عامهپسندترينها ميآيند تا داستانهايي که بستلر ميشوند و حداقلهاي کتاب خوب را دارند و نسبتا پرفروش هم هستند و خوانده هم ميشوند، تا داستانهاي آوانگارد که معمولا خيلي مخاطب ندارند و نمونهاش هم کارهاي کاتب و برخي کتابهاي بنيعامري و ابوتراب خسروي، البته جز «اسفار کاتبان» که روانتر و قابلخواندنتر بود و ميشد با آن ارتباط گرفت و چند باري هم چاپ شد. حالا اين وسط کتابهايي هم هستند که آوانگاردنما هستند و شلتاق ميکنند و تکنيکهاي عجيب و غريب به کار ميبرند و طبيعتا خواننده هم پيدا نميکنند اما ممکن است بين منتقدان و جايزهها طرفداراني هم پيدا کنند. پس من با اين کثرت مشکلي که نداريم هيچ، به شدت مايه خوشحاليام است که تعداد بسياري داستاننويس و علاقهمند به داستاننويسي داريم و اميدوارم همه اينهايي که دارند مينويسند ادامه بدهند حتا اگر عامهپسند مينويسند. اين جريان داستاننويسي در کشوري که از نظر نشر و ادبيات شرايط نرمالي دارد، بسيار طبيعي است. در اروپا و آمريکا هم همين شرايط است، تعداد بسياري داستاننويس متوسط دارند و تعداد بيشتري که عامهپسند يا پاورقي مينويسند و تعداد خيلي کمي که نخبهپسند مينويسند و به نظرم شرايط امروز ما، وضعيت نسبتا طبيعي ادبيات است. و اتفاقا وضعيت پيش از انقلاب، اصلا طبيعي نبوده و حداقل از لحاظ فرهنگي بسيار عقبماندهتر از امروز بوده، و در نتيجه داستاننويسيمان هم تقريبا قابل خلاصهشدن به دو جريان کلي بود. اما چيزي که مرا نگران ميکند، يکي اين ممانعتهايي است که از هفت، هشتسال گذشته نگذاشت داستاننويسي ما سير طبيعي خودش را طي کند. اگر اينطور نميشد ما مجلات ادبي بيشتري داشتيم و آنوقت اين مجلات ميتوانست اين جريان داستاننويسي مدنظر شما را نقد کند و بگويد کدام خوب است و کدام به چه دلايلي بد است. اما متاسفانه آن مجلاتي را که داشتيم، ديگر نداريم و مجلات تازهاي هم به وجود نيامدند و جايزههايي هم که ميتوانستند تا حدي اين کار را بکنند تقولق شدند. الان ما بعد از اين سالها بايد حداقل دهتا جايزه داشتيم که برخيشان به کتابهاي نخبهپسند و برخي هم به داستان عامهپسند ميپرداخت. و اگر اين اتفاق ميافتاد و کتابها نقد ميشد، هرچيز سرجاي خودش بود و شما هم ديگر مشکل را نداشتيد. به اضافه اينکه جلوي بسياري از کتابها گرفته شده و درنتيجه اصلا نميدانيم چه نوشته شده، حتي اگر فرض کنيم که اين کارها هم کمابيش مانند کارهاي چاپشدهاند، باز هم اول باید چاپ شوند تا به تصوير درستي رسيد. حالا ممکن است براي آدمي مثل پويا رفويي اهميتي نداشته باشد که اينها دربیایند و بگويد، من همينهايي را که ميبينم نقد ميکنم. اما من نگران کتابهاي منتشرنشده خودم و ديگران هستم. خيلي آدمها را سراغ دارم که وقتي کتابشان منتشر نشده، داستاننويسي را رها کردند و شايد از بين آنها کارهاي درخشاني ارائه ميشد يا اگر کتابشان منتشر ميشد و بازخورد ميگرفتند شايد کتاب بهتري مينوشتند. درنتيجه ما دچار يک انقطاع شديم و هنوز هم چشماندازي براي آن نداريم. نگراني ديگر من اين است که يکسري کتابهاي بيارزش يا کمارزش منتشر شوند که آوانگاردنما هستند و ادعاهايي دارند، عدهاي هم به خاطر ملقواروهاي تکنيکي آن فکر میکنند چه اثري در ادبيات ما رو شده و چون فضاي نقد درستوحسابي هم نداريم، اينجور کتابها ممکن است گولزننده باشند.
غلامي: اتفاقا من معتقد نيستم که دوگانگي يا تضادي بين ادبيات عامهپسند و ادبيات جدي وجود دارد، ازقضا نگراني من اين است که اين تفکيک وجود ندارد، در موضع مخالفت با داستانهاي عامهپسند نيستم. معتقدم نوعي بيمعياري يا تختشدگي در ادبيات ما هست. اين وضعيت سايهروشن، تشخيص اثر ادبي را ناممکن کرده و نوعي بههمريختگي را در جريان ادبي اخير پيش آورده است.
سناپور: اين بههمريختگي نمودش کجاست؟
غلامي: نمودش در داستانهايي است که دارد توليد ميشود. داستانهايي که بسياريشان در کارگاههاي داستان توليد ميشود و مدرسان آن کارگاهها هم کتابهاي تولیدی اين کارگاهها را به نشرهاي معتبر ميبرند و چاپ ميکنند و از آنها دفاع هم ميکنند. اینطور است که تعداد کتابهاي بدي که چاپ ميشود بسيار بيشتر از آثار جدي است. اين تختشدن یا به تعبیر پویا نرمالشدن ادبیات، حاصل سياستهاي فرهنگي است، و راندن آدمها به سمت ادبيات متوسط. تعداد کثيري از آدمهايي که وارد عرصه داستان ميشوند، ميتوانند ادبيات متوسط خلق کنند و به اين نوع ادبيات دامن بزنند. من مخالف ادبيات متوسط نيستم، بلکه مخالف جرياني هستم که ميخواهد اين ادبيات متوسط را بهجاي ادبيات جدي جعل کند. دغدغه من همين تعبير مندنيپور «ميانمايگي»اي است که در ادبيات ما اتفاق افتاده. از طرفي من به همان نسبت که با ستايش گذشته يا نوستالژي آن مخالفم، ستايشِ وضعيت امروز و طبيعي خواندنش را نفي ميکنم.
تراکمه: تحليلي که پويا رفويي از اوضاع دارد، تحليل اجتماعي ماجراست. او ميگويد چون شرايط نرمال است، تقديرا ادبياتاش هم بايد همين باشد. وضعيت امروز ادبيات شوروي هم که اشاره ميکند فقط به دلايل مسايل اجتماعياش نيست. از طرفي داستان به عنوان فرم خلاقه هنري از غرب آمده و مگر ما پيش از هدايت ادبيات در مفهوم کنونياش داشتهايم. پس منشاء و ساختارش غربي است اما اينطور نيست که ترجمه به ما دستورالعمل داده است. ادبيات عامهپسند هم که ميگوييم فحش نيست، يک ژانر است. در اين ژانر قصهگويي هست، کنجکاوي هست... اما در ادبيات خلاقه ما با يک هستي روبهروييم. مشکل امروز ما اين است که اين دو ژانر با هم خلط شده. اينکه ميگويم يک دوره تجربي بلبشو داريم به اين دليل است که بايد ژانر هر کتاب را کشف کرد. مساله ما نقد اين آثار است. اما اگر بياييم يک تحليل اجتماعي کنيم و تقديرش را اين ادبيات بدانيم، که بايد ادبيات را کنار گذاشت و رفت. من به همين وضعيت هم خوشبينام و با اينکه صدتايکي اين کتابها پشيزي ارزش ندارد اما اين جريان ادامه دارد. بله چشمانداز ادبيات ما امروز اصلا قابل دفاع نيست اما اگر جريان چاپ و نقد و توليد سير خودش را برود، اين وضعيت حتما تغيير خواهد کرد. بنابراين ژانر کتابها را منتقدان بايد کشف و اعلام کنند. امروز بيش از هر چيز به جريان نقد ادبي درست نياز داريم. صفحات ادبي روزنامههاي ما را ببينيد! هيچ فرقي با مجله فردوسي 40سال پيش ندارد. در حاليکه امروز اينهمه دانش نقد ادبي موجود است. خب، حالا منتقد بايد با اين دانش نقد دست نويسنده تازهکار را بگيرد.
حسينيزاد: من متاسفانه ابدا خوشبين نيستم. بخواهم راديکال بگويم، حتا معتقدم که ما اصلا فضاي ادبي نداريم که کتاب بخواهد در آن رشد کند. دخترها به جاي عمل دماغ مينويسند، پسرها هم مينويسند چون لابد پول ندارند پورشه بخرند. فکر نميکنم در اين فضا اصلا غم ادبيات وجود داشته باشد. بگذريم... درباره اين دو ژانر ادبي، آلمانيها دو ژانر «ادبياتِ انتقادي» و «ادبيات تاييدي» يا تاييدکننده دارند. ادبياتي که غلامي نظر دارد، ادبيات تاييدي است. ادبيات موسوم به عامهپسند هم ويژگيهاي خودش را دارد، در واقع همان اصطلاح معروف نقد ادبي، «چشمچراني» است. رماني که راوياش قصه روابطش را در پاساژها و... تعريف ميکند، چشمچراني است حالا چند تا جايزه گلشيري و... هم بگيرد! اما ادبيات انتقادي با زندگي برخورد ميکند. ادبيات تاييدي تنها عکس زندگي را نشان ميدهد و از کنارش ميگذرد. از طرفي توجه کنيم که ادبيات نخبهگرا هم اين نيست که داستان انواعواقسام پيچشهاي تکنيکي داشته باشد، اتفاقي که در داستانهاي امروز ما افتاده تا خود را بهجاي ادبيات جدي جا بزند. ادبيات نخبه ميتواند ساده باشد با تفکر انتقادي و برخورد با زندگي. و از مهمترين خواص ادبيات تاييدي امروز ما، همين بازتوليدي است. اينکه هر کسي فکر ميکند ميتواند وضع موجود را بنويسد يا نرمال بودنش را بيان کند. با اين ديد بسياري از کتابهاي ما ميرود در ژانر ادبيات تاييدي. اين ادبيات روياپرداز است، حتا روياساز هم نيست چون از مخاطبش نميخواهد هيچ فکري کند.
رفويي: هميشه صدايي هست که آنچه را که نرمال شده، طبيعي جلوه بدهد. بحث من هم اين نبود که چون جامعه دچار اين وضعيت است، تقديرا ادبيات ما هم نرمال شده. اتفاقا به نظرم رابطهاي کاملا متقابل است. در وضعيت موجود اتفاقا عکسش صادقتر است. بخشي از پارادايم فرهنگ، بيانهايي را بهوجود ميآورد که براي به تصوير درآمدن اين شکل از زندگي بهکار ميرود. يعني شکلي از زندگي بهوجود آمده که به کمک اين نحو از بازتوليد ادبيات ممکن ميشود. بحث من تقابل جامعه و ادبيات نيست. مفروض من اين است که نوشتن قانون و قانون نوشتن هر دو قرينه با هم جلو رفته. اشاره کردند که ادبيات ما از غرب وارد شده، حدودا همزمان با آن قانون اساسي را هم از غرب آورديم. در گذار از حرکت به سمت مفهوم «فرهنگ» از دهه 70 و فرهنگيکردن تمام لايههاي زندگي، ميبينيم که مکانهاي ترس به مکانهاي فرهنگي تبديل ميشود. اين دوران حامل تاريخ تروماتيکي است براي همين، روان جمعي جامعه شروع به وراجي ميکند تا پرسش اساسي مطرح نشود. اين ادبيات بازگو ميکند تا آن وجه قابلروايت را پنهان کند. ما بايد بين «روايت»، - به مفهوم کلاني که مطرح ميشود و آب از آب تکان نميخورد- و «قصه» تفاوت قايل شويم. بين روايت که کلام قدرت بوده و قصه هميشه نسبتي تقابلي وجود داشته، اما در اين دوران ايندو در هم ادغام شدند. اين است که پديده نرمالشدن در نسبت بين زبان و زندگي شکل گرفته. درست است که تعداد نويسندهها زياد شده و آثار ادبي به لحاظ کمي بيشتر شده، اما بين مفهوم «تکثير» و «چندگانگي» تفاوت مهمي وجود دارد. ادبيات ما ديگر فقط تکثير است. نويسندههاي ما نميتوانند کيفيتهاي متفاوت و تنوعي را خلق کنند. اينهايي که نوشته ميشود، اتفاقا مابازاي قصههاي بالقوهاي است که نوشته نميشود. چه چيزي جايش را پر کرده؟ فکر ميکنم، نگاه کمي. و اين از سياستهاي فرهنگي به وجود آمده است. چون بهزعم گفتمان حاکم اگر کميت بالا ميرفت، شکلي از مديريت فرهنگي ممکن ميشد. و حالا ما طي دو دهه اخير شاهد پروژه تمامشده حذف نمادين نويسنده هستيم. ديگر کسي نميپرسد فلان نويسنده چه کتابي درآورده بلکه ميپرسند، فلان نشر چه کتابي دارد. بنابراين نه فقط سانسور، که نظام تنبيه و تشويق هم در کنار آن شکل گرفته است.
تراکمه: ادبيات داستاني امروز ما فارغ از سابقهاش، ادبياتي نوپاست که از دهه 80 با پشتي خالي شروع شده. و اينطور نيست که اين ادبيات جهتدهي شده باشد. همين نويسندههاي متوسط اگر مطابق با روايت قدرت مينويسند، پس چرا جريان ادبي ما با اين مسايل روبهروست...
رفويي: چون اين مدار قدرت ميتواند سخناش را با چندگانگي بيان کند و اين ادبيات ماست که نميتواند اين کار را کند...
غلامي: منظومهاي ناديدني و ناملموس از قدرت در جامعه وجود دارد، که فرهنگي را در جامعه توليد ميکند. و اين منظومه ميتواند آدمها و روايتهاي خودش را توليد کند. بخشي از اين منظومه آگاهانه است و بخش ناآگاهانهاش در همين بازتوليد و تکثير شکل ميگيرد و کمک ميکند که فرهنگي يکدست و بيآزار حاکم شود.
تراکمه: من معتقدم هر کتابي را بايد مستقلا بررسي کرد و تفکر آن را از دل ساختارش بيرون کشيد، حالا چه در اين منظومه آگاهانه خلق شود و چه ناآگاهانه. جواني کتاب بيرون داده، بايد کتابش را خواند و نقد کرد، نه اينکه با يک پيشفرض سراغ کتابها رفت...
رفويي: من نه نگاهي ارادهگرايانه داشتم و نه نگاهي توطئهآميز. قصدم توجيه سانسور هم نبود بلکه فراتر از اين، ميخواهم بگويم سانسور اگر در سير کمي آثار، در عمل خواندن بروز کرده، در بُعد کيفي در عمل نوشتن بروز کرده است. تحولات تاريخي چند دهه گذشته، با صحنههاي متعددي در زندگي مواجه شد که توضيحناپذير بودند. تعبير تئوريکاش را به کار ببرم، آپاراتوسي خلق شد که روايتگري، بخش مهمي از آن است. درست است که مشتاقان بسياري براي داستاننويسي شکل گرفت، اما چرا اين اتفاق در ديگر حوزهها نيفتاد. چرا امروز با بحران نمايشنامهنويس مواجهيم در حاليکه از تماشاگران تئاتر ما کم نشده اما ديگر کسي تمايلي به نمايشنامه نوشتن ندارد. عملا اگر ترجمه نمايشنامه نباشد، فکر نميکنم چيز زيادي از تئاتر ما باقي بماند. پس دليل تئوريکي وجود دارد که اين شور روايتگري به وجود آمده، من سعي کردم براي اين اتفاق توضيحي بدهم، اصراري هم ندارم که پذيرفته شود. بحث من اين است که در نفس عمل نوشتن، تکثر و مفهومي کمي مابازاي کيفيت آثار ادبي شده است.
تراکمه: ممکن است تحليل درستي هم باشد، اما من با نگاهي کلي به ادبيات مخالفم. بايد با تککتابها مواجه شد...
رفويي: ببينيد در فلسفه اصطلاحي داريم با عنوان «مغالطه سطل شن». مثلا من يک سطل شن از کف رودخانه درميآورم و ميگويم ميانگين اين شنها دو گرم است، شما ميگوييد من صدتايش را درميآورم و نشان میدهم ميانگينش دو گرم نيست. من ميگويم اين ادبياتِ نرمالشده است، شما ميگوييد بايد با تککتابها برخورد کرد. خب، اين مغالطه است...
تراکمه: اگر من اين تلقي را بپذيرم بايد کتابها را ببندم و بروم خانه. اما اگر هنوز اين ادبيات جذاب است بايد همه اين مسايل را در ساخت کتاب کشف کنيد، اين مساله روايت کردن يا قصه گفتن را... اين وظيفه نقد ادبي است، اما ما جريان نقد ادبي درستوحسابي نداريم. اين دانش نقد و کارهايي که بسياري از همين منتقدان نوشتند بايد عام شود تا جرياني پا بگيرد...
رفويي: البته من همان ابتداي بحث گفتم، مساله اصلا متني نيست بلکه زمينهاي است. من و يونس تراکمه در جذابيت ادبيات با هم شريکايم. اما ديگر اين ادبيات نيست که جذاب است، بلکه زندگي اديبانه است که جذاب شده. اين اتفاقي نيست که در متن افتاده باشد.
سناپور: اگر ما روي يکسري وقايع عيني با هم به توافق برسيم تازه آن وقت ميشود درباره وضعيت ادبيات بحث کرد. رفويي يکجاهايي توصيفها و تحليلهاي تئوريک خوبي ميکند اما ظاهرا وقتي ميخواهد ريشهيابي کند، به نتايج عجيبوغريب ميرسد. مثلا اينکه داستانها همه شبيه هم شدند! داستاننويسي غلامي چه ربطي دارد به حسينيزاد يا به داستاننويسي شهسواري. يا داستانهاي من چه ربطي دارد به کاتب يا ابوتراب خسروي. و بعد هم اين را وصل ميکند به منظومهاي که دارد گفتار حاکم را بازتوليد ميکند، اين ديگر وحشتناک است. الان کتابهاي بسياري از ما ماههاست در ارشاد مانده. من فکر ميکنم اگر پويا رفويي داستاننويس بود امکان نداشت اينحرفها را بزند. او از موضعي حرف ميزند که سالها پيش چندنفر ديگر مثل مراد فرهادپور و دیگران هم ميگفتند، اینکه چيزي وجود ندارد و همه مانند هم مينويسند. و حالا او هم تکرار ميکند. به همين دوستان داستاننويس ما که از سمت گلشيري بيرون آمديم و مدام با هم بوديم نگاه کنيد. هيچ شباهتي بين داستانهاي من و آبکنار و کوروش اسدي نيست. در مورد وضعيت معاصر هم که ظاهرا به آن نقد داريد، گويا مساله شما کثرت نويسنده است. من از ميان حرفهايي که اينجا شنيدم خصوصا از احمد غلامي و پويا رفويي، اين را فهميدم اينها با کثرت نويسندهها مشکل دارند اما من نه اينها را مثل هم ميبينم، نه با اين کثرت مساله دارم. اتفاقا خوشحالم که تعداد نويسندههايمان دهيا بيست برابر قبل از انقلاب شده. و به نظرم اين نقطه قوت ادبيات ماست. اگر اشکالي هست اين است که ما نميتوانيم درست نقد کنيم. مشکل اين نيست که اينها مينويسند و ناشر هم با چاپشان پول در ميآورد. يکي از بچههايي که پاورقي مينوشت ميگفت، فقط صدتا پاورقينويس داريم که از اين راه نان ميخورند. ما هم اصلا کاري به کارشان نداريم. شما هم در حرفهايتان آنها را کاملا کنار گذاشتيد. و پرداختيد به بدنه داستاننويسي جدي ما و فرض کرديد که عامهپسند مينويسند. ما اگر جايزه و مجله ادبي داشتيم، جريان نقدي داشتيم الان با اين مسايل مواجه نبوديم و تکليف کتابها هم معلوم ميشد. به جاي اينکه روزنامهها به خصوص روزنامه شرق شما تبديل شده به طرح مباحث تئوريک و منتقد در ستونهاي روزنامه مطلبي تئوريکي را فشرده بنويسد که نميشود. من بارها مطالب همين منتقدان را خواندم. مطالب وقفي پور را که نميفهمم مطالب رفويي و آريان و... را هم به زحمت ميخوانم. خواندم اما وقتي ميبينم فقط تئوري است و به ادبيات امروز ما کاري ندارد، ميگذارم کنار.
