|

چاه‌های نفت، منتظر سرمایه

سیدغلامحسین‌ حسن‌تاش

چاه‌های نفت، منتظر سرمایه

چندسالی است که میزان سرمایه‌گذاری انجام شده در صنعت‌نفت آن هم مبتنی بر قراردادهایی که برای سرمایه‌گذاری منعقد شده است، به تنها شاخص عملکرد این صنعت بدل شده که وزیر نفت، مدیرعامل شرکت‌نفت و بعضا سایر مدیران بالای نفت روی آن مانور می‌دهند و در این رابطه ارقامی را از 30 تا 60 میلیارد دلار اعلام می‌کنند. دقت در این اعداد و ارقام و مقایسه آن با آنچه عملا در صنعت‌نفت می‌گذرد نشان می‌دهد که مقامات مذکور یا اشتباه می‌کنند یا جمع ارقام یادداشت تفاهم‌ها و قراردادهای امضا شده صرف‌نظر از اینکه تحقق عملی پیدا کرده باشد یا نه را می‌فرمایند یا وضعیت برنامه‌ریزی در صنعت نفت به‌گونه‌ای‌است که این سرمایه‌گذاری‌ها در جاهایی شده که اثر بخشی نداشته و منجر به حل مشکلات و توسعه صنعت نفت نشده است. متاسفانه سال‌هاست که اعداد و ارقام اینگونه‌ای اعلام می‌شود ولی ما به ازا خارجی آن پیدا نیست.

سرمایه‌گذاری باید منتج به نتایج مشخصی در تولید نفت و گاز و فرآورده یا درصد پیشرفت پروژه‌ها شود. 30 یا 60 میلیارد دلار رقم کمی نیست، زمانی می‌شود این اعداد را باور کرد که مابه‌ازایش روی زمین دیده شود. به جای این اعداد و ارقام باید مشخص شود که کدام میادین نفتی یا گازی توسعه پیدا کرده‌اند و چقدر به ظرفیت تولید نفت و گاز یا ظرفیت تولید فرآورده‌های نفتی اضافه شده. یا مثلا چقدر از گازهایی که سوزانده می‌شده جمع‌آوری شده است یا پروژه‌های به اصطلاح صیانتی تزریق گاز چقدر به اجرا رسیده است و چقدر گاز به میادین نفتی تزریق می‌شود یا حداقل مشخص شود که پروژه‌های بزرگ و مهم صنعت نفت در گذشته روی چند درصد پیشرفت بوده و الان روی چند درصد است. بررسی دیگر آمارها و ارقامی که توسط زیر بخش‌های همین صنعت منتشر می‌شود واقعیات دیگری را نشان می‌دهند مثلا در دو سال گذشته گاز جدیدی به تولیدات پارس‌جنوبی و تولید گاز کشور اضافه نشده البته ممکن است فازهای مختلف پارس جنوبی، پیشرفت داشته باشند و هنوز به تولید نرسیده باشند، عیبی ندارد می‌شود درصدهای پیشرفت را اعلام کرد تا مردم بتوانند قضاوت کنند که چنین ارقامی از سرمایه‌گذاری ادعایی را پر می‌کند یا نه؟ هنوز حجم عظیمی گاز غنی در خارک و سیری و مناطق‌نفت‌خیز جنوب می‌سوزد و ارقام گازهای سوزانده شده چندین سال است که تغییری نکرده است. پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس که باید میعانات نفتی پارس‌جنوبی را فرآوری کند، پیشرفت بسیار کندی دارد و تزریق گاز به میادین نفتی نیز کماکان بسیار از برنامه عقب است. گازغنی، گازهای همراه نفت هستند که در واحدهای بهره‌برداری نفت‌خام از نفت جدا می‌شوند و شامل اتان، متان و میعانات‌گازی هستند که متاسفانه هنوز در بسیاری نقاط سوزانده می‌شوند، چون نیاز به تاسیسات جداسازی دارند که میعانات را از متان و اتان جداکند. این میعانات بسیار ارزشمند هستند و بیش از 50درصد آنها قابل تبدیل به بنزین است، به دلیل اینکه تاسیسات جداسازی موسوم به NGL در خیلی از مناطق ساخته نشده یا با تاخیر روبرو است این گازغنی سوزانده می‌شود به جرات تمام می‌توان گفت که روزانه صدها هزار دلار ارزش گاز و میعاناتی است که سوزانده می‌شود.

در هر فاز پارس‌جنوبی علاوه بر گازطبیعی که تولید می‌شود و به شبکه گاز کشور تزریق می‌شود، روزانه 40‌هزار بشکه میعانات گازی تولید می‌شود، همانگونه که اشاره شد، این میعانات بسیار ارزشمند هستند و در واقع هیدروکربن‌هایی در دامنه بنزین هستند به طوری که در بعضی متون قدیمی‌تر نفتی، به آنها بنزین‌وحشی گفته شده است، هم‌اکنون این میعانات به‌صورت خام با مشکلات زیاد صادر می‌شوند و در شرایط تحریم دریافت وجوه مربوط به‌ آنها هم دشوار است، در صورتی‌که از آن سو مقادیر قابل‌توجهی بنزین وارد می‌شود.پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس در بندرعباس برای این طراحی شده که این میعانات را تصفیه کند و 55 تا 60 درصد آن‌را تبدیل به بنزین و بقیه را تبدیل به فرآورده‌های با ارزش افزوده بالا کند و در حالی که این پالایشگاه بسیار از برنامه عقب است.

علاوه بر این، متاسفانه موارد فراوانی را می‌توان آدرس داد که سرمایه‌گذاری‌ها بلااستفاده مانده یا حتی به دلیل ناهماهنگی در بخش‌های مختلف یک پروژه، سرمایه‌گذاری از بین رفته است. به عنوان مثال حدود 150 کیلومتر خط‌لوله زیردریایی که قرار بود گازهای همراه نفت میدان سلمان را برای صادرات به جزیره‌سیری منتقل کند چند سال پیش احداث شد و سال‌ها از آن استفاده نشده چون بخش‌های دیگر پروژه پیشرفت نداشته و گاز آماده نبوده و وقتی گاز آماده شده و آن را به خط‌