رفويي: ادبيات عرصه استثنائات است، اما امروز نرمال شده است. قدرت جريان ميسازد و به تاييد واميدارد پس عمده نسل داستاننويسان ما عامل و نه فاعل قدرتاند، دانسته اين کار را نميکنند. من به تعبير فلاسفه، گنجشکهايي که روي درخت نشستهاند، خودشان تفاوتشان را ميفهمند اما شاهيني که حمله ميکند، همه را عين هم ميبيند. تفاوت در ژنوتيپ و فنوتيپ است. وگرنه معلوم است که ادبيات خسروي با سناپور متفاوت است. ادبيات تکثري ما که هيچ تنوعي ندارد براي مخاطب نرمال شده. اينکه يونس تراکمه ميگويد بايد به درون بپردازيم، اتفاقا ادبيات چيزي جز بيرون نيست. نميشود گفت که ما حق داريم در کليت بيافرينيم اما شما حق نداريد در کليت نقد کنيد. اين است که نويسنده ما به من ميگويد، کاش شما نويسنده بوديد و درست اينجاست که گفتمان حاکم بيرون ميزند. من هم ميتوانم بگويم: کاش نويسندهها نقد بلد بودند! شما مرتبا منِ منتقد را استيضاح ميکنيد که مطالبم را نميفهميد، خب شايد مبانياش را نميدانيد. وضعيتِ برابر گفتماني که اين نيست.
تراکمه: من نقد کلي وضعيت را درک نميکنم بلکه آن را از مسير بررسي تکتک آثار ممکن ميدانم وگرنه با تصويري که از وضعيت ترسيم شد، موافقم. اما بايد ديد اين قدرت از کجا و چطور ساخته شده.
حسينيزاد: ببينيد سناپور نويسنده است و رفويي منتقد. اين جامعه نرمالي که رفويي ميگويد، کاملا درست است. نرمالکردن، جرياني را ساخته و نويسندههاي جوان هم دنبال اين جريان راه افتادهاند. حالا منتقد حرفهايش را ميزند و تحليل ميکند، سناپور و تراکمه نويسنده بايد آن را در نوشتههايشان استفاده کنند. مثلا جايزه گلشيري بايد پنجسال پيش تعطيل ميکرد اما الان دارد با دادن جايزه به کتابي بيارزش اين جريان را تشويق ميکند. مساله اين است که اين کتابها دارند مطرح هم ميشوند.
تراکمه: چه کسي ميگويد اينها شاهکاراند، ما داريم از نقد ادبي جدي حرف ميزنيم نه نوشتههاي فيسبوکي...
حسينيزاد: پس اگر به منتقد ادبي جدي باور داريم، بايد تحليلشان را بپذيريم و به اين بحثها فکر کنيم...
غلامي: و يادمان باشد که وقتي از تاثير عامل بيروني بر ادبيات حرف ميزنيم، منظور فقط قدرت به معناي سنتي آن نيست، اين مدار قدرت ميتواند نوعي هژموني روشنفکري باشد. حالا منتقد دو وظيفه اساسي دارد؛ يکي اينکه اثر ادبي را نقد کند و مهمتر اينکه به نقد وضعيت بپردازد. و به گمانم در شرايط ما نقد وضعيت ضرورت بيشتري دارد تا به ايدهاي براي تغيير يا مداخله در آن برسيم.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
یونس تراکمه: امروز دو ژانر عامهپسند و با خلاقه خلط شده و دوره تجربی بلبشویی داریم و باید ژانر هر کتاب را منتقدان کشف کنند. میدانم که صدتایکی این کتابهایی که این روزها منتشر میشوند، پشیزی ارزش ندارد اما بالاخره این جریان ادامه دارد. چشمانداز ادبیات قابل دفاع نیست اما اگر این جریان سیر خودش را برود حتما تغییر خواهد کرد. این جریان داستاننویس تازهکار خودش باید خلاء پشت سرش را پر کند. و باید نامهای خودش را به وجود آورد. امروز بیش از هر چیز به جریان نقد ادبی درستوحسابی نیاز داریم.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
محمود حسینیزاد: من متاسفانه به وضعیت موجود ادبیات ابدا خوشبین نیستم. حتا فکر میکنم ما اصلا فضای ادبی نداریم که کتاب بخواهد در آن رشد کند. در این فضا اصلا غمِ ادبیات وجود ندارد. ادبیات امروز ما «ادبیات تاییدی» است، نه «ادبیات انتقادی». ادبیات انتقادی با زندگی برخورد میکند اما ادبیات تاییدی تنها عکس زندگی را نشان میدهد و از کنارش میگذرد. از مشخصههای مهم ادبیات تاییدی امروز ما هم خاصیت بازتولیدی آن است. با این دید بسیاری از کتابهای امروز ما میرود در ژانر ادبیات تاییدی.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
حسین سناپور: من نسبت به وضعیت امروز ادبیات ابدا بدبین نیستم. از اوایل دهه هفتاد، داستاننویسهای بسیاری پیدا میشوند. به نظرم شما نگران این کثرتاید. اما طبیعی است که کثرت، میل به متوسطبودن دارد. من این نرمال بودن را مثبت میبینم. و معتقدم آن دوبینی پیش از انقلاب دیگر وجود ندارد و این خیلی خوب است، چون این نگاه ادبیات را یا متعهد و آوانگارد میدانست یا ادبیات بهدردنخور. نگاه شما مانند گلشیری است، او هم که مینشیند و نقد مینویسد، نگاه احمد غلامی را دارد. او هم معتقد بود این ادبیاتِ حتا معروف هم جای بحث دارد.
تماشاگري را تصور کنيد نشسته در سالن تاريک سينما، چشمدوخته بر پرده. تصوير، پيشروي تماشاگر است. تمام تماشاگران بهاتفاق تصويري واحد ميبينند اما در پناه تاريکي سالن سينما، تماشاگران هرکدام تنها در حال ديدن تصويري از آن خوداند. حالآنکه دستگاه آپارات، همان منشاء تصوير، درست پشتسر ماست. اين تعبير آلتوسر است که ما صفحه سينما را طوري ميبينيم که انگار تصوير مقابل ماست، انگار داريم روياي خودمان را بهياد ميآوريم.
و حالا نويسنده-مخاطبِ ادبيات امروز ما، همان تماشاگري است که گرچه درحال نوشتن رويا (بيان) خود است اما اين بيان، خواسته ناخواسته محصول و زايده دستگاه تفکري است که درست در پشتسر مخاطب (= نويسنده) قرار دارد، دستگاهي با سازوبرگهاي پيچيده، که قدرت را بين آحاد جامعه به شکل مداري به حرکت درميآورد: همان آپاراتوس. اينکه نويسنده امروز ميرود بدل به مخاطبِ اين مدار نامرئي شود، بحراني است که انکار و طبيعي جلوه دادنش، و حتا تلاش براي توقف اين مدار، هيچکدام راه به جايي نخواهد برد. دليل سردستي آن هم، انبوه کتابهايي که زير عنوان «ادبيات»، در سالهاي اخير منتشر شد و هيچ شوک يا وقفهاي در فضاي ادبي ايجاد نکرد. و کارگاهها و کلاسهاي داستاننويسي و اخيرا نقدنويسي که جز دامنزدن به اوضاع موجود کاري از پيش نبرد. خيل بسيارانِ داستاننويساني که از گفتمان فرهنگي چند دهه پيش و مشخصا دوران اصلاحات سر برآورد، امروز با بحران فروش و مخاطب و حتا چاپ آثارش مواجه است و البته روشن است که «خالقانِ» اين وضعيت، مساله را جايي بيرون از آپاراتوس فرهنگي، بيرون از سازوبرگهاي نامريي خلق متن بدانند. پس همچنان گرفتار امورِ مرئي و حلنشده سانسور و هزارتوهاي بوروکراتيک جواز و چاپ کتاباند، آنهم در بيشتر موارد با دمدستترين ابزارهاي ازپيشموجودِ اعتراضي، و رضايت دادن به امتياز به جاي مطالبه حق، امتيازِ چاپ کتاب و نه آزادي بيان. نقد ادبي اما با مريي کردن اين دستگاه، تغييرات ميکروسکوپي آن را همراه با گفتمانهاي تازه نشان ميدهد و نسبت آن را با «ادبيات» آشکار ميسازد، اينکه جريان غالب ادبي، همان آپاراتوس است که در آن همه امور نوظهور و مسالهساز به شکل بيانگري در ميآيد. درواقع اين مدار که فعال ميشود، امر مسکوتي که در مدار قدرت جا نگرفته با رواييشدنش بهنوعي حلوفصل ميشود. آپاراتوس، آن لحظهاي است که زبان- قدرت به اين فکر ميافتد که سراغ امور ساکت برود، آنها را به سخن درآورد. اينجاست که قدرت از طريق زبان خودش را بروز ميدهد. در ادبيات ما مدتهاست اين دستگاه، سوال و تفسير جديدي از جهان را پيش کشيده تا امور بيانناپذيرِ تاريخي را وادار به حرف زدن کند. نگراني اما اينجاست که اين دستگاه به سکوت رضايت نميدهد و استيضاح ميکند، ادبيات ما نيز نادانسته به اين استيضاح پاسخ ميدهد. توطئهاي اما در کار نيست، اين مدار جنبشي ادبي هم نيست. بلکه دستگاهي است که در آن ادبيات به عنصري تاييدگر، و سوژه نويسنده به مخاطب اين صدا تغيير ماهيت پيدا ميکند. اين صدا، صداي همان دستگاه است که اينبار از حنجره نويسندهِ جريان غالب به گوش ميرسد بيآنکه پاي اقتدار بهروشني در ميان باشد. پس نگاهي نقادانه به وضعيت اخير، اين صورتبندي را پيش ميکشد که: اثر زيباييشناختي، بيانهايي بيرون اين مدار ميسازد يا آپاراتوس است که خود را در اثر نشان ميدهد. در مواجهه تکبهتک با آثار نيز آپاراتوس ادبي از طريق تاثير ايدئولوژيک متن بر مخاطب بروز ميکند. تعابير و تصاوير اثر، رئاليستي «انتقال» پيدا ميکنند، حالآنکه اين تصاوير «ساخته» ميشوند. بهعبارتي مخاطب با توهم رئاليستيبودن متن مواجه است، انگار که متن، صرفا بازنمايي واقعيت است، برکنار و بيطرف. اما ساختارهاي قدرت، نويسندهِ جريان غالب را به مخاطب تبديل کرده. نويسنده ديگر نه عامل، که معلول متن است. و اين متون است که نويسنده و متناش را ميسازد و نويسندهها ديگر نوشته يا ساخته ميشوند اما در اين مدار بهشکل عامل عمل ميکنند، پس ناگزير در کار طبيعي جلوه دادن اين وضعيتاند.
در عينحال اين «خالقانِ» وضعيت اخير، از نويسنده- مخاطبان تا نهادهاي ادبي، برگفتمانِ خيرخواهانهاي تاکيد دارند که از ميان اين ادبيات نحيف سرند ميکند و وعده آيندهاي بهتر ميدهد. اما پوچي و ناکارآمدي اين رويکرد وقتي عيان ميشود که «مدعي است مساله ما با آپاراتوسها را ميتوان به استفاده صحيح و بهجا از آنها فروکاست... آنها ظاهرا واقعيتي ساده و سرراست را درنظر نميگيرند، چنانچه صرفا نوعي خاص از فرايند سوژهسازي (=سوژهزدايي) در ارتباط با هر آپاراتوسي وجود دارد، آنگاه براي سوژه آپاراتوس ناممکن خواهد بود که آن را به طريقي صحيح بهکار گيرد آن کساني که از چنين مباحثي پشتيباني ميکنند بهنوبه خود محصول آپاراتوسي هستند که در بطن آن اسير و گرفتارند.» و تا زماني که اين مدار نامريي در جامعه ادبي ما شناسايي نشود، همهچيز نتيجه معکوس ميدهد. «تز انحراف» يا «اثر انحرافي» آلبرت هيرشمن، مدل مناسبي براي اين گفتمانِ خيرخواهانه بهدست ميدهد. خيرخواهان در مواجهه با برنامههاي فرهنگي اعلامشده، بنا ندارند تا انتقادي تمامعيار از اين برنامهها ترتيب دهند، برعکس «خواه صادقانه و خواه رياکارانه از آن حمايت ميکنند اما از سوي ديگر ميکوشند تا نشان دهند اقدام پيشنهادي ناشيانه طراحي شده است؛ درحقيقت معمولا اصرار ميورزند که اين اقدام از رهگذر زنجيره پيامدهاي ناخواسته دقيقا نقيض هدفي را پديد خواهد آورد که اعلام و تعقيب ميشود. و اين در نگاه اول ترفند فکري جسورانهاي است.» نتيجه اين تلقي در ادبيات همراهي يا همدستي با گفتار حاکمي است که در فرايند آزمونوخطا ادامه دارد. خيرخواهان يا بهتعبير هيرشمن «مرتجعان» معتقدند هرگونه اقدام اساسي و کلي فقط وضعيتي را وخيمتر ميکند که چشمها به اصلاحش دوخته شده بود. براي اصلاح هم فعلا مواجهه با سازوکار چاپ کتاب، (که با بازار گره ميخورد) از طريق سازش و مذاکره، دستور کار است. اين تلقي اما مدام در نهادهاي ادبي داعيه تغيير وضعيت را دارد، و البته بهطور مداوم هم، در کارگاه و جايزه و مجله و محفل و مافيا و نشر خود را بازسازي ميکند. تدبير اين صورتبنديها اما همه با مفهوم «بازار» سروکار دارد، و نه چندان «ادبيات». براي همين تا چندي پيش اين جريان با مفاهيمي چون شکوفايي خود را تعريف ميکرد و حالا که از رونق افتاده و بنابر موازين اقتصادي و سياسي و فرهنگي، خود را غيراقتصادي و غيرسياسي و فقط فرهنگي جا ميزند، سوداي بازسازي روزگار سپريشده را در سر ميپرورد. نشر آثار داستاني وطني که از سکه افتاد، اين جريان در جايگاه پسيني عمليات ترميمي را آغاز کرد. تلاش براي افزايش جايزهها و اعلام نظر پس از موضعگيري مسوولان درباره تغيير وضعيت سانسور و فعاليت صنفي نويسندگان، از جمله اين عملياتاند. اما چيزي که اين روزها در حوزه فرهنگ يکريز و پيدرپي به گوش ميرسد، اين است که کاري بايد کرد، تغيير اوضاع ضرورت دارد. اما دستبرقضا آنان که اين حرفها را بيشتر از هر کس ديگر بر زبان ميرانند، کساني هستند که ميخواهند تغيير را در مسيري بيندازند که در پايان بهواقع هيچچيز تغيير نکند. همه چيز طبيعي است اما بايد تغيير کند! حالآنکه وضعيت طبيعي نيازي به تغيير ندارد. و اگر فشاري بيروني بر ادبيات ما اعمال شده، تقديرا بر وضعيت آن نيز تاثير گذاشته است و آن را به ادبیاتِ تائیدگر بدل کرده است.
و حالا سومين نشست «نقد آدينه»، با تامل بر دوگانه کليشهاي «ادبيات عامهپسند» و «ادبيات خلاقه»، در پي آن است که صورتبندي تازهاي از اين دوگانه به دست دهد. دوگانه «ادبيات تاييدي» و«ادبيات انتقادي»، و «ادبيات نُرمال» از پيشنهادهاي مطرحشده در اين نشست براي وضعيت اخير ادبيات است.
اولين نشست نقد آدينه در سال جديد اينطور آغاز شد:
احمد غلامي: در وضعيت امروز ادبيات ما، متاسفانه موضوع بررسي اثر ادبي يا همان تککتابها ديگر چندان اولويت ندارد و به موضوع دوم ادبيات ما بدل شده. و اهميت ترسيم وضعيت ادبيات و جريانهاي داستاني و ادبي موجود غلبه پيدا کرده است. اينکه ادبياتي درحال شکلگيري و توليد است که در صورت ظاهرياش ادامه ادبياتِ خلاقه يا روشنفکرانه ماست و نشانههايي از آن جريان را نيز با خود دارد، اما در باطن يا محتواي آن چندان نسبتي با جريان ادبي خلاقه ندارد يا بسيار کمرنگ است، پس ادامه جريان ادبيِ اصيل نيست و بهنوعي جعل جريان ادبي است. چون الان موضوع محوري ادبيات ما، بيشتر فروش و بازار کتاب است تا مفهوم ادبيات. و جريان خلاق ادبيات تبديل شده به صنعت فرهنگي که سرنوشت خود را با صنعت نشر و بازار تعريف کرده. منظورم اين نيست که مخالف فروش هستم، اما اينکه چاپ و فروش کتاب دغدغه امروز ادبيات است، نشانه قطع يک جريان و جا زدن جريان اخير به عنوان ادبيات اصيل است. جرياني که با کتاب و ادبيات به صورت کالا برخورد ميکند.
حسين سناپور: من اصلا اعتقادي ندارم که جريان ادبي خلاقهاي بوده و حالا قطع شده. خصوصيات اين ادبيات چيست؟
غلامي: ادبيات خلاقه با مفهوم ادبيات درگير است و حامل ايده يا تفکر است. آثار بسياري را ميشود نمونه آورد. کارهاي ساعدي را ببينيد. «عزاداران بيل» وامدار نگاه به بيرون، يا مخاطب نيست و دغدغه فروش و نشر ندارد و تفکر را تقليل نميدهد به فروش و بازار کتاب. يا آثار احمد محمود يا هوشنگ گلشيري و ديگران. اين کتابها مخاطبهاي تازهاي را صدا ميکنند و آدمهاي تازهاي را ميسازند و خطاب ميکنند. و اگرچه تفکر يا آدمهاي متفاوتي را خلق ميکنند اما براي صدا کردن مخاطب تازه از منظومه ادبيات خارج نميشوند و مثل امروز به سازوکارهايي ديگري متوسل نميشوند. روشن بگويم فروش و بازار دغدغه اين نويسندهها نيست. اگر فکر ميکنيد اينطور نيست نمونههايي دستکم در دهه اخير بياوريد اما مرا به آينده حواله ندهيد؛ به جريان رو به شکوفايي ادبيات که شايد در آينده شاهد باشيم و شايد هم نه. البته تا يکدهه پيش هم تککتابهاي خوبي داشتهايم که از اين چرخه توليد ادبياتِ جعلي فاصله داشتهاند. «سمفوني مردگان» يا «همنوايي شبانه ارکستر چوبها» و «اسفار کاتبان» هم نمونهاش. و تازه رضا قاسمي و ديگران هم وامدار جريان ادبي ايران نيستند گرچه به زبان فارسي مينويسند.
سناپور: احمد محمود را کنار ساعدي ميگذاريد، اما اينها با هم خيلي تفاوت دارند. محمود با «همسايهها» معروف شد که گمانم سال 55 چاپ شد و همانموقعها هم ممنوع شد و تا امروز هم صدها هزار نسخه فروش رفته، اثر رئاليستي قصهگويي که خوانندگان بسياري هم داشته و دارد. اما «عزاداران بيل»، گمان نکنم يکصدم «همسايهها» هم فروش داشته باشد و شايد دو يا سههزار تا فروش رفته، پس خواننده چنداني را خطاب نکرده. هنوز هم داستانهاي ساعدي ساده نيستند که مخاطب زيادي بتواند آنها را بخواند. و اگر هم ساعدي شهرت دارد به خاطر «ترس و لرز» يا «عزاداران بيل» نيست. مجموعه کارهاي ساعدي يعني حضور در تئاتر يا صحنه سياسي است که موجب معروفيت او شده مثل آلاحمد و بسياري ديگر. به خاطر اين حضور است که طيفي از آدمهاي اپوزيسيون حولوحوش اينها جمع ميشوند و در نتيجه کتابهاشان فروش ميرود و اين بهگمانم به ادبيات خلاقهشان ربط ندارد، يا حداقل ربط مستقيمي ندارد. اين است که به نظرم سيري که آمدهايم، سير طبيعي داستاننويسی ماست. از سيسال پيش داستاننويسي را جمع ميبنديم و بعد ميگوييم نويسندههاي ما گلستان و ساعدي و گلشيري و... بودند يعني 70 سال داستاننويسيمان را جمع ميکنيم و به زحمت ميشود 10 نفر و بعد ميگوييم ببينيد چه ادبيات شاهکاري بوده! اما در طي هفتاد سال. اگر در آينده به همين داستاننويسي امروز هم نگاه کنيم حتما اسمهايي هستند که بعدها انتخاب شوند. به نظرم در اين نگاه نوعي نوستالژي وجود دارد. طبعا خيلي چيزها در ادبيات امروز تغيير کرده، مثلا جنبههاي سياسياش کمرنگ شده يا ادبياتِ نويسندههايي شده که زندگيشان در شهر ميگذرد اما چند دهه بعد از همينها ميشود اسمهاي مهمي را بيرون کشيد.
يونس تراکمه: تصور من اين بود که قرار است از دو نوع توليد ادبي و ساختار اينها حرف بزنيم. اينکه چه ادبياتي خلاقه و چه ادبياتي عامهپسند تلقي ميشوند. و بعد برسيم به اين مساله که اساسا فروش، معيار جدا کردن اينها نيست و فروش فقط يکي از شاخصههاي ادبيات عامهپسند است. اما درباره وضعيت فعلي ادبيات ما، باز برميگردم به انقطاعي که در داستاننويسي ما پيش آمد. در کارهاي نويسندههاي جوان چند کتاب را ميخوانيم و از اين ميان ميگوييم يکي بهتر از ديگري است اما وقتي به چشمانداز کلي اين کارها نگاه کنيم جور ديگري ميبينيم اما اين دوره گذار است. از اوايل دهه 80 با خيل جوانهايي روبرو شديم که وارد حوزههاي هنري شدند اما خيليهاشان طي 4، 5 سال فراموش شدند. اما چون اعتقاد دارم که داستاننويسي نمرده و ادامه دارد، فکر میکنم اين دوره تجربي ميگذرد و نويسنده تازهکار ميپذيرد که بايد خلاء پشتسرش را خودش پر کند. پس اين جريان هم بايد تلفات خودش را بدهد و بايد آدمهاي خودش را پيدا کند. اين نسل دانش داستاننويسي و تئوري بيشتري از نسلهاي پيشتر دارد، اما در چشمانداز ادبي امروز دستاوردها خيلي کوچک است و ما هم در جوايز ادبي بين همين کوچکها داريم بهتر را انتخاب ميکنيم. پس نویسنده تازهکار بايد خودش را به دستاوردهاي ادبيات ما وصل کند و روي دوش نويسندههاي گذشته بايستد. يعني دستاوردهاي ادبي را از ابتدا تا امروز بخواند و با دانش امروز تحليل کند و بعد ديد خودش را پيدا کند و بنويسد. الان اينقدر وضع بد است که اگر کتابي سههزار تا فروش برود ما را ذوقزده ميکند. از طرفی شاخصه پرفروش بودن، کتابي را در ژانر عامهپسند قرار نميدهد منهاي اينکه دو، سه هزار نسخه هم پرفروش نيست. در مجموع ادبياتي که الان منتشر ميشود بايد با تعاريف و شاخصههاي اين ژانرها هر مورد را شناسايي کنيم. مهم نيست که ناشرِ کتابي، نشر روشنفکري است يا خودش ادعاي روشنفکري دارد، ژانر هر کتاب را بايد بعد از خواندن معلوم کرد. الان کتابهايي که نشر آموت منتشر ميکند، شاخصه ادبياتِ عامهپسند شده و کتابهايي که نشر چشمه چاپ کند، ادبيات روشنفکري است! در حاليکه ابدا اينطور نيست. بحث کلي من اين است داستاننويسي امروز ما دارد دورهاي تجربي را ميگذارد که گاهي ما را عصباني يا ذوق زده ميکند اما در کل من دوست دارم اميدوار باشم.
محمود حسينيزاد: ادبيات اينجا هرگز نتوانست پا بگيرد. و همواره درگير مسايل سياسي و اجتماعي بود. يا جنگ دوم جهاني بود يا کودتاي 28 مرداد شد يا خرداد 43 و... يعني ادبيات هرگز نتوانست زنجيرهاش را حفظ کند. هدايت همانجا مرد و تمام شد، آلاحمد و گلشيري و ديگران هم همينطور. ديگر اينکه اين ادبيات 150 درصد وابسته به غرب است و جمالزاده و هدايت و بزرگعلوي که با غرب مستقيما در تماس بودند، آن را راه انداختند و وقتي آنها رفتند هم تمام شد. يعني ادبيات ترجمهزده است. به همين دليل هم موجهاي عجيبوغريبي در ادبيات ما پديد ميآيد. اشتفان تسوايگ ترجمه شد، جواد فاضل از کنارش بيرون آمد. همينگوي ترجمه شد، ابراهيم گلستان نوشت. يا با «صدسال تنهايي» منيرو روانيپور و عباس معروفي نویسنده شدند. حالا هم که شِر و وِرهاي اريکامانوئل اشميت ترجمه ميشود و اين خيل داستاننويسها آمدند بيرون. پس فکر ميکنم در مورد ادبيات ما نميشود از معيار خلاقيت گفت. ما دچار خلايي هستيم که نويسندهها بايد پر کنند و متاسفانه اينطور نشد و بعد هم نقش سياست و اين خلايي که در اين چند دهه به وجود آمد و نقشي که مطبوعات در عنوان کثيف مافيا در ادبيات بازي کردند و حالا کار به جايي رسيده که به يک کتاب پِرپِري جايزه ميدهيم در حاليکه ميتوانيم اصلا جايزه ندهيم. اما در مورد ادبيات خلاقه و عامهپسند، بايد بگويم که من اساسا با اين کلمه «عامهپسند» مخالفم. همين رمان «صدسال تنهايي» عامهپسند است ديگر. بهزعم من بايد براي اين کلمه جانشيني پيدا کرد. آلمانيها ادبيات را به ادبياتِ والا و ادبيات ساده يا عامهفهم، تقسيم ميکنند و ادبيات عامهفهم يعني ادبياتي که با دانش خياباني ميتوان درکش کرد. يعني معيار ايدئولوژيکي آن است که تعيينکننده است نه پرفروش بودن آن.
پويا رفويي: تا اينجا من متوجه شدم که همه ما به اين تقسيمبندي ايراد شکلي داريم و به اجماعي نرسيديم اما تقريبا همگي مطمئن هستند که در ادبيات ما اتفاقي افتاده است. من فکر ميکنم تحولي که در ادبيات ما پيش آمده، تحول متني نيست، به متوني که نوشته شده و نويسندهها مربوط نميشود بلکه تحولي زمينهاي است. اين تحول از آستانه دهه 70 اتفاق افتاد و در نسبتهايي که بين قانونِ نوشتن و نوشتنِ قانون پيش آمد، صورتبنديها تغيير کرد. من هم مثل آقاي حسينيزاد معتقدم اين ادبيات را نه ميتوان دقيقا عامهپسند يا پرفروش خواند و نه ميتوان در ديگر تعبيرهايي که در حوزه نقد ادبي مطرح است، مانند ادبيات داروخانهاي يا ادبيات گريز، آن را جاي داد. اينجا اين تمايزها اتفاق نيفتاده است اما در شکاف بين قانونِ نوشتن و نوشتنِ قانون، قرار شد همه چيز دوباره رمزگشايي و بعد رمزگذاري شود. تعبير «فرهنگي» و «هنري» در اطلاق به پديدههايي چون ادبيات و سينما و نقاشي متعلق به دهه هفتاد است و اين زمينهاي را به وجود آورد که نسبت بين صورتبندي تجربههاي حياتي آدمها دگرگون شد. و مفهوم «سعادت» حرکت کرد و آمد در زندگي خصوصي، حالا اينجا به دلايل آن نميپردازم. همراه با آن در اين فضا پديدههايي مانند جنگ تحتعنوان تهاجم فرهنگي يا شبيخون فرهنگي دوباره نامگذاري شدند و این موجب شد که رمزگذاريها به حوزه فرهنگ منتقل شود. پيش از اين اگر به کسي فرهنگي اطلاق ميشد، احتمالا منظورشان اين بود که کارمند آموزش و پرورش است و هنوز هم، واژه فرهنگيان در همين معنا به کار ميرود. اتفاقي که افتاده اين است که به تعبير لنارد ديويس، منتقد ادبي آمريکايي، ايدهآلسازي جاي خودش را به نُرمالسازي داده. براي همين ميخواهم از اين تعبير براي ادبيات امروز استفاده کنم. ادبيات ما ديگر ادبياتِ نرمال است. چون شکلي از حيات را بازنمايي ميکند که نرمال شده است به اين معنا که ديگر وضعيت استثنايي وجود ندارد، ديگر قرار نيست ادبيات از تجربيات خاصي بگويد براي همين هم ادبيات کاملا امکان بازتوليد پيدا کرده. اشاره ميکنم به مثالي پيمايشي که سر يکي از کلاسها انجام دادم؛ در ادبيات پيش از این دوران، راوي آدمهاي بيشتر از دو نفر را خطاب قرار ميداد. اما الان نه فقط در عرصه داستان، که در صحنه شعر هم مخاطبها تک به تک شدهاند، يا ميزان لمس اشياء از لمس بدنها بيشتر شده. اينها تغييراتي ميکروسکوپي است که در ادبيات ما اتفاق افتاده، اما از همين روند نرمالسازي حکايت دارد. وجه ديگر اين قضيه، يعني فاز سوم اين تغييرات را که تقريبا از هفت هشت سال پيش آغاز شده، ميشود فاز نرمال-ايدهآل خواند. ادبيات ايران که تا آستانه انقلاب، حالت ايدهآل دارد و امر استثنايي را خطاب قرار ميدهد، بعدها نرمال، و در دوران اخير هم نرمال-ايدهآل ميشود. گيدوبور در مصاحبهاي ميگويد، همه وقتي به فضاي مجازي ميرسند، ميگويند «دهکده جهاني»، و بيشتر بر جهاني بودن آن تاکيد دارند اما کسي به اين توجه نميکند که بيشتر از آنکه جهاني باشد، دهاتي است. ادبيات ما نيز برخلاف اين حس هيستريک پرحرفي که پيدا کرده و خود را شهري نشان ميدهد، مروج ارزشهاي روستايي است. در واقع ما با روستاييانِ شهرنشين مواجه هستيم. درست خلاف آنچه بعد از دهه 40 ميبينيم، اينکه شهريها تلاش ميکنند گزارش يا مونوگرافي از زندگي روستايي به دست دهند. ادبياتي که محمود دولتآبادي خلق ميکند، گزارش شهرنشينان از روستا است. يا مثلا کارهاي آلاحمد و ساعدي، نشاندهنده روستا از چشم شهري است. من در مقالهاي اشاره کرده بودم که سپانلو شاعر تهران نيست، شاعرِ شهرستانيها يا جنگزدههايي است که به تهران آمدند و تهرانيها به اين معنايي که اخيرا برخورد ميشود، چندان با شعر سپانلو پيوندي پيدا نميکنند. ادبيات اخيرِ نرمال-ايدهآل، تيپي با عنوان آنتيرمانتيکها را خلق ميکند. در دورههاي قبلي مفهومي از شکست زندگي روزمره وجود داشت که به ادبيات ميانجاميد، و از ايده برگرفته از رمانتيکها و آن تب پايان قرن شکل ميگرفت و از نمايندگانش کساني چون صادق هدايت بودند و بعدها هم ديگران. کساني که زندگيشان را وقف ورود به فضايي با عنوان «ادبيات» کرده بودند. اما اين مفهوم زندگي، به دليل تحولات پيشآمده، جاي خودش را به چيز ديگري ميدهد. اين است که مساله امروز ما «نويسنده» است. به عبارتي اگر آنجا ما با شکست زندگي و شکلگيري متن روبهرو هستيم، اينجا با پيروزي زندگي و شکست متن مواجهيم. و حالا اگر نخواهيم دست به مقايسه بزنيم و بررسي تطبيقي کنيم، با نگاهي درونماندگار ميشود گفت، ادبيات ما امروز، ادبياتِ نرمالي است. خطري هم که برايش وجود دارد اين است که، زندگي چنان نرمال شود که ديگر نيازي به ادبيات احساس نشود. هربرت گانس، از نظريهپردازان ادبي به تمايزي اشاره ميکند که نشانه اين خطر است. و آن «همهچيزخوران» و «يکهخواران» است. شايد اين تعبير بتواند منظور غلامي را تا حدي پوشش دهد. ادبيات ما پيش از اين اتفاقات يکهخوار بوده، يعني ما آدمهايي را داشتهايم که در يک ژانر يا نگاه حرکت ميکردند. گزارش محمود دولت آبادي در خاطراتي که نقل ميکند اتفاقا با اين تعبير يکهخوران جفتوجور است. او ميگويد، بهرام صادقي را داشتيم که گرفتار نهيليسم خاص خودش بوده، گلشيري را که ميخواسته بر نهيليسم خودش فايق بيايد، يا احمد محمود را که ميخواسته با دشواريها و بحرانهاي زندگي شهري مواجه شود. يا خود محمود دولتآبادي که ميخواسته توضيح بدهد ما پيشينه چندان محکمي در ادبيات مدرن نداشتهايم و از اين بابت عقبافتادهايم. به همين دليل دولتآبادي ميگويد، ساواک تکليفش با ما نويسندهها روشن بود. اما الان همه هستند و نگاه که ميکني هيچکس نيست. چون اين گذار نرمالسازي زندگي منحصرا حاصل خيره شدن در تحولات ادبيات خود نيست، بلکه با چيز بيشتري، با تغيير سياستهاي حياتي شکل گرفته و قابل سنجش است. در این روند بود که يکهخواران جاي خود را دادند به همهچيزخوران. مجلات ادبي را هم اگر نگاه کنيد اين تمايز و گذار از تيپ يکهخواران به همهچيزخواران را ميبينيم. الان با فضايي مواجه شديم که در مجلات مثلا ادوارد دستقيچي را میبینیم و از طرفي بکت و بعد هم تئاتري کاملا روشنفکرانه و يادواره نويسندهاي دست چندم را هم پيدا ميکنيد. براي اينکه تصور بر اين است که مخاطب همهچيزخوار است و شکلي از تمشيت زندگي را پيش رويش دارد که به شدت نرمال شده است. اين را هم بگويم که مفهوم نرمال از علم آمار وارد علوم انساني شده است و از اينجا شروع شده که براي سلامت نسبي کارگران قله منحني را ميگفتند نرمال. در واقع نرمالها، ميانگين متوسطالحال يک جامعه آمارياند. ادبيات ما چنين ويژگياي را پيدا کرده و در شرايط نرمالشده ممکن است ادبيات بهطورکلي نابود شود. ادبيات شوروي چنان نرمال شد، که از بين رفت تا حدي که وقتي ادبيات پيش از انقلابش را با پس از آن نگاه ميکنيم، دچار حيرت ميشويم. يا ادبيات فرانسه، چنان در جامعه نرمالي قرار گرفت، که تصور نويسندگاني چون سارتر و سلين و کافکا ديگر به رويا تبديل شد. و البته جاهايي ديگر هست که ادبياتشان دچار چنين اتفاقي نشده، نمونهاش ادبيات آمريکاي لاتين. حتي سطح سواد مردم هم در اين اتفاق تعيينکننده نيست، براي اينکه نويسندهاي چون آستورياس را داريم که در مصاحبهاي ميگويد، تنها هشتدرصد ملت من سواد دارند. يعني ادبيات کشوري با 92درصد بيسواد برنده نوبل شده يا نويسندهاي چون سينگر را داريم که کل مخاطبانش 40هزارنفر بودهاند، چون به زبان ييديش مينوشت. پس فکر نميکنم اين متغيرها در وضعيت ادبيات امروز چندان تاثيري داشته باشد. بايد ديد زمينه زندگي چه تغييري کرده است. در زندگي اقتصاديمان با مفاهيمي چون خصوصيسازي و منطق بازار روبهرو شديم و در زندگي خصوصيمان با حرکت مفهوم سعادت از حوزه عمومي به حوزه خصوصي. اينها مسايلي است که معمولا خطشان ميزنيم و سعي ميکنيم به طرزي هيستريک به درون خود ادبيات نگاه کنيم. و حالا پرسش اساسي اين است که آيا با چنين تمشيت زندگياي عملا به ادبيات نيازي هست يا نه، و اگر نيازي هم باشد حتما در سير سليقه همهچيزخواران قرار ميگيرد. و اين اتفاقي است که نه در ادبيات افتاد و نه در نويسندگان و نه در تصور ژنتيکي و نسلي، بلکه تحولي است که در مفهوم حيات پيش آمد؛ حيات کاملا فشرده شد و آمد در زندگي خصوصي، و علايم و آثار خودش را هم به بار آورد. براي همين فکر ميکنم ادبيات امروز را نميشود با تعابيرِ از پيشآماده عامهپسند و پرفروش و حتا ادبيات بدنه خواند. نهادهايي هم که خواستند ادبيات را حمايت کنند، با همه نيکدلي و خيرخواهي، بيشتر به نرمالکردناش کمک کردند. اگر جوايز ادبياي داشتيم که خواستند ادبيات را از اين حالت خارج کنند، بيشتر به نرمالشدناش کمک کردند. يا ناشراني که وقت و سرمايهشان را گذاشتند و ريسک چاپ کتاب را تحمل کردند، يا مطبوعات و روزنامههايي که خواستند منادي ادبيات باشند و به رايگان اين کتابها را تبليغ و معرفي کردند، همه در نهايت به نرمال شدن ادبيات دامن زدند.
حسينيزاد: در تکملهاي بر بحثهاي رفويي بگويم، بزرگترين مشخصهادبيات عامهپسند توان بازتوليدياش است، همين وضعيت ادبيات امروز ما.
غلامي: همینطور است. ادبياتي که دارد اتفاق ميافتد، ادبيات تخت و بدون انگيزشي است، فعلا وجود دارد اما نميدانم و نميتوان پيشبيني کرد که تا چه زماني وجود خواهد داشت و چطور ادامه خواهد داد. اين بههمريختگي در ادبيات ما، همان نرمالشدن آن است. چون اين ادبيات نه شاخصههاي ژانر عامهپسند را دارد و نه ادبيات خلاقه يا جدي است. من هنوز اين کارها را ميخوانم. از بين اينها کتابي را خواندم از کسي که مدرس داستاننويسي است، اما داستانش اصلا اشکال فني دارد، اما همه از آن ميگذرند. اين بيتفاوتي و ناديده گرفتن، مشخصه اين ادبيات است، آن سختگيريها در مواجهه با اثر ادبي و اتفاقاتِ جامعه ادبي، ديگر از بين رفته، چون جنس خود اين ادبيات ديگر سختگيرانه و جدي نيست. و از کساني که آن را ميخوانند هم انتظار سختگيري و جديت در نقد ندارد و اين است که در مواجهه با نقدِ جدي برآشفته ميشود. حالا برخي سعي ميکنند اين ادبيات را به سمت ادبيات جدي بکشانند و جعلش کنند. و برخي ديگر آن را به سمت ادبيات عامهپسند ميکشانند تا پرفروشش کنند. حالا برويم سر اين بحث که اين وضعيت چطور ممکن شده و چطور ادامه پيدا ميکند.
سناپور: نگاه من مثل شما اينقدر بدبينانه نيست. من هم اين داستانها را ميخوانم و در داستان خواندن اگر از همه شما سختگيرتر نباشم، جزو آدمهاي سختگيرم. به نظرم تا اواخر دهه شصت تعداد نويسندههاي ما بسيار کم است، نه تنها تعداد نويسندههايي که معروف ميشوند، که کل جمعيتي که داستان مينويسد و بعد رها ميکند، زياد نيست. از اواخر دهه 60، يکمرتبه حرکتي فرهنگي شکل ميگيرد و جوانهاي بسياري وارد رشتههاي فرهنگي و هنري ميشوند، حالا اين حرکت بهخاطر نوعي سرخوردگي يا آگاهي دوباره است، کاري نداريم. اواخر دهه شصت و اوايل دهه 70، اغلب اينها جواناند و هنوز دارند ميخوانند و بعد از اواسط دهه 70، کمکم پيدا ميشوند و اسمها و چهرههاي جديدي میآیند که با يک يا دو کتاب مطرح ميشوند. از مشخصههاي اين اتفاق است. اگر به نامزدهاي جوايز ادبي در اواخر دهه 70 و اوايل دهه 80 نگاه کنيم، سهچهار نامزدشان حداقل با هم فرق داشتند و در هرسال نزديک به 20 نامزد داشتيم و روزبهروز هم تعداد داستاننويسهاي ما بيشتر شد و در ديگر رشتههاي هنري مثل عکاسي و سينما هم همينطور. نتيجه اينکه خودبهخود جوايز ادبي راه افتاد و اين پاسخي بود به اينکه کلي داستاننويس آمدند که کارهاي قابلتوجهي ميکنند. و جرياني شکل گرفته و حالا ميشود به اينها جايزه داد و حمايت کرد و بهنوعي تعريفشان کرد و اين جوايز کمک کرد تا جريان پاگرفته قويتر شود. در شهرستانها هم جوايز بسياري بهويژه براي داستان کوتاه راه افتاد و همه اينها موجب شد تا يک موج داستاننويسي در ايران راه بيفتد. و همين هم باعث شد موانع بسياري بر سر راه اين جريان قرار بگيرد و يکييکي جوايز ادبي تعطيل شدند و مجلات ادبي هم همينطور شد. تصويري که من از اين جريان دارم اين است که برخلاف پيش از انقلاب در دهه 30 يا 40 که تنها دهتا نويسنده داشتيم و دوتاشان معروف بودند، الان تعداد بسياري نويسنده داريم. حس من اين است که شما بيشتر نگران اين کثرتايد. وقتي شاهد جرياني کثير هستيم، از داخل اين جريان دهتا چهره شاخص که بيرون نميآيد و طبيعي است که کثرت، ميل به وسطبودن دارد. رفويي، کلمه «نرمال» را در معناي منفي بهکار ميبرد، اتفاقا من هم اين کلمه را ميپسندم، اما من اين نرمالبودن را مثبت ميبينم. بنابراين اين کثرت من را نميترساند و نگران نميکند و اتفاقا از اين کثرت خوشحالم. و اگر هم نگران باشم، نگراني من جاي ديگري است. پيش از انقلاب و تا اواخر دهه شصت هم، در ادبيات ما نوعي «دوبيني» ديده ميشد، اينکه يا ادبيات متعهد يا آوانگارد است و يا بهدردنخور. به نظرم گلشيري هم که مينشيند و نقد مينويسد، همين نگاه شما را دارد و اينها هم منجر ميشود به نقدهايي که در «نقد آگاه» چاپ کرد. درواقع گلشيري هم معتقد بود اين ادبياتي که معروف هم هست، جاي بحث و نقد دارد و همين خطري را ميديد که شما حس ميکنيد. و تازه او سراغ آدمهاي متوسط هم نميرفت، و همين حس امروز غلامي به ادبيات متوسط را، به معروفترين کارها داشت. ميخواهم بگويم من در نگاه شما هم اين دوبيني را به ادبيات ميبينم. اينکه ادبيات يا خلاقه است يا عامهپسند. اما اینطور نیست الان طيف وسيعي از داستان داريم که از عامهپسندترينها ميآيند تا داستانهايي که بستلر ميشوند و حداقلهاي کتاب خوب را دارند و نسبتا پرفروش هم هستند و خوانده هم ميشوند، تا داستانهاي آوانگارد که معمولا خيلي مخاطب ندارند و نمونهاش هم کارهاي کاتب و برخي کتابهاي بنيعامري و ابوتراب خسروي، البته جز «اسفار کاتبان» که روانتر و قابلخواندنتر بود و ميشد با آن ارتباط گرفت و چند باري هم چاپ شد. حالا اين وسط کتابهايي هم هستند که آوانگاردنما هستند و شلتاق ميکنند و تکنيکهاي عجيب و غريب به کار ميبرند و طبيعتا خواننده هم پيدا نميکنند اما ممکن است بين منتقدان و جايزهها طرفداراني هم پيدا کنند. پس من با اين کثرت مشکلي که نداريم هيچ، به شدت مايه خوشحاليام است که تعداد بسياري داستاننويس و علاقهمند به داستاننويسي داريم و اميدوارم همه اينهايي که دارند مينويسند ادامه بدهند حتا اگر عامهپسند مينويسند. اين جريان داستاننويسي در کشوري که از نظر نشر و ادبيات شرايط نرمالي دارد، بسيار طبيعي است. در اروپا و آمريکا هم همين شرايط است، تعداد بسياري داستاننويس متوسط دارند و تعداد بيشتري که عامهپسند يا پاورقي مينويسند و تعداد خيلي کمي که نخبهپسند مينويسند و به نظرم شرايط امروز ما، وضعيت نسبتا طبيعي ادبيات است. و اتفاقا وضعيت پيش از انقلاب، اصلا طبيعي نبوده و حداقل از لحاظ فرهنگي بسيار عقبماندهتر از امروز بوده، و در نتيجه داستاننويسيمان هم تقريبا قابل خلاصهشدن به دو جريان کلي بود. اما چيزي که مرا نگران ميکند، يکي اين ممانعتهايي است که از هفت، هشتسال گذشته نگذاشت داستاننويسي ما سير طبيعي خودش را طي کند. اگر اينطور نميشد ما مجلات ادبي بيشتري داشتيم و آنوقت اين مجلات ميتوانست اين جريان داستاننويسي مدنظر شما را نقد کند و بگويد کدام خوب است و کدام به چه دلايلي بد است. اما متاسفانه آن مجلاتي را که داشتيم، ديگر نداريم و مجلات تازهاي هم به وجود نيامدند و جايزههايي هم که ميتوانستند تا حدي اين کار را بکنند تقولق شدند. الان ما بعد از اين سالها بايد حداقل دهتا جايزه داشتيم که برخيشان به کتابهاي نخبهپسند و برخي هم به داستان عامهپسند ميپرداخت. و اگر اين اتفاق ميافتاد و کتابها نقد ميشد، هرچيز سرجاي خودش بود و شما هم ديگر مشکل را نداشتيد. به اضافه اينکه جلوي بسياري از کتابها گرفته شده و درنتيجه اصلا نميدانيم چه نوشته شده، حتي اگر فرض کنيم که اين کارها هم کمابيش مانند کارهاي چاپشدهاند، باز هم اول باید چاپ شوند تا به تصوير درستي رسيد. حالا ممکن است براي آدمي مثل پويا رفويي اهميتي نداشته باشد که اينها دربیایند و بگويد، من همينهايي را که ميبينم نقد ميکنم. اما من نگران کتابهاي منتشرنشده خودم و ديگران هستم. خيلي آدمها را سراغ دارم که وقتي کتابشان منتشر نشده، داستاننويسي را رها کردند و شايد از بين آنها کارهاي درخشاني ارائه ميشد يا اگر کتابشان منتشر ميشد و بازخورد ميگرفتند شايد کتاب بهتري مينوشتند. درنتيجه ما دچار يک انقطاع شديم و هنوز هم چشماندازي براي آن نداريم. نگراني ديگر من اين است که يکسري کتابهاي بيارزش يا کمارزش منتشر شوند که آوانگاردنما هستند و ادعاهايي دارند، عدهاي هم به خاطر ملقواروهاي تکنيکي آن فکر میکنند چه اثري در ادبيات ما رو شده و چون فضاي نقد درستوحسابي هم نداريم، اينجور کتابها ممکن است گولزننده باشند.
غلامي: اتفاقا من معتقد نيستم که دوگانگي يا تضادي بين ادبيات عامهپسند و ادبيات جدي وجود دارد، ازقضا نگراني من اين است که اين تفکيک وجود ندارد، در موضع مخالفت با داستانهاي عامهپسند نيستم. معتقدم نوعي بيمعياري يا تختشدگي در ادبيات ما هست. اين وضعيت سايهروشن، تشخيص اثر ادبي را ناممکن کرده و نوعي بههمريختگي را در جريان ادبي اخير پيش آورده است.
سناپور: اين بههمريختگي نمودش کجاست؟
غلامي: نمودش در داستانهايي است که دارد توليد ميشود. داستانهايي که بسياريشان در کارگاههاي داستان توليد ميشود و مدرسان آن کارگاهها هم کتابهاي تولیدی اين کارگاهها را به نشرهاي معتبر ميبرند و چاپ ميکنند و از آنها دفاع هم ميکنند. اینطور است که تعداد کتابهاي بدي که چاپ ميشود بسيار بيشتر از آثار جدي است. اين تختشدن یا به تعبیر پویا نرمالشدن ادبیات، حاصل سياستهاي فرهنگي است، و راندن آدمها به سمت ادبيات متوسط. تعداد کثيري از آدمهايي که وارد عرصه داستان ميشوند، ميتوانند ادبيات متوسط خلق کنند و به اين نوع ادبيات دامن بزنند. من مخالف ادبيات متوسط نيستم، بلکه مخالف جرياني هستم که ميخواهد اين ادبيات متوسط را بهجاي ادبيات جدي جعل کند. دغدغه من همين تعبير مندنيپور «ميانمايگي»اي است که در ادبيات ما اتفاق افتاده. از طرفي من به همان نسبت که با ستايش گذشته يا نوستالژي آن مخالفم، ستايشِ وضعيت امروز و طبيعي خواندنش را نفي ميکنم.
تراکمه: تحليلي که پويا رفويي از اوضاع دارد، تحليل اجتماعي ماجراست. او ميگويد چون شرايط نرمال است، تقديرا ادبياتاش هم بايد همين باشد. وضعيت امروز ادبيات شوروي هم که اشاره ميکند فقط به دلايل مسايل اجتماعياش نيست. از طرفي داستان به عنوان فرم خلاقه هنري از غرب آمده و مگر ما پيش از هدايت ادبيات در مفهوم کنونياش داشتهايم. پس منشاء و ساختارش غربي است اما اينطور نيست که ترجمه به ما دستورالعمل داده است. ادبيات عامهپسند هم که ميگوييم فحش نيست، يک ژانر است. در اين ژانر قصهگويي هست، کنجکاوي هست... اما در ادبيات خلاقه ما با يک هستي روبهروييم. مشکل امروز ما اين است که اين دو ژانر با هم خلط شده. اينکه ميگويم يک دوره تجربي بلبشو داريم به اين دليل است که بايد ژانر هر کتاب را کشف کرد. مساله ما نقد اين آثار است. اما اگر بياييم يک تحليل اجتماعي کنيم و تقديرش را اين ادبيات بدانيم، که بايد ادبيات را کنار گذاشت و رفت. من به همين وضعيت هم خوشبينام و با اينکه صدتايکي اين کتابها پشيزي ارزش ندارد اما اين جريان ادامه دارد. بله چشمانداز ادبيات ما امروز اصلا قابل دفاع نيست اما اگر جريان چاپ و نقد و توليد سير خودش را برود، اين وضعيت حتما تغيير خواهد کرد. بنابراين ژانر کتابها را منتقدان بايد کشف و اعلام کنند. امروز بيش از هر چيز به جريان نقد ادبي درست نياز داريم. صفحات ادبي روزنامههاي ما را ببينيد! هيچ فرقي با مجله فردوسي 40سال پيش ندارد. در حاليکه امروز اينهمه دانش نقد ادبي موجود است. خب، حالا منتقد بايد با اين دانش نقد دست نويسنده تازهکار را بگيرد.
حسينيزاد: من متاسفانه ابدا خوشبين نيستم. بخواهم راديکال بگويم، حتا معتقدم که ما اصلا فضاي ادبي نداريم که کتاب بخواهد در آن رشد کند. دخترها به جاي عمل دماغ مينويسند، پسرها هم مينويسند چون لابد پول ندارند پورشه بخرند. فکر نميکنم در اين فضا اصلا غم ادبيات وجود داشته باشد. بگذريم... درباره اين دو ژانر ادبي، آلمانيها دو ژانر «ادبياتِ انتقادي» و «ادبيات تاييدي» يا تاييدکننده دارند. ادبياتي که غلامي نظر دارد، ادبيات تاييدي است. ادبيات موسوم به عامهپسند هم ويژگيهاي خودش را دارد، در واقع همان اصطلاح معروف نقد ادبي، «چشمچراني» است. رماني که راوياش قصه روابطش را در پاساژها و... تعريف ميکند، چشمچراني است حالا چند تا جايزه گلشيري و... هم بگيرد! اما ادبيات انتقادي با زندگي برخورد ميکند. ادبيات تاييدي تنها عکس زندگي را نشان ميدهد و از کنارش ميگذرد. از طرفي توجه کنيم که ادبيات نخبهگرا هم اين نيست که داستان انواعواقسام پيچشهاي تکنيکي داشته باشد، اتفاقي که در داستانهاي امروز ما افتاده تا خود را بهجاي ادبيات جدي جا بزند. ادبيات نخبه ميتواند ساده باشد با تفکر انتقادي و برخورد با زندگي. و از مهمترين خواص ادبيات تاييدي امروز ما، همين بازتوليدي است. اينکه هر کسي فکر ميکند ميتواند وضع موجود را بنويسد يا نرمال بودنش را بيان کند. با اين ديد بسياري از کتابهاي ما ميرود در ژانر ادبيات تاييدي. اين ادبيات روياپرداز است، حتا روياساز هم نيست چون از مخاطبش نميخواهد هيچ فکري کند.
رفويي: هميشه صدايي هست که آنچه را که نرمال شده، طبيعي جلوه بدهد. بحث من هم اين نبود که چون جامعه دچار اين وضعيت است، تقديرا ادبيات ما هم نرمال شده. اتفاقا به نظرم رابطهاي کاملا متقابل است. در وضعيت موجود اتفاقا عکسش صادقتر است. بخشي از پارادايم فرهنگ، بيانهايي را بهوجود ميآورد که براي به تصوير درآمدن اين شکل از زندگي بهکار ميرود. يعني شکلي از زندگي بهوجود آمده که به کمک اين نحو از بازتوليد ادبيات ممکن ميشود. بحث من تقابل جامعه و ادبيات نيست. مفروض من اين است که نوشتن قانون و قانون نوشتن هر دو قرينه با هم جلو رفته. اشاره کردند که ادبيات ما از غرب وارد شده، حدودا همزمان با آن قانون اساسي را هم از غرب آورديم. در گذار از حرکت به سمت مفهوم «فرهنگ» از دهه 70 و فرهنگيکردن تمام لايههاي زندگي، ميبينيم که مکانهاي ترس به مکانهاي فرهنگي تبديل ميشود. اين دوران حامل تاريخ تروماتيکي است براي همين، روان جمعي جامعه شروع به وراجي ميکند تا پرسش اساسي مطرح نشود. اين ادبيات بازگو ميکند تا آن وجه قابلروايت را پنهان کند. ما بايد بين «روايت»، - به مفهوم کلاني که مطرح ميشود و آب از آب تکان نميخورد- و «قصه» تفاوت قايل شويم. بين روايت که کلام قدرت بوده و قصه هميشه نسبتي تقابلي وجود داشته، اما در اين دوران ايندو در هم ادغام شدند. اين است که پديده نرمالشدن در نسبت بين زبان و زندگي شکل گرفته. درست است که تعداد نويسندهها زياد شده و آثار ادبي به لحاظ کمي بيشتر شده، اما بين مفهوم «تکثير» و «چندگانگي» تفاوت مهمي وجود دارد. ادبيات ما ديگر فقط تکثير است. نويسندههاي ما نميتوانند کيفيتهاي متفاوت و تنوعي را خلق کنند. اينهايي که نوشته ميشود، اتفاقا مابازاي قصههاي بالقوهاي است که نوشته نميشود. چه چيزي جايش را پر کرده؟ فکر ميکنم، نگاه کمي. و اين از سياستهاي فرهنگي به وجود آمده است. چون بهزعم گفتمان حاکم اگر کميت بالا ميرفت، شکلي از مديريت فرهنگي ممکن ميشد. و حالا ما طي دو دهه اخير شاهد پروژه تمامشده حذف نمادين نويسنده هستيم. ديگر کسي نميپرسد فلان نويسنده چه کتابي درآورده بلکه ميپرسند، فلان نشر چه کتابي دارد. بنابراين نه فقط سانسور، که نظام تنبيه و تشويق هم در کنار آن شکل گرفته است.
تراکمه: ادبيات داستاني امروز ما فارغ از سابقهاش، ادبياتي نوپاست که از دهه 80 با پشتي خالي شروع شده. و اينطور نيست که اين ادبيات جهتدهي شده باشد. همين نويسندههاي متوسط اگر مطابق با روايت قدرت مينويسند، پس چرا جريان ادبي ما با اين مسايل روبهروست...
رفويي: چون اين مدار قدرت ميتواند سخناش را با چندگانگي بيان کند و اين ادبيات ماست که نميتواند اين کار را کند...
غلامي: منظومهاي ناديدني و ناملموس از قدرت در جامعه وجود دارد، که فرهنگي را در جامعه توليد ميکند. و اين منظومه ميتواند آدمها و روايتهاي خودش را توليد کند. بخشي از اين منظومه آگاهانه است و بخش ناآگاهانهاش در همين بازتوليد و تکثير شکل ميگيرد و کمک ميکند که فرهنگي يکدست و بيآزار حاکم شود.
تراکمه: من معتقدم هر کتابي را بايد مستقلا بررسي کرد و تفکر آن را از دل ساختارش بيرون کشيد، حالا چه در اين منظومه آگاهانه خلق شود و چه ناآگاهانه. جواني کتاب بيرون داده، بايد کتابش را خواند و نقد کرد، نه اينکه با يک پيشفرض سراغ کتابها رفت...
رفويي: من نه نگاهي ارادهگرايانه داشتم و نه نگاهي توطئهآميز. قصدم توجيه سانسور هم نبود بلکه فراتر از اين، ميخواهم بگويم سانسور اگر در سير کمي آثار، در عمل خواندن بروز کرده، در بُعد کيفي در عمل نوشتن بروز کرده است. تحولات تاريخي چند دهه گذشته، با صحنههاي متعددي در زندگي مواجه شد که توضيحناپذير بودند. تعبير تئوريکاش را به کار ببرم، آپاراتوسي خلق شد که روايتگري، بخش مهمي از آن است. درست است که مشتاقان بسياري براي داستاننويسي شکل گرفت، اما چرا اين اتفاق در ديگر حوزهها نيفتاد. چرا امروز با بحران نمايشنامهنويس مواجهيم در حاليکه از تماشاگران تئاتر ما کم نشده اما ديگر کسي تمايلي به نمايشنامه نوشتن ندارد. عملا اگر ترجمه نمايشنامه نباشد، فکر نميکنم چيز زيادي از تئاتر ما باقي بماند. پس دليل تئوريکي وجود دارد که اين شور روايتگري به وجود آمده، من سعي کردم براي اين اتفاق توضيحي بدهم، اصراري هم ندارم که پذيرفته شود. بحث من اين است که در نفس عمل نوشتن، تکثر و مفهومي کمي مابازاي کيفيت آثار ادبي شده است.
تراکمه: ممکن است تحليل درستي هم باشد، اما من با نگاهي کلي به ادبيات مخالفم. بايد با تککتابها مواجه شد...
رفويي: ببينيد در فلسفه اصطلاحي داريم با عنوان «مغالطه سطل شن». مثلا من يک سطل شن از کف رودخانه درميآورم و ميگويم ميانگين اين شنها دو گرم است، شما ميگوييد من صدتايش را درميآورم و نشان میدهم ميانگينش دو گرم نيست. من ميگويم اين ادبياتِ نرمالشده است، شما ميگوييد بايد با تککتابها برخورد کرد. خب، اين مغالطه است...
تراکمه: اگر من اين تلقي را بپذيرم بايد کتابها را ببندم و بروم خانه. اما اگر هنوز اين ادبيات جذاب است بايد همه اين مسايل را در ساخت کتاب کشف کنيد، اين مساله روايت کردن يا قصه گفتن را... اين وظيفه نقد ادبي است، اما ما جريان نقد ادبي درستوحسابي نداريم. اين دانش نقد و کارهايي که بسياري از همين منتقدان نوشتند بايد عام شود تا جرياني پا بگيرد...
رفويي: البته من همان ابتداي بحث گفتم، مساله اصلا متني نيست بلکه زمينهاي است. من و يونس تراکمه در جذابيت ادبيات با هم شريکايم. اما ديگر اين ادبيات نيست که جذاب است، بلکه زندگي اديبانه است که جذاب شده. اين اتفاقي نيست که در متن افتاده باشد.
سناپور: اگر ما روي يکسري وقايع عيني با هم به توافق برسيم تازه آن وقت ميشود درباره وضعيت ادبيات بحث کرد. رفويي يکجاهايي توصيفها و تحليلهاي تئوريک خوبي ميکند اما ظاهرا وقتي ميخواهد ريشهيابي کند، به نتايج عجيبوغريب ميرسد. مثلا اينکه داستانها همه شبيه هم شدند! داستاننويسي غلامي چه ربطي دارد به حسينيزاد يا به داستاننويسي شهسواري. يا داستانهاي من چه ربطي دارد به کاتب يا ابوتراب خسروي. و بعد هم اين را وصل ميکند به منظومهاي که دارد گفتار حاکم را بازتوليد ميکند، اين ديگر وحشتناک است. الان کتابهاي بسياري از ما ماههاست در ارشاد مانده. من فکر ميکنم اگر پويا رفويي داستاننويس بود امکان نداشت اينحرفها را بزند. او از موضعي حرف ميزند که سالها پيش چندنفر ديگر مثل مراد فرهادپور و دیگران هم ميگفتند، اینکه چيزي وجود ندارد و همه مانند هم مينويسند. و حالا او هم تکرار ميکند. به همين دوستان داستاننويس ما که از سمت گلشيري بيرون آمديم و مدام با هم بوديم نگاه کنيد. هيچ شباهتي بين داستانهاي من و آبکنار و کوروش اسدي نيست. در مورد وضعيت معاصر هم که ظاهرا به آن نقد داريد، گويا مساله شما کثرت نويسنده است. من از ميان حرفهايي که اينجا شنيدم خصوصا از احمد غلامي و پويا رفويي، اين را فهميدم اينها با کثرت نويسندهها مشکل دارند اما من نه اينها را مثل هم ميبينم، نه با اين کثرت مساله دارم. اتفاقا خوشحالم که تعداد نويسندههايمان دهيا بيست برابر قبل از انقلاب شده. و به نظرم اين نقطه قوت ادبيات ماست. اگر اشکالي هست اين است که ما نميتوانيم درست نقد کنيم. مشکل اين نيست که اينها مينويسند و ناشر هم با چاپشان پول در ميآورد. يکي از بچههايي که پاورقي مينوشت ميگفت، فقط صدتا پاورقينويس داريم که از اين راه نان ميخورند. ما هم اصلا کاري به کارشان نداريم. شما هم در حرفهايتان آنها را کاملا کنار گذاشتيد. و پرداختيد به بدنه داستاننويسي جدي ما و فرض کرديد که عامهپسند مينويسند. ما اگر جايزه و مجله ادبي داشتيم، جريان نقدي داشتيم الان با اين مسايل مواجه نبوديم و تکليف کتابها هم معلوم ميشد. به جاي اينکه روزنامهها به خصوص روزنامه شرق شما تبديل شده به طرح مباحث تئوريک و منتقد در ستونهاي روزنامه مطلبي تئوريکي را فشرده بنويسد که نميشود. من بارها مطالب همين منتقدان را خواندم. مطالب وقفي پور را که نميفهمم مطالب رفويي و آريان و... را هم به زحمت ميخوانم. خواندم اما وقتي ميبينم فقط تئوري است و به ادبيات امروز ما کاري ندارد، ميگذارم کنار.
رفويي: ادبيات عرصه استثنائات است، اما امروز نرمال شده است. قدرت جريان ميسازد و به تاييد واميدارد پس عمده نسل داستاننويسان ما عامل و نه فاعل قدرتاند، دانسته اين کار را نميکنند. من به تعبير فلاسفه، گنجشکهايي که روي درخت نشستهاند، خودشان تفاوتشان را ميفهمند اما شاهيني که حمله ميکند، همه را عين هم ميبيند. تفاوت در ژنوتيپ و فنوتيپ است. وگرنه معلوم است که ادبيات خسروي با سناپور متفاوت است. ادبيات تکثري ما که هيچ تنوعي ندارد براي مخاطب نرمال شده. اينکه يونس تراکمه ميگويد بايد به درون بپردازيم، اتفاقا ادبيات چيزي جز بيرون نيست. نميشود گفت که ما حق داريم در کليت بيافرينيم اما شما حق نداريد در کليت نقد کنيد. اين است که نويسنده ما به من ميگويد، کاش شما نويسنده بوديد و درست اينجاست که گفتمان حاکم بيرون ميزند. من هم ميتوانم بگويم: کاش نويسندهها نقد بلد بودند! شما مرتبا منِ منتقد را استيضاح ميکنيد که مطالبم را نميفهميد، خب شايد مبانياش را نميدانيد. وضعيتِ برابر گفتماني که اين نيست.
تراکمه: من نقد کلي وضعيت را درک نميکنم بلکه آن را از مسير بررسي تکتک آثار ممکن ميدانم وگرنه با تصويري که از وضعيت ترسيم شد، موافقم. اما بايد ديد اين قدرت از کجا و چطور ساخته شده.
حسينيزاد: ببينيد سناپور نويسنده است و رفويي منتقد. اين جامعه نرمالي که رفويي ميگويد، کاملا درست است. نرمالکردن، جرياني را ساخته و نويسندههاي جوان هم دنبال اين جريان راه افتادهاند. حالا منتقد حرفهايش را ميزند و تحليل ميکند، سناپور و تراکمه نويسنده بايد آن را در نوشتههايشان استفاده کنند. مثلا جايزه گلشيري بايد پنجسال پيش تعطيل ميکرد اما الان دارد با دادن جايزه به کتابي بيارزش اين جريان را تشويق ميکند. مساله اين است که اين کتابها دارند مطرح هم ميشوند.
تراکمه: چه کسي ميگويد اينها شاهکاراند، ما داريم از نقد ادبي جدي حرف ميزنيم نه نوشتههاي فيسبوکي...
حسينيزاد: پس اگر به منتقد ادبي جدي باور داريم، بايد تحليلشان را بپذيريم و به اين بحثها فکر کنيم...
غلامي: و يادمان باشد که وقتي از تاثير عامل بيروني بر ادبيات حرف ميزنيم، منظور فقط قدرت به معناي سنتي آن نيست، اين مدار قدرت ميتواند نوعي هژموني روشنفکري باشد. حالا منتقد دو وظيفه اساسي دارد؛ يکي اينکه اثر ادبي را نقد کند و مهمتر اينکه به نقد وضعيت بپردازد. و به گمانم در شرايط ما نقد وضعيت ضرورت بيشتري دارد تا به ايدهاي براي تغيير يا مداخله در آن برسيم.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
یونس تراکمه: امروز دو ژانر عامهپسند و با خلاقه خلط شده و دوره تجربی بلبشویی داریم و باید ژانر هر کتاب را منتقدان کشف کنند. میدانم که صدتایکی این کتابهایی که این روزها منتشر میشوند، پشیزی ارزش ندارد اما بالاخره این جریان ادامه دارد. چشمانداز ادبیات قابل دفاع نیست اما اگر این جریان سیر خودش را برود حتما تغییر خواهد کرد. این جریان داستاننویس تازهکار خودش باید خلاء پشت سرش را پر کند. و باید نامهای خودش را به وجود آورد. امروز بیش از هر چیز به جریان نقد ادبی درستوحسابی نیاز داریم.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
محمود حسینیزاد: من متاسفانه به وضعیت موجود ادبیات ابدا خوشبین نیستم. حتا فکر میکنم ما اصلا فضای ادبی نداریم که کتاب بخواهد در آن رشد کند. در این فضا اصلا غمِ ادبیات وجود ندارد. ادبیات امروز ما «ادبیات تاییدی» است، نه «ادبیات انتقادی». ادبیات انتقادی با زندگی برخورد میکند اما ادبیات تاییدی تنها عکس زندگی را نشان میدهد و از کنارش میگذرد. از مشخصههای مهم ادبیات تاییدی امروز ما هم خاصیت بازتولیدی آن است. با این دید بسیاری از کتابهای امروز ما میرود در ژانر ادبیات تاییدی.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
حسین سناپور: من نسبت به وضعیت امروز ادبیات ابدا بدبین نیستم. از اوایل دهه هفتاد، داستاننویسهای بسیاری پیدا میشوند. به نظرم شما نگران این کثرتاید. اما طبیعی است که کثرت، میل به متوسطبودن دارد. من این نرمال بودن را مثبت میبینم. و معتقدم آن دوبینی پیش از انقلاب دیگر وجود ندارد و این خیلی خوب است، چون این نگاه ادبیات را یا متعهد و آوانگارد میدانست یا ادبیات بهدردنخور. نگاه شما مانند گلشیری است، او هم که مینشیند و نقد مینویسد، نگاه احمد غلامی را دارد. او هم معتقد بود این ادبیاتِ حتا معروف هم جای بحث دارد.
و حالا نويسنده-مخاطبِ ادبيات امروز ما، همان تماشاگري است که گرچه درحال نوشتن رويا (بيان) خود است اما اين بيان، خواسته ناخواسته محصول و زايده دستگاه تفکري است که درست در پشتسر مخاطب (= نويسنده) قرار دارد، دستگاهي با سازوبرگهاي پيچيده، که قدرت را بين آحاد جامعه به شکل مداري به حرکت درميآورد: همان آپاراتوس. اينکه نويسنده امروز ميرود بدل به مخاطبِ اين مدار نامرئي شود، بحراني است که انکار و طبيعي جلوه دادنش، و حتا تلاش براي توقف اين مدار، هيچکدام راه به جايي نخواهد برد. دليل سردستي آن هم، انبوه کتابهايي که زير عنوان «ادبيات»، در سالهاي اخير منتشر شد و هيچ شوک يا وقفهاي در فضاي ادبي ايجاد نکرد. و کارگاهها و کلاسهاي داستاننويسي و اخيرا نقدنويسي که جز دامنزدن به اوضاع موجود کاري از پيش نبرد. خيل بسيارانِ داستاننويساني که از گفتمان فرهنگي چند دهه پيش و مشخصا دوران اصلاحات سر برآورد، امروز با بحران فروش و مخاطب و حتا چاپ آثارش مواجه است و البته روشن است که «خالقانِ» اين وضعيت، مساله را جايي بيرون از آپاراتوس فرهنگي، بيرون از سازوبرگهاي نامريي خلق متن بدانند. پس همچنان گرفتار امورِ مرئي و حلنشده سانسور و هزارتوهاي بوروکراتيک جواز و چاپ کتاباند، آنهم در بيشتر موارد با دمدستترين ابزارهاي ازپيشموجودِ اعتراضي، و رضايت دادن به امتياز به جاي مطالبه حق، امتيازِ چاپ کتاب و نه آزادي بيان. نقد ادبي اما با مريي کردن اين دستگاه، تغييرات ميکروسکوپي آن را همراه با گفتمانهاي تازه نشان ميدهد و نسبت آن را با «ادبيات» آشکار ميسازد، اينکه جريان غالب ادبي، همان آپاراتوس است که در آن همه امور نوظهور و مسالهساز به شکل بيانگري در ميآيد. درواقع اين مدار که فعال ميشود، امر مسکوتي که در مدار قدرت جا نگرفته با رواييشدنش بهنوعي حلوفصل ميشود. آپاراتوس، آن لحظهاي است که زبان- قدرت به اين فکر ميافتد که سراغ امور ساکت برود، آنها را به سخن درآورد. اينجاست که قدرت از طريق زبان خودش را بروز ميدهد. در ادبيات ما مدتهاست اين دستگاه، سوال و تفسير جديدي از جهان را پيش کشيده تا امور بيانناپذيرِ تاريخي را وادار به حرف زدن کند. نگراني اما اينجاست که اين دستگاه به سکوت رضايت نميدهد و استيضاح ميکند، ادبيات ما نيز نادانسته به اين استيضاح پاسخ ميدهد. توطئهاي اما در کار نيست، اين مدار جنبشي ادبي هم نيست. بلکه دستگاهي است که در آن ادبيات به عنصري تاييدگر، و سوژه نويسنده به مخاطب اين صدا تغيير ماهيت پيدا ميکند. اين صدا، صداي همان دستگاه است که اينبار از حنجره نويسندهِ جريان غالب به گوش ميرسد بيآنکه پاي اقتدار بهروشني در ميان باشد. پس نگاهي نقادانه به وضعيت اخير، اين صورتبندي را پيش ميکشد که: اثر زيباييشناختي، بيانهايي بيرون اين مدار ميسازد يا آپاراتوس است که خود را در اثر نشان ميدهد. در مواجهه تکبهتک با آثار نيز آپاراتوس ادبي از طريق تاثير ايدئولوژيک متن بر مخاطب بروز ميکند. تعابير و تصاوير اثر، رئاليستي «انتقال» پيدا ميکنند، حالآنکه اين تصاوير «ساخته» ميشوند. بهعبارتي مخاطب با توهم رئاليستيبودن متن مواجه است، انگار که متن، صرفا بازنمايي واقعيت است، برکنار و بيطرف. اما ساختارهاي قدرت، نويسندهِ جريان غالب را به مخاطب تبديل کرده. نويسنده ديگر نه عامل، که معلول متن است. و اين متون است که نويسنده و متناش را ميسازد و نويسندهها ديگر نوشته يا ساخته ميشوند اما در اين مدار بهشکل عامل عمل ميکنند، پس ناگزير در کار طبيعي جلوه دادن اين وضعيتاند.
در عينحال اين «خالقانِ» وضعيت اخير، از نويسنده- مخاطبان تا نهادهاي ادبي، برگفتمانِ خيرخواهانهاي تاکيد دارند که از ميان اين ادبيات نحيف سرند ميکند و وعده آيندهاي بهتر ميدهد. اما پوچي و ناکارآمدي اين رويکرد وقتي عيان ميشود که «مدعي است مساله ما با آپاراتوسها را ميتوان به استفاده صحيح و بهجا از آنها فروکاست... آنها ظاهرا واقعيتي ساده و سرراست را درنظر نميگيرند، چنانچه صرفا نوعي خاص از فرايند سوژهسازي (=سوژهزدايي) در ارتباط با هر آپاراتوسي وجود دارد، آنگاه براي سوژه آپاراتوس ناممکن خواهد بود که آن را به طريقي صحيح بهکار گيرد آن کساني که از چنين مباحثي پشتيباني ميکنند بهنوبه خود محصول آپاراتوسي هستند که در بطن آن اسير و گرفتارند.» و تا زماني که اين مدار نامريي در جامعه ادبي ما شناسايي نشود، همهچيز نتيجه معکوس ميدهد. «تز انحراف» يا «اثر انحرافي» آلبرت هيرشمن، مدل مناسبي براي اين گفتمانِ خيرخواهانه بهدست ميدهد. خيرخواهان در مواجهه با برنامههاي فرهنگي اعلامشده، بنا ندارند تا انتقادي تمامعيار از اين برنامهها ترتيب دهند، برعکس «خواه صادقانه و خواه رياکارانه از آن حمايت ميکنند اما از سوي ديگر ميکوشند تا نشان دهند اقدام پيشنهادي ناشيانه طراحي شده است؛ درحقيقت معمولا اصرار ميورزند که اين اقدام از رهگذر زنجيره پيامدهاي ناخواسته دقيقا نقيض هدفي را پديد خواهد آورد که اعلام و تعقيب ميشود. و اين در نگاه اول ترفند فکري جسورانهاي است.» نتيجه اين تلقي در ادبيات همراهي يا همدستي با گفتار حاکمي است که در فرايند آزمونوخطا ادامه دارد. خيرخواهان يا بهتعبير هيرشمن «مرتجعان» معتقدند هرگونه اقدام اساسي و کلي فقط وضعيتي را وخيمتر ميکند که چشمها به اصلاحش دوخته شده بود. براي اصلاح هم فعلا مواجهه با سازوکار چاپ کتاب، (که با بازار گره ميخورد) از طريق سازش و مذاکره، دستور کار است. اين تلقي اما مدام در نهادهاي ادبي داعيه تغيير وضعيت را دارد، و البته بهطور مداوم هم، در کارگاه و جايزه و مجله و محفل و مافيا و نشر خود را بازسازي ميکند. تدبير اين صورتبنديها اما همه با مفهوم «بازار» سروکار دارد، و نه چندان «ادبيات». براي همين تا چندي پيش اين جريان با مفاهيمي چون شکوفايي خود را تعريف ميکرد و حالا که از رونق افتاده و بنابر موازين اقتصادي و سياسي و فرهنگي، خود را غيراقتصادي و غيرسياسي و فقط فرهنگي جا ميزند، سوداي بازسازي روزگار سپريشده را در سر ميپرورد. نشر آثار داستاني وطني که از سکه افتاد، اين جريان در جايگاه پسيني عمليات ترميمي را آغاز کرد. تلاش براي افزايش جايزهها و اعلام نظر پس از موضعگيري مسوولان درباره تغيير وضعيت سانسور و فعاليت صنفي نويسندگان، از جمله اين عملياتاند. اما چيزي که اين روزها در حوزه فرهنگ يکريز و پيدرپي به گوش ميرسد، اين است که کاري بايد کرد، تغيير اوضاع ضرورت دارد. اما دستبرقضا آنان که اين حرفها را بيشتر از هر کس ديگر بر زبان ميرانند، کساني هستند که ميخواهند تغيير را در مسيري بيندازند که در پايان بهواقع هيچچيز تغيير نکند. همه چيز طبيعي است اما بايد تغيير کند! حالآنکه وضعيت طبيعي نيازي به تغيير ندارد. و اگر فشاري بيروني بر ادبيات ما اعمال شده، تقديرا بر وضعيت آن نيز تاثير گذاشته است و آن را به ادبیاتِ تائیدگر بدل کرده است.
و حالا سومين نشست «نقد آدينه»، با تامل بر دوگانه کليشهاي «ادبيات عامهپسند» و «ادبيات خلاقه»، در پي آن است که صورتبندي تازهاي از اين دوگانه به دست دهد. دوگانه «ادبيات تاييدي» و«ادبيات انتقادي»، و «ادبيات نُرمال» از پيشنهادهاي مطرحشده در اين نشست براي وضعيت اخير ادبيات است.
اولين نشست نقد آدينه در سال جديد اينطور آغاز شد:
احمد غلامي: در وضعيت امروز ادبيات ما، متاسفانه موضوع بررسي اثر ادبي يا همان تککتابها ديگر چندان اولويت ندارد و به موضوع دوم ادبيات ما بدل شده. و اهميت ترسيم وضعيت ادبيات و جريانهاي داستاني و ادبي موجود غلبه پيدا کرده است. اينکه ادبياتي درحال شکلگيري و توليد است که در صورت ظاهرياش ادامه ادبياتِ خلاقه يا روشنفکرانه ماست و نشانههايي از آن جريان را نيز با خود دارد، اما در باطن يا محتواي آن چندان نسبتي با جريان ادبي خلاقه ندارد يا بسيار کمرنگ است، پس ادامه جريان ادبيِ اصيل نيست و بهنوعي جعل جريان ادبي است. چون الان موضوع محوري ادبيات ما، بيشتر فروش و بازار کتاب است تا مفهوم ادبيات. و جريان خلاق ادبيات تبديل شده به صنعت فرهنگي که سرنوشت خود را با صنعت نشر و بازار تعريف کرده. منظورم اين نيست که مخالف فروش هستم، اما اينکه چاپ و فروش کتاب دغدغه امروز ادبيات است، نشانه قطع يک جريان و جا زدن جريان اخير به عنوان ادبيات اصيل است. جرياني که با کتاب و ادبيات به صورت کالا برخورد ميکند.
حسين سناپور: من اصلا اعتقادي ندارم که جريان ادبي خلاقهاي بوده و حالا قطع شده. خصوصيات اين ادبيات چيست؟
غلامي: ادبيات خلاقه با مفهوم ادبيات درگير است و حامل ايده يا تفکر است. آثار بسياري را ميشود نمونه آورد. کارهاي ساعدي را ببينيد. «عزاداران بيل» وامدار نگاه به بيرون، يا مخاطب نيست و دغدغه فروش و نشر ندارد و تفکر را تقليل نميدهد به فروش و بازار کتاب. يا آثار احمد محمود يا هوشنگ گلشيري و ديگران. اين کتابها مخاطبهاي تازهاي را صدا ميکنند و آدمهاي تازهاي را ميسازند و خطاب ميکنند. و اگرچه تفکر يا آدمهاي متفاوتي را خلق ميکنند اما براي صدا کردن مخاطب تازه از منظومه ادبيات خارج نميشوند و مثل امروز به سازوکارهايي ديگري متوسل نميشوند. روشن بگويم فروش و بازار دغدغه اين نويسندهها نيست. اگر فکر ميکنيد اينطور نيست نمونههايي دستکم در دهه اخير بياوريد اما مرا به آينده حواله ندهيد؛ به جريان رو به شکوفايي ادبيات که شايد در آينده شاهد باشيم و شايد هم نه. البته تا يکدهه پيش هم تککتابهاي خوبي داشتهايم که از اين چرخه توليد ادبياتِ جعلي فاصله داشتهاند. «سمفوني مردگان» يا «همنوايي شبانه ارکستر چوبها» و «اسفار کاتبان» هم نمونهاش. و تازه رضا قاسمي و ديگران هم وامدار جريان ادبي ايران نيستند گرچه به زبان فارسي مينويسند.
سناپور: احمد محمود را کنار ساعدي ميگذاريد، اما اينها با هم خيلي تفاوت دارند. محمود با «همسايهها» معروف شد که گمانم سال 55 چاپ شد و همانموقعها هم ممنوع شد و تا امروز هم صدها هزار نسخه فروش رفته، اثر رئاليستي قصهگويي که خوانندگان بسياري هم داشته و دارد. اما «عزاداران بيل»، گمان نکنم يکصدم «همسايهها» هم فروش داشته باشد و شايد دو يا سههزار تا فروش رفته، پس خواننده چنداني را خطاب نکرده. هنوز هم داستانهاي ساعدي ساده نيستند که مخاطب زيادي بتواند آنها را بخواند. و اگر هم ساعدي شهرت دارد به خاطر «ترس و لرز» يا «عزاداران بيل» نيست. مجموعه کارهاي ساعدي يعني حضور در تئاتر يا صحنه سياسي است که موجب معروفيت او شده مثل آلاحمد و بسياري ديگر. به خاطر اين حضور است که طيفي از آدمهاي اپوزيسيون حولوحوش اينها جمع ميشوند و در نتيجه کتابهاشان فروش ميرود و اين بهگمانم به ادبيات خلاقهشان ربط ندارد، يا حداقل ربط مستقيمي ندارد. اين است که به نظرم سيري که آمدهايم، سير طبيعي داستاننويسی ماست. از سيسال پيش داستاننويسي را جمع ميبنديم و بعد ميگوييم نويسندههاي ما گلستان و ساعدي و گلشيري و... بودند يعني 70 سال داستاننويسيمان را جمع ميکنيم و به زحمت ميشود 10 نفر و بعد ميگوييم ببينيد چه ادبيات شاهکاري بوده! اما در طي هفتاد سال. اگر در آينده به همين داستاننويسي امروز هم نگاه کنيم حتما اسمهايي هستند که بعدها انتخاب شوند. به نظرم در اين نگاه نوعي نوستالژي وجود دارد. طبعا خيلي چيزها در ادبيات امروز تغيير کرده، مثلا جنبههاي سياسياش کمرنگ شده يا ادبياتِ نويسندههايي شده که زندگيشان در شهر ميگذرد اما چند دهه بعد از همينها ميشود اسمهاي مهمي را بيرون کشيد.
يونس تراکمه: تصور من اين بود که قرار است از دو نوع توليد ادبي و ساختار اينها حرف بزنيم. اينکه چه ادبياتي خلاقه و چه ادبياتي عامهپسند تلقي ميشوند. و بعد برسيم به اين مساله که اساسا فروش، معيار جدا کردن اينها نيست و فروش فقط يکي از شاخصههاي ادبيات عامهپسند است. اما درباره وضعيت فعلي ادبيات ما، باز برميگردم به انقطاعي که در داستاننويسي ما پيش آمد. در کارهاي نويسندههاي جوان چند کتاب را ميخوانيم و از اين ميان ميگوييم يکي بهتر از ديگري است اما وقتي به چشمانداز کلي اين کارها نگاه کنيم جور ديگري ميبينيم اما اين دوره گذار است. از اوايل دهه 80 با خيل جوانهايي روبرو شديم که وارد حوزههاي هنري شدند اما خيليهاشان طي 4، 5 سال فراموش شدند. اما چون اعتقاد دارم که داستاننويسي نمرده و ادامه دارد، فکر میکنم اين دوره تجربي ميگذرد و نويسنده تازهکار ميپذيرد که بايد خلاء پشتسرش را خودش پر کند. پس اين جريان هم بايد تلفات خودش را بدهد و بايد آدمهاي خودش را پيدا کند. اين نسل دانش داستاننويسي و تئوري بيشتري از نسلهاي پيشتر دارد، اما در چشمانداز ادبي امروز دستاوردها خيلي کوچک است و ما هم در جوايز ادبي بين همين کوچکها داريم بهتر را انتخاب ميکنيم. پس نویسنده تازهکار بايد خودش را به دستاوردهاي ادبيات ما وصل کند و روي دوش نويسندههاي گذشته بايستد. يعني دستاوردهاي ادبي را از ابتدا تا امروز بخواند و با دانش امروز تحليل کند و بعد ديد خودش را پيدا کند و بنويسد. الان اينقدر وضع بد است که اگر کتابي سههزار تا فروش برود ما را ذوقزده ميکند. از طرفی شاخصه پرفروش بودن، کتابي را در ژانر عامهپسند قرار نميدهد منهاي اينکه دو، سه هزار نسخه هم پرفروش نيست. در مجموع ادبياتي که الان منتشر ميشود بايد با تعاريف و شاخصههاي اين ژانرها هر مورد را شناسايي کنيم. مهم نيست که ناشرِ کتابي، نشر روشنفکري است يا خودش ادعاي روشنفکري دارد، ژانر هر کتاب را بايد بعد از خواندن معلوم کرد. الان کتابهايي که نشر آموت منتشر ميکند، شاخصه ادبياتِ عامهپسند شده و کتابهايي که نشر چشمه چاپ کند، ادبيات روشنفکري است! در حاليکه ابدا اينطور نيست. بحث کلي من اين است داستاننويسي امروز ما دارد دورهاي تجربي را ميگذارد که گاهي ما را عصباني يا ذوق زده ميکند اما در کل من دوست دارم اميدوار باشم.
محمود حسينيزاد: ادبيات اينجا هرگز نتوانست پا بگيرد. و همواره درگير مسايل سياسي و اجتماعي بود. يا جنگ دوم جهاني بود يا کودتاي 28 مرداد شد يا خرداد 43 و... يعني ادبيات هرگز نتوانست زنجيرهاش را حفظ کند. هدايت همانجا مرد و تمام شد، آلاحمد و گلشيري و ديگران هم همينطور. ديگر اينکه اين ادبيات 150 درصد وابسته به غرب است و جمالزاده و هدايت و بزرگعلوي که با غرب مستقيما در تماس بودند، آن را راه انداختند و وقتي آنها رفتند هم تمام شد. يعني ادبيات ترجمهزده است. به همين دليل هم موجهاي عجيبوغريبي در ادبيات ما پديد ميآيد. اشتفان تسوايگ ترجمه شد، جواد فاضل از کنارش بيرون آمد. همينگوي ترجمه شد، ابراهيم گلستان نوشت. يا با «صدسال تنهايي» منيرو روانيپور و عباس معروفي نویسنده شدند. حالا هم که شِر و وِرهاي اريکامانوئل اشميت ترجمه ميشود و اين خيل داستاننويسها آمدند بيرون. پس فکر ميکنم در مورد ادبيات ما نميشود از معيار خلاقيت گفت. ما دچار خلايي هستيم که نويسندهها بايد پر کنند و متاسفانه اينطور نشد و بعد هم نقش سياست و اين خلايي که در اين چند دهه به وجود آمد و نقشي که مطبوعات در عنوان کثيف مافيا در ادبيات بازي کردند و حالا کار به جايي رسيده که به يک کتاب پِرپِري جايزه ميدهيم در حاليکه ميتوانيم اصلا جايزه ندهيم. اما در مورد ادبيات خلاقه و عامهپسند، بايد بگويم که من اساسا با اين کلمه «عامهپسند» مخالفم. همين رمان «صدسال تنهايي» عامهپسند است ديگر. بهزعم من بايد براي اين کلمه جانشيني پيدا کرد. آلمانيها ادبيات را به ادبياتِ والا و ادبيات ساده يا عامهفهم، تقسيم ميکنند و ادبيات عامهفهم يعني ادبياتي که با دانش خياباني ميتوان درکش کرد. يعني معيار ايدئولوژيکي آن است که تعيينکننده است نه پرفروش بودن آن.
پويا رفويي: تا اينجا من متوجه شدم که همه ما به اين تقسيمبندي ايراد شکلي داريم و به اجماعي نرسيديم اما تقريبا همگي مطمئن هستند که در ادبيات ما اتفاقي افتاده است. من فکر ميکنم تحولي که در ادبيات ما پيش آمده، تحول متني نيست، به متوني که نوشته شده و نويسندهها مربوط نميشود بلکه تحولي زمينهاي است. اين تحول از آستانه دهه 70 اتفاق افتاد و در نسبتهايي که بين قانونِ نوشتن و نوشتنِ قانون پيش آمد، صورتبنديها تغيير کرد. من هم مثل آقاي حسينيزاد معتقدم اين ادبيات را نه ميتوان دقيقا عامهپسند يا پرفروش خواند و نه ميتوان در ديگر تعبيرهايي که در حوزه نقد ادبي مطرح است، مانند ادبيات داروخانهاي يا ادبيات گريز، آن را جاي داد. اينجا اين تمايزها اتفاق نيفتاده است اما در شکاف بين قانونِ نوشتن و نوشتنِ قانون، قرار شد همه چيز دوباره رمزگشايي و بعد رمزگذاري شود. تعبير «فرهنگي» و «هنري» در اطلاق به پديدههايي چون ادبيات و سينما و نقاشي متعلق به دهه هفتاد است و اين زمينهاي را به وجود آورد که نسبت بين صورتبندي تجربههاي حياتي آدمها دگرگون شد. و مفهوم «سعادت» حرکت کرد و آمد در زندگي خصوصي، حالا اينجا به دلايل آن نميپردازم. همراه با آن در اين فضا پديدههايي مانند جنگ تحتعنوان تهاجم فرهنگي يا شبيخون فرهنگي دوباره نامگذاري شدند و این موجب شد که رمزگذاريها به حوزه فرهنگ منتقل شود. پيش از اين اگر به کسي فرهنگي اطلاق ميشد، احتمالا منظورشان اين بود که کارمند آموزش و پرورش است و هنوز هم، واژه فرهنگيان در همين معنا به کار ميرود. اتفاقي که افتاده اين است که به تعبير لنارد ديويس، منتقد ادبي آمريکايي، ايدهآلسازي جاي خودش را به نُرمالسازي داده. براي همين ميخواهم از اين تعبير براي ادبيات امروز استفاده کنم. ادبيات ما ديگر ادبياتِ نرمال است. چون شکلي از حيات را بازنمايي ميکند که نرمال شده است به اين معنا که ديگر وضعيت استثنايي وجود ندارد، ديگر قرار نيست ادبيات از تجربيات خاصي بگويد براي همين هم ادبيات کاملا امکان بازتوليد پيدا کرده. اشاره ميکنم به مثالي پيمايشي که سر يکي از کلاسها انجام دادم؛ در ادبيات پيش از این دوران، راوي آدمهاي بيشتر از دو نفر را خطاب قرار ميداد. اما الان نه فقط در عرصه داستان، که در صحنه شعر هم مخاطبها تک به تک شدهاند، يا ميزان لمس اشياء از لمس بدنها بيشتر شده. اينها تغييراتي ميکروسکوپي است که در ادبيات ما اتفاق افتاده، اما از همين روند نرمالسازي حکايت دارد. وجه ديگر اين قضيه، يعني فاز سوم اين تغييرات را که تقريبا از هفت هشت سال پيش آغاز شده، ميشود فاز نرمال-ايدهآل خواند. ادبيات ايران که تا آستانه انقلاب، حالت ايدهآل دارد و امر استثنايي را خطاب قرار ميدهد، بعدها نرمال، و در دوران اخير هم نرمال-ايدهآل ميشود. گيدوبور در مصاحبهاي ميگويد، همه وقتي به فضاي مجازي ميرسند، ميگويند «دهکده جهاني»، و بيشتر بر جهاني بودن آن تاکيد دارند اما کسي به اين توجه نميکند که بيشتر از آنکه جهاني باشد، دهاتي است. ادبيات ما نيز برخلاف اين حس هيستريک پرحرفي که پيدا کرده و خود را شهري نشان ميدهد، مروج ارزشهاي روستايي است. در واقع ما با روستاييانِ شهرنشين مواجه هستيم. درست خلاف آنچه بعد از دهه 40 ميبينيم، اينکه شهريها تلاش ميکنند گزارش يا مونوگرافي از زندگي روستايي به دست دهند. ادبياتي که محمود دولتآبادي خلق ميکند، گزارش شهرنشينان از روستا است. يا مثلا کارهاي آلاحمد و ساعدي، نشاندهنده روستا از چشم شهري است. من در مقالهاي اشاره کرده بودم که سپانلو شاعر تهران نيست، شاعرِ شهرستانيها يا جنگزدههايي است که به تهران آمدند و تهرانيها به اين معنايي که اخيرا برخورد ميشود، چندان با شعر سپانلو پيوندي پيدا نميکنند. ادبيات اخيرِ نرمال-ايدهآل، تيپي با عنوان آنتيرمانتيکها را خلق ميکند. در دورههاي قبلي مفهومي از شکست زندگي روزمره وجود داشت که به ادبيات ميانجاميد، و از ايده برگرفته از رمانتيکها و آن تب پايان قرن شکل ميگرفت و از نمايندگانش کساني چون صادق هدايت بودند و بعدها هم ديگران. کساني که زندگيشان را وقف ورود به فضايي با عنوان «ادبيات» کرده بودند. اما اين مفهوم زندگي، به دليل تحولات پيشآمده، جاي خودش را به چيز ديگري ميدهد. اين است که مساله امروز ما «نويسنده» است. به عبارتي اگر آنجا ما با شکست زندگي و شکلگيري متن روبهرو هستيم، اينجا با پيروزي زندگي و شکست متن مواجهيم. و حالا اگر نخواهيم دست به مقايسه بزنيم و بررسي تطبيقي کنيم، با نگاهي درونماندگار ميشود گفت، ادبيات ما امروز، ادبياتِ نرمالي است. خطري هم که برايش وجود دارد اين است که، زندگي چنان نرمال شود که ديگر نيازي به ادبيات احساس نشود. هربرت گانس، از نظريهپردازان ادبي به تمايزي اشاره ميکند که نشانه اين خطر است. و آن «همهچيزخوران» و «يکهخواران» است. شايد اين تعبير بتواند منظور غلامي را تا حدي پوشش دهد. ادبيات ما پيش از اين اتفاقات يکهخوار بوده، يعني ما آدمهايي را داشتهايم که در يک ژانر يا نگاه حرکت ميکردند. گزارش محمود دولت آبادي در خاطراتي که نقل ميکند اتفاقا با اين تعبير يکهخوران جفتوجور است. او ميگويد، بهرام صادقي را داشتيم که گرفتار نهيليسم خاص خودش بوده، گلشيري را که ميخواسته بر نهيليسم خودش فايق بيايد، يا احمد محمود را که ميخواسته با دشواريها و بحرانهاي زندگي شهري مواجه شود. يا خود محمود دولتآبادي که ميخواسته توضيح بدهد ما پيشينه چندان محکمي در ادبيات مدرن نداشتهايم و از اين بابت عقبافتادهايم. به همين دليل دولتآبادي ميگويد، ساواک تکليفش با ما نويسندهها روشن بود. اما الان همه هستند و نگاه که ميکني هيچکس نيست. چون اين گذار نرمالسازي زندگي منحصرا حاصل خيره شدن در تحولات ادبيات خود نيست، بلکه با چيز بيشتري، با تغيير سياستهاي حياتي شکل گرفته و قابل سنجش است. در این روند بود که يکهخواران جاي خود را دادند به همهچيزخوران. مجلات ادبي را هم اگر نگاه کنيد اين تمايز و گذار از تيپ يکهخواران به همهچيزخواران را ميبينيم. الان با فضايي مواجه شديم که در مجلات مثلا ادوارد دستقيچي را میبینیم و از طرفي بکت و بعد هم تئاتري کاملا روشنفکرانه و يادواره نويسندهاي دست چندم را هم پيدا ميکنيد. براي اينکه تصور بر اين است که مخاطب همهچيزخوار است و شکلي از تمشيت زندگي را پيش رويش دارد که به شدت نرمال شده است. اين را هم بگويم که مفهوم نرمال از علم آمار وارد علوم انساني شده است و از اينجا شروع شده که براي سلامت نسبي کارگران قله منحني را ميگفتند نرمال. در واقع نرمالها، ميانگين متوسطالحال يک جامعه آمارياند. ادبيات ما چنين ويژگياي را پيدا کرده و در شرايط نرمالشده ممکن است ادبيات بهطورکلي نابود شود. ادبيات شوروي چنان نرمال شد، که از بين رفت تا حدي که وقتي ادبيات پيش از انقلابش را با پس از آن نگاه ميکنيم، دچار حيرت ميشويم. يا ادبيات فرانسه، چنان در جامعه نرمالي قرار گرفت، که تصور نويسندگاني چون سارتر و سلين و کافکا ديگر به رويا تبديل شد. و البته جاهايي ديگر هست که ادبياتشان دچار چنين اتفاقي نشده، نمونهاش ادبيات آمريکاي لاتين. حتي سطح سواد مردم هم در اين اتفاق تعيينکننده نيست، براي اينکه نويسندهاي چون آستورياس را داريم که در مصاحبهاي ميگويد، تنها هشتدرصد ملت من سواد دارند. يعني ادبيات کشوري با 92درصد بيسواد برنده نوبل شده يا نويسندهاي چون سينگر را داريم که کل مخاطبانش 40هزارنفر بودهاند، چون به زبان ييديش مينوشت. پس فکر نميکنم اين متغيرها در وضعيت ادبيات امروز چندان تاثيري داشته باشد. بايد ديد زمينه زندگي چه تغييري کرده است. در زندگي اقتصاديمان با مفاهيمي چون خصوصيسازي و منطق بازار روبهرو شديم و در زندگي خصوصيمان با حرکت مفهوم سعادت از حوزه عمومي به حوزه خصوصي. اينها مسايلي است که معمولا خطشان ميزنيم و سعي ميکنيم به طرزي هيستريک به درون خود ادبيات نگاه کنيم. و حالا پرسش اساسي اين است که آيا با چنين تمشيت زندگياي عملا به ادبيات نيازي هست يا نه، و اگر نيازي هم باشد حتما در سير سليقه همهچيزخواران قرار ميگيرد. و اين اتفاقي است که نه در ادبيات افتاد و نه در نويسندگان و نه در تصور ژنتيکي و نسلي، بلکه تحولي است که در مفهوم حيات پيش آمد؛ حيات کاملا فشرده شد و آمد در زندگي خصوصي، و علايم و آثار خودش را هم به بار آورد. براي همين فکر ميکنم ادبيات امروز را نميشود با تعابيرِ از پيشآماده عامهپسند و پرفروش و حتا ادبيات بدنه خواند. نهادهايي هم که خواستند ادبيات را حمايت کنند، با همه نيکدلي و خيرخواهي، بيشتر به نرمالکردناش کمک کردند. اگر جوايز ادبياي داشتيم که خواستند ادبيات را از اين حالت خارج کنند، بيشتر به نرمالشدناش کمک کردند. يا ناشراني که وقت و سرمايهشان را گذاشتند و ريسک چاپ کتاب را تحمل کردند، يا مطبوعات و روزنامههايي که خواستند منادي ادبيات باشند و به رايگان اين کتابها را تبليغ و معرفي کردند، همه در نهايت به نرمال شدن ادبيات دامن زدند.
حسينيزاد: در تکملهاي بر بحثهاي رفويي بگويم، بزرگترين مشخصهادبيات عامهپسند توان بازتوليدياش است، همين وضعيت ادبيات امروز ما.
غلامي: همینطور است. ادبياتي که دارد اتفاق ميافتد، ادبيات تخت و بدون انگيزشي است، فعلا وجود دارد اما نميدانم و نميتوان پيشبيني کرد که تا چه زماني وجود خواهد داشت و چطور ادامه خواهد داد. اين بههمريختگي در ادبيات ما، همان نرمالشدن آن است. چون اين ادبيات نه شاخصههاي ژانر عامهپسند را دارد و نه ادبيات خلاقه يا جدي است. من هنوز اين کارها را ميخوانم. از بين اينها کتابي را خواندم از کسي که مدرس داستاننويسي است، اما داستانش اصلا اشکال فني دارد، اما همه از آن ميگذرند. اين بيتفاوتي و ناديده گرفتن، مشخصه اين ادبيات است، آن سختگيريها در مواجهه با اثر ادبي و اتفاقاتِ جامعه ادبي، ديگر از بين رفته، چون جنس خود اين ادبيات ديگر سختگيرانه و جدي نيست. و از کساني که آن را ميخوانند هم انتظار سختگيري و جديت در نقد ندارد و اين است که در مواجهه با نقدِ جدي برآشفته ميشود. حالا برخي سعي ميکنند اين ادبيات را به سمت ادبيات جدي بکشانند و جعلش کنند. و برخي ديگر آن را به سمت ادبيات عامهپسند ميکشانند تا پرفروشش کنند. حالا برويم سر اين بحث که اين وضعيت چطور ممکن شده و چطور ادامه پيدا ميکند.
سناپور: نگاه من مثل شما اينقدر بدبينانه نيست. من هم اين داستانها را ميخوانم و در داستان خواندن اگر از همه شما سختگيرتر نباشم، جزو آدمهاي سختگيرم. به نظرم تا اواخر دهه شصت تعداد نويسندههاي ما بسيار کم است، نه تنها تعداد نويسندههايي که معروف ميشوند، که کل جمعيتي که داستان مينويسد و بعد رها ميکند، زياد نيست. از اواخر دهه 60، يکمرتبه حرکتي فرهنگي شکل ميگيرد و جوانهاي بسياري وارد رشتههاي فرهنگي و هنري ميشوند، حالا اين حرکت بهخاطر نوعي سرخوردگي يا آگاهي دوباره است، کاري نداريم. اواخر دهه شصت و اوايل دهه 70، اغلب اينها جواناند و هنوز دارند ميخوانند و بعد از اواسط دهه 70، کمکم پيدا ميشوند و اسمها و چهرههاي جديدي میآیند که با يک يا دو کتاب مطرح ميشوند. از مشخصههاي اين اتفاق است. اگر به نامزدهاي جوايز ادبي در اواخر دهه 70 و اوايل دهه 80 نگاه کنيم، سهچهار نامزدشان حداقل با هم فرق داشتند و در هرسال نزديک به 20 نامزد داشتيم و روزبهروز هم تعداد داستاننويسهاي ما بيشتر شد و در ديگر رشتههاي هنري مثل عکاسي و سينما هم همينطور. نتيجه اينکه خودبهخود جوايز ادبي راه افتاد و اين پاسخي بود به اينکه کلي داستاننويس آمدند که کارهاي قابلتوجهي ميکنند. و جرياني شکل گرفته و حالا ميشود به اينها جايزه داد و حمايت کرد و بهنوعي تعريفشان کرد و اين جوايز کمک کرد تا جريان پاگرفته قويتر شود. در شهرستانها هم جوايز بسياري بهويژه براي داستان کوتاه راه افتاد و همه اينها موجب شد تا يک موج داستاننويسي در ايران راه بيفتد. و همين هم باعث شد موانع بسياري بر سر راه اين جريان قرار بگيرد و يکييکي جوايز ادبي تعطيل شدند و مجلات ادبي هم همينطور شد. تصويري که من از اين جريان دارم اين است که برخلاف پيش از انقلاب در دهه 30 يا 40 که تنها دهتا نويسنده داشتيم و دوتاشان معروف بودند، الان تعداد بسياري نويسنده داريم. حس من اين است که شما بيشتر نگران اين کثرتايد. وقتي شاهد جرياني کثير هستيم، از داخل اين جريان دهتا چهره شاخص که بيرون نميآيد و طبيعي است که کثرت، ميل به وسطبودن دارد. رفويي، کلمه «نرمال» را در معناي منفي بهکار ميبرد، اتفاقا من هم اين کلمه را ميپسندم، اما من اين نرمالبودن را مثبت ميبينم. بنابراين اين کثرت من را نميترساند و نگران نميکند و اتفاقا از اين کثرت خوشحالم. و اگر هم نگران باشم، نگراني من جاي ديگري است. پيش از انقلاب و تا اواخر دهه شصت هم، در ادبيات ما نوعي «دوبيني» ديده ميشد، اينکه يا ادبيات متعهد يا آوانگارد است و يا بهدردنخور. به نظرم گلشيري هم که مينشيند و نقد مينويسد، همين نگاه شما را دارد و اينها هم منجر ميشود به نقدهايي که در «نقد آگاه» چاپ کرد. درواقع گلشيري هم معتقد بود اين ادبياتي که معروف هم هست، جاي بحث و نقد دارد و همين خطري را ميديد که شما حس ميکنيد. و تازه او سراغ آدمهاي متوسط هم نميرفت، و همين حس امروز غلامي به ادبيات متوسط را، به معروفترين کارها داشت. ميخواهم بگويم من در نگاه شما هم اين دوبيني را به ادبيات ميبينم. اينکه ادبيات يا خلاقه است يا عامهپسند. اما اینطور نیست الان طيف وسيعي از داستان داريم که از عامهپسندترينها ميآيند تا داستانهايي که بستلر ميشوند و حداقلهاي کتاب خوب را دارند و نسبتا پرفروش هم هستند و خوانده هم ميشوند، تا داستانهاي آوانگارد که معمولا خيلي مخاطب ندارند و نمونهاش هم کارهاي کاتب و برخي کتابهاي بنيعامري و ابوتراب خسروي، البته جز «اسفار کاتبان» که روانتر و قابلخواندنتر بود و ميشد با آن ارتباط گرفت و چند باري هم چاپ شد. حالا اين وسط کتابهايي هم هستند که آوانگاردنما هستند و شلتاق ميکنند و تکنيکهاي عجيب و غريب به کار ميبرند و طبيعتا خواننده هم پيدا نميکنند اما ممکن است بين منتقدان و جايزهها طرفداراني هم پيدا کنند. پس من با اين کثرت مشکلي که نداريم هيچ، به شدت مايه خوشحاليام است که تعداد بسياري داستاننويس و علاقهمند به داستاننويسي داريم و اميدوارم همه اينهايي که دارند مينويسند ادامه بدهند حتا اگر عامهپسند مينويسند. اين جريان داستاننويسي در کشوري که از نظر نشر و ادبيات شرايط نرمالي دارد، بسيار طبيعي است. در اروپا و آمريکا هم همين شرايط است، تعداد بسياري داستاننويس متوسط دارند و تعداد بيشتري که عامهپسند يا پاورقي مينويسند و تعداد خيلي کمي که نخبهپسند مينويسند و به نظرم شرايط امروز ما، وضعيت نسبتا طبيعي ادبيات است. و اتفاقا وضعيت پيش از انقلاب، اصلا طبيعي نبوده و حداقل از لحاظ فرهنگي بسيار عقبماندهتر از امروز بوده، و در نتيجه داستاننويسيمان هم تقريبا قابل خلاصهشدن به دو جريان کلي بود. اما چيزي که مرا نگران ميکند، يکي اين ممانعتهايي است که از هفت، هشتسال گذشته نگذاشت داستاننويسي ما سير طبيعي خودش را طي کند. اگر اينطور نميشد ما مجلات ادبي بيشتري داشتيم و آنوقت اين مجلات ميتوانست اين جريان داستاننويسي مدنظر شما را نقد کند و بگويد کدام خوب است و کدام به چه دلايلي بد است. اما متاسفانه آن مجلاتي را که داشتيم، ديگر نداريم و مجلات تازهاي هم به وجود نيامدند و جايزههايي هم که ميتوانستند تا حدي اين کار را بکنند تقولق شدند. الان ما بعد از اين سالها بايد حداقل دهتا جايزه داشتيم که برخيشان به کتابهاي نخبهپسند و برخي هم به داستان عامهپسند ميپرداخت. و اگر اين اتفاق ميافتاد و کتابها نقد ميشد، هرچيز سرجاي خودش بود و شما هم ديگر مشکل را نداشتيد. به اضافه اينکه جلوي بسياري از کتابها گرفته شده و درنتيجه اصلا نميدانيم چه نوشته شده، حتي اگر فرض کنيم که اين کارها هم کمابيش مانند کارهاي چاپشدهاند، باز هم اول باید چاپ شوند تا به تصوير درستي رسيد. حالا ممکن است براي آدمي مثل پويا رفويي اهميتي نداشته باشد که اينها دربیایند و بگويد، من همينهايي را که ميبينم نقد ميکنم. اما من نگران کتابهاي منتشرنشده خودم و ديگران هستم. خيلي آدمها را سراغ دارم که وقتي کتابشان منتشر نشده، داستاننويسي را رها کردند و شايد از بين آنها کارهاي درخشاني ارائه ميشد يا اگر کتابشان منتشر ميشد و بازخورد ميگرفتند شايد کتاب بهتري مينوشتند. درنتيجه ما دچار يک انقطاع شديم و هنوز هم چشماندازي براي آن نداريم. نگراني ديگر من اين است که يکسري کتابهاي بيارزش يا کمارزش منتشر شوند که آوانگاردنما هستند و ادعاهايي دارند، عدهاي هم به خاطر ملقواروهاي تکنيکي آن فکر میکنند چه اثري در ادبيات ما رو شده و چون فضاي نقد درستوحسابي هم نداريم، اينجور کتابها ممکن است گولزننده باشند.
غلامي: اتفاقا من معتقد نيستم که دوگانگي يا تضادي بين ادبيات عامهپسند و ادبيات جدي وجود دارد، ازقضا نگراني من اين است که اين تفکيک وجود ندارد، در موضع مخالفت با داستانهاي عامهپسند نيستم. معتقدم نوعي بيمعياري يا تختشدگي در ادبيات ما هست. اين وضعيت سايهروشن، تشخيص اثر ادبي را ناممکن کرده و نوعي بههمريختگي را در جريان ادبي اخير پيش آورده است.
سناپور: اين بههمريختگي نمودش کجاست؟
غلامي: نمودش در داستانهايي است که دارد توليد ميشود. داستانهايي که بسياريشان در کارگاههاي داستان توليد ميشود و مدرسان آن کارگاهها هم کتابهاي تولیدی اين کارگاهها را به نشرهاي معتبر ميبرند و چاپ ميکنند و از آنها دفاع هم ميکنند. اینطور است که تعداد کتابهاي بدي که چاپ ميشود بسيار بيشتر از آثار جدي است. اين تختشدن یا به تعبیر پویا نرمالشدن ادبیات، حاصل سياستهاي فرهنگي است، و راندن آدمها به سمت ادبيات متوسط. تعداد کثيري از آدمهايي که وارد عرصه داستان ميشوند، ميتوانند ادبيات متوسط خلق کنند و به اين نوع ادبيات دامن بزنند. من مخالف ادبيات متوسط نيستم، بلکه مخالف جرياني هستم که ميخواهد اين ادبيات متوسط را بهجاي ادبيات جدي جعل کند. دغدغه من همين تعبير مندنيپور «ميانمايگي»اي است که در ادبيات ما اتفاق افتاده. از طرفي من به همان نسبت که با ستايش گذشته يا نوستالژي آن مخالفم، ستايشِ وضعيت امروز و طبيعي خواندنش را نفي ميکنم.
تراکمه: تحليلي که پويا رفويي از اوضاع دارد، تحليل اجتماعي ماجراست. او ميگويد چون شرايط نرمال است، تقديرا ادبياتاش هم بايد همين باشد. وضعيت امروز ادبيات شوروي هم که اشاره ميکند فقط به دلايل مسايل اجتماعياش نيست. از طرفي داستان به عنوان فرم خلاقه هنري از غرب آمده و مگر ما پيش از هدايت ادبيات در مفهوم کنونياش داشتهايم. پس منشاء و ساختارش غربي است اما اينطور نيست که ترجمه به ما دستورالعمل داده است. ادبيات عامهپسند هم که ميگوييم فحش نيست، يک ژانر است. در اين ژانر قصهگويي هست، کنجکاوي هست... اما در ادبيات خلاقه ما با يک هستي روبهروييم. مشکل امروز ما اين است که اين دو ژانر با هم خلط شده. اينکه ميگويم يک دوره تجربي بلبشو داريم به اين دليل است که بايد ژانر هر کتاب را کشف کرد. مساله ما نقد اين آثار است. اما اگر بياييم يک تحليل اجتماعي کنيم و تقديرش را اين ادبيات بدانيم، که بايد ادبيات را کنار گذاشت و رفت. من به همين وضعيت هم خوشبينام و با اينکه صدتايکي اين کتابها پشيزي ارزش ندارد اما اين جريان ادامه دارد. بله چشمانداز ادبيات ما امروز اصلا قابل دفاع نيست اما اگر جريان چاپ و نقد و توليد سير خودش را برود، اين وضعيت حتما تغيير خواهد کرد. بنابراين ژانر کتابها را منتقدان بايد کشف و اعلام کنند. امروز بيش از هر چيز به جريان نقد ادبي درست نياز داريم. صفحات ادبي روزنامههاي ما را ببينيد! هيچ فرقي با مجله فردوسي 40سال پيش ندارد. در حاليکه امروز اينهمه دانش نقد ادبي موجود است. خب، حالا منتقد بايد با اين دانش نقد دست نويسنده تازهکار را بگيرد.
حسينيزاد: من متاسفانه ابدا خوشبين نيستم. بخواهم راديکال بگويم، حتا معتقدم که ما اصلا فضاي ادبي نداريم که کتاب بخواهد در آن رشد کند. دخترها به جاي عمل دماغ مينويسند، پسرها هم مينويسند چون لابد پول ندارند پورشه بخرند. فکر نميکنم در اين فضا اصلا غم ادبيات وجود داشته باشد. بگذريم... درباره اين دو ژانر ادبي، آلمانيها دو ژانر «ادبياتِ انتقادي» و «ادبيات تاييدي» يا تاييدکننده دارند. ادبياتي که غلامي نظر دارد، ادبيات تاييدي است. ادبيات موسوم به عامهپسند هم ويژگيهاي خودش را دارد، در واقع همان اصطلاح معروف نقد ادبي، «چشمچراني» است. رماني که راوياش قصه روابطش را در پاساژها و... تعريف ميکند، چشمچراني است حالا چند تا جايزه گلشيري و... هم بگيرد! اما ادبيات انتقادي با زندگي برخورد ميکند. ادبيات تاييدي تنها عکس زندگي را نشان ميدهد و از کنارش ميگذرد. از طرفي توجه کنيم که ادبيات نخبهگرا هم اين نيست که داستان انواعواقسام پيچشهاي تکنيکي داشته باشد، اتفاقي که در داستانهاي امروز ما افتاده تا خود را بهجاي ادبيات جدي جا بزند. ادبيات نخبه ميتواند ساده باشد با تفکر انتقادي و برخورد با زندگي. و از مهمترين خواص ادبيات تاييدي امروز ما، همين بازتوليدي است. اينکه هر کسي فکر ميکند ميتواند وضع موجود را بنويسد يا نرمال بودنش را بيان کند. با اين ديد بسياري از کتابهاي ما ميرود در ژانر ادبيات تاييدي. اين ادبيات روياپرداز است، حتا روياساز هم نيست چون از مخاطبش نميخواهد هيچ فکري کند.
رفويي: هميشه صدايي هست که آنچه را که نرمال شده، طبيعي جلوه بدهد. بحث من هم اين نبود که چون جامعه دچار اين وضعيت است، تقديرا ادبيات ما هم نرمال شده. اتفاقا به نظرم رابطهاي کاملا متقابل است. در وضعيت موجود اتفاقا عکسش صادقتر است. بخشي از پارادايم فرهنگ، بيانهايي را بهوجود ميآورد که براي به تصوير درآمدن اين شکل از زندگي بهکار ميرود. يعني شکلي از زندگي بهوجود آمده که به کمک اين نحو از بازتوليد ادبيات ممکن ميشود. بحث من تقابل جامعه و ادبيات نيست. مفروض من اين است که نوشتن قانون و قانون نوشتن هر دو قرينه با هم جلو رفته. اشاره کردند که ادبيات ما از غرب وارد شده، حدودا همزمان با آن قانون اساسي را هم از غرب آورديم. در گذار از حرکت به سمت مفهوم «فرهنگ» از دهه 70 و فرهنگيکردن تمام لايههاي زندگي، ميبينيم که مکانهاي ترس به مکانهاي فرهنگي تبديل ميشود. اين دوران حامل تاريخ تروماتيکي است براي همين، روان جمعي جامعه شروع به وراجي ميکند تا پرسش اساسي مطرح نشود. اين ادبيات بازگو ميکند تا آن وجه قابلروايت را پنهان کند. ما بايد بين «روايت»، - به مفهوم کلاني که مطرح ميشود و آب از آب تکان نميخورد- و «قصه» تفاوت قايل شويم. بين روايت که کلام قدرت بوده و قصه هميشه نسبتي تقابلي وجود داشته، اما در اين دوران ايندو در هم ادغام شدند. اين است که پديده نرمالشدن در نسبت بين زبان و زندگي شکل گرفته. درست است که تعداد نويسندهها زياد شده و آثار ادبي به لحاظ کمي بيشتر شده، اما بين مفهوم «تکثير» و «چندگانگي» تفاوت مهمي وجود دارد. ادبيات ما ديگر فقط تکثير است. نويسندههاي ما نميتوانند کيفيتهاي متفاوت و تنوعي را خلق کنند. اينهايي که نوشته ميشود، اتفاقا مابازاي قصههاي بالقوهاي است که نوشته نميشود. چه چيزي جايش را پر کرده؟ فکر ميکنم، نگاه کمي. و اين از سياستهاي فرهنگي به وجود آمده است. چون بهزعم گفتمان حاکم اگر کميت بالا ميرفت، شکلي از مديريت فرهنگي ممکن ميشد. و حالا ما طي دو دهه اخير شاهد پروژه تمامشده حذف نمادين نويسنده هستيم. ديگر کسي نميپرسد فلان نويسنده چه کتابي درآورده بلکه ميپرسند، فلان نشر چه کتابي دارد. بنابراين نه فقط سانسور، که نظام تنبيه و تشويق هم در کنار آن شکل گرفته است.
تراکمه: ادبيات داستاني امروز ما فارغ از سابقهاش، ادبياتي نوپاست که از دهه 80 با پشتي خالي شروع شده. و اينطور نيست که اين ادبيات جهتدهي شده باشد. همين نويسندههاي متوسط اگر مطابق با روايت قدرت مينويسند، پس چرا جريان ادبي ما با اين مسايل روبهروست...
رفويي: چون اين مدار قدرت ميتواند سخناش را با چندگانگي بيان کند و اين ادبيات ماست که نميتواند اين کار را کند...
غلامي: منظومهاي ناديدني و ناملموس از قدرت در جامعه وجود دارد، که فرهنگي را در جامعه توليد ميکند. و اين منظومه ميتواند آدمها و روايتهاي خودش را توليد کند. بخشي از اين منظومه آگاهانه است و بخش ناآگاهانهاش در همين بازتوليد و تکثير شکل ميگيرد و کمک ميکند که فرهنگي يکدست و بيآزار حاکم شود.
تراکمه: من معتقدم هر کتابي را بايد مستقلا بررسي کرد و تفکر آن را از دل ساختارش بيرون کشيد، حالا چه در اين منظومه آگاهانه خلق شود و چه ناآگاهانه. جواني کتاب بيرون داده، بايد کتابش را خواند و نقد کرد، نه اينکه با يک پيشفرض سراغ کتابها رفت...
رفويي: من نه نگاهي ارادهگرايانه داشتم و نه نگاهي توطئهآميز. قصدم توجيه سانسور هم نبود بلکه فراتر از اين، ميخواهم بگويم سانسور اگر در سير کمي آثار، در عمل خواندن بروز کرده، در بُعد کيفي در عمل نوشتن بروز کرده است. تحولات تاريخي چند دهه گذشته، با صحنههاي متعددي در زندگي مواجه شد که توضيحناپذير بودند. تعبير تئوريکاش را به کار ببرم، آپاراتوسي خلق شد که روايتگري، بخش مهمي از آن است. درست است که مشتاقان بسياري براي داستاننويسي شکل گرفت، اما چرا اين اتفاق در ديگر حوزهها نيفتاد. چرا امروز با بحران نمايشنامهنويس مواجهيم در حاليکه از تماشاگران تئاتر ما کم نشده اما ديگر کسي تمايلي به نمايشنامه نوشتن ندارد. عملا اگر ترجمه نمايشنامه نباشد، فکر نميکنم چيز زيادي از تئاتر ما باقي بماند. پس دليل تئوريکي وجود دارد که اين شور روايتگري به وجود آمده، من سعي کردم براي اين اتفاق توضيحي بدهم، اصراري هم ندارم که پذيرفته شود. بحث من اين است که در نفس عمل نوشتن، تکثر و مفهومي کمي مابازاي کيفيت آثار ادبي شده است.
تراکمه: ممکن است تحليل درستي هم باشد، اما من با نگاهي کلي به ادبيات مخالفم. بايد با تککتابها مواجه شد...
رفويي: ببينيد در فلسفه اصطلاحي داريم با عنوان «مغالطه سطل شن». مثلا من يک سطل شن از کف رودخانه درميآورم و ميگويم ميانگين اين شنها دو گرم است، شما ميگوييد من صدتايش را درميآورم و نشان میدهم ميانگينش دو گرم نيست. من ميگويم اين ادبياتِ نرمالشده است، شما ميگوييد بايد با تککتابها برخورد کرد. خب، اين مغالطه است...
تراکمه: اگر من اين تلقي را بپذيرم بايد کتابها را ببندم و بروم خانه. اما اگر هنوز اين ادبيات جذاب است بايد همه اين مسايل را در ساخت کتاب کشف کنيد، اين مساله روايت کردن يا قصه گفتن را... اين وظيفه نقد ادبي است، اما ما جريان نقد ادبي درستوحسابي نداريم. اين دانش نقد و کارهايي که بسياري از همين منتقدان نوشتند بايد عام شود تا جرياني پا بگيرد...
رفويي: البته من همان ابتداي بحث گفتم، مساله اصلا متني نيست بلکه زمينهاي است. من و يونس تراکمه در جذابيت ادبيات با هم شريکايم. اما ديگر اين ادبيات نيست که جذاب است، بلکه زندگي اديبانه است که جذاب شده. اين اتفاقي نيست که در متن افتاده باشد.
سناپور: اگر ما روي يکسري وقايع عيني با هم به توافق برسيم تازه آن وقت ميشود درباره وضعيت ادبيات بحث کرد. رفويي يکجاهايي توصيفها و تحليلهاي تئوريک خوبي ميکند اما ظاهرا وقتي ميخواهد ريشهيابي کند، به نتايج عجيبوغريب ميرسد. مثلا اينکه داستانها همه شبيه هم شدند! داستاننويسي غلامي چه ربطي دارد به حسينيزاد يا به داستاننويسي شهسواري. يا داستانهاي من چه ربطي دارد به کاتب يا ابوتراب خسروي. و بعد هم اين را وصل ميکند به منظومهاي که دارد گفتار حاکم را بازتوليد ميکند، اين ديگر وحشتناک است. الان کتابهاي بسياري از ما ماههاست در ارشاد مانده. من فکر ميکنم اگر پويا رفويي داستاننويس بود امکان نداشت اينحرفها را بزند. او از موضعي حرف ميزند که سالها پيش چندنفر ديگر مثل مراد فرهادپور و دیگران هم ميگفتند، اینکه چيزي وجود ندارد و همه مانند هم مينويسند. و حالا او هم تکرار ميکند. به همين دوستان داستاننويس ما که از سمت گلشيري بيرون آمديم و مدام با هم بوديم نگاه کنيد. هيچ شباهتي بين داستانهاي من و آبکنار و کوروش اسدي نيست. در مورد وضعيت معاصر هم که ظاهرا به آن نقد داريد، گويا مساله شما کثرت نويسنده است. من از ميان حرفهايي که اينجا شنيدم خصوصا از احمد غلامي و پويا رفويي، اين را فهميدم اينها با کثرت نويسندهها مشکل دارند اما من نه اينها را مثل هم ميبينم، نه با اين کثرت مساله دارم. اتفاقا خوشحالم که تعداد نويسندههايمان دهيا بيست برابر قبل از انقلاب شده. و به نظرم اين نقطه قوت ادبيات ماست. اگر اشکالي هست اين است که ما نميتوانيم درست نقد کنيم. مشکل اين نيست که اينها مينويسند و ناشر هم با چاپشان پول در ميآورد. يکي از بچههايي که پاورقي مينوشت ميگفت، فقط صدتا پاورقينويس داريم که از اين راه نان ميخورند. ما هم اصلا کاري به کارشان نداريم. شما هم در حرفهايتان آنها را کاملا کنار گذاشتيد. و پرداختيد به بدنه داستاننويسي جدي ما و فرض کرديد که عامهپسند مينويسند. ما اگر جايزه و مجله ادبي داشتيم، جريان نقدي داشتيم الان با اين مسايل مواجه نبوديم و تکليف کتابها هم معلوم ميشد. به جاي اينکه روزنامهها به خصوص روزنامه شرق شما تبديل شده به طرح مباحث تئوريک و منتقد در ستونهاي روزنامه مطلبي تئوريکي را فشرده بنويسد که نميشود. من بارها مطالب همين منتقدان را خواندم. مطالب وقفي پور را که نميفهمم مطالب رفويي و آريان و... را هم به زحمت ميخوانم. خواندم اما وقتي ميبينم فقط تئوري است و به ادبيات امروز ما کاري ندارد، ميگذارم کنار.
رفويي: ادبيات عرصه استثنائات است، اما امروز نرمال شده است. قدرت جريان ميسازد و به تاييد واميدارد پس عمده نسل داستاننويسان ما عامل و نه فاعل قدرتاند، دانسته اين کار را نميکنند. من به تعبير فلاسفه، گنجشکهايي که روي درخت نشستهاند، خودشان تفاوتشان را ميفهمند اما شاهيني که حمله ميکند، همه را عين هم ميبيند. تفاوت در ژنوتيپ و فنوتيپ است. وگرنه معلوم است که ادبيات خسروي با سناپور متفاوت است. ادبيات تکثري ما که هيچ تنوعي ندارد براي مخاطب نرمال شده. اينکه يونس تراکمه ميگويد بايد به درون بپردازيم، اتفاقا ادبيات چيزي جز بيرون نيست. نميشود گفت که ما حق داريم در کليت بيافرينيم اما شما حق نداريد در کليت نقد کنيد. اين است که نويسنده ما به من ميگويد، کاش شما نويسنده بوديد و درست اينجاست که گفتمان حاکم بيرون ميزند. من هم ميتوانم بگويم: کاش نويسندهها نقد بلد بودند! شما مرتبا منِ منتقد را استيضاح ميکنيد که مطالبم را نميفهميد، خب شايد مبانياش را نميدانيد. وضعيتِ برابر گفتماني که اين نيست.
تراکمه: من نقد کلي وضعيت را درک نميکنم بلکه آن را از مسير بررسي تکتک آثار ممکن ميدانم وگرنه با تصويري که از وضعيت ترسيم شد، موافقم. اما بايد ديد اين قدرت از کجا و چطور ساخته شده.
حسينيزاد: ببينيد سناپور نويسنده است و رفويي منتقد. اين جامعه نرمالي که رفويي ميگويد، کاملا درست است. نرمالکردن، جرياني را ساخته و نويسندههاي جوان هم دنبال اين جريان راه افتادهاند. حالا منتقد حرفهايش را ميزند و تحليل ميکند، سناپور و تراکمه نويسنده بايد آن را در نوشتههايشان استفاده کنند. مثلا جايزه گلشيري بايد پنجسال پيش تعطيل ميکرد اما الان دارد با دادن جايزه به کتابي بيارزش اين جريان را تشويق ميکند. مساله اين است که اين کتابها دارند مطرح هم ميشوند.
تراکمه: چه کسي ميگويد اينها شاهکاراند، ما داريم از نقد ادبي جدي حرف ميزنيم نه نوشتههاي فيسبوکي...
حسينيزاد: پس اگر به منتقد ادبي جدي باور داريم، بايد تحليلشان را بپذيريم و به اين بحثها فکر کنيم...
غلامي: و يادمان باشد که وقتي از تاثير عامل بيروني بر ادبيات حرف ميزنيم، منظور فقط قدرت به معناي سنتي آن نيست، اين مدار قدرت ميتواند نوعي هژموني روشنفکري باشد. حالا منتقد دو وظيفه اساسي دارد؛ يکي اينکه اثر ادبي را نقد کند و مهمتر اينکه به نقد وضعيت بپردازد. و به گمانم در شرايط ما نقد وضعيت ضرورت بيشتري دارد تا به ايدهاي براي تغيير يا مداخله در آن برسيم.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
یونس تراکمه: امروز دو ژانر عامهپسند و با خلاقه خلط شده و دوره تجربی بلبشویی داریم و باید ژانر هر کتاب را منتقدان کشف کنند. میدانم که صدتایکی این کتابهایی که این روزها منتشر میشوند، پشیزی ارزش ندارد اما بالاخره این جریان ادامه دارد. چشمانداز ادبیات قابل دفاع نیست اما اگر این جریان سیر خودش را برود حتما تغییر خواهد کرد. این جریان داستاننویس تازهکار خودش باید خلاء پشت سرش را پر کند. و باید نامهای خودش را به وجود آورد. امروز بیش از هر چیز به جریان نقد ادبی درستوحسابی نیاز داریم.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
محمود حسینیزاد: من متاسفانه به وضعیت موجود ادبیات ابدا خوشبین نیستم. حتا فکر میکنم ما اصلا فضای ادبی نداریم که کتاب بخواهد در آن رشد کند. در این فضا اصلا غمِ ادبیات وجود ندارد. ادبیات امروز ما «ادبیات تاییدی» است، نه «ادبیات انتقادی». ادبیات انتقادی با زندگی برخورد میکند اما ادبیات تاییدی تنها عکس زندگی را نشان میدهد و از کنارش میگذرد. از مشخصههای مهم ادبیات تاییدی امروز ما هم خاصیت بازتولیدی آن است. با این دید بسیاری از کتابهای امروز ما میرود در ژانر ادبیات تاییدی.
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
حسین سناپور: من نسبت به وضعیت امروز ادبیات ابدا بدبین نیستم. از اوایل دهه هفتاد، داستاننویسهای بسیاری پیدا میشوند. به نظرم شما نگران این کثرتاید. اما طبیعی است که کثرت، میل به متوسطبودن دارد. من این نرمال بودن را مثبت میبینم. و معتقدم آن دوبینی پیش از انقلاب دیگر وجود ندارد و این خیلی خوب است، چون این نگاه ادبیات را یا متعهد و آوانگارد میدانست یا ادبیات بهدردنخور. نگاه شما مانند گلشیری است، او هم که مینشیند و نقد مینویسد، نگاه احمد غلامی را دارد. او هم معتقد بود این ادبیاتِ حتا معروف هم جای بحث دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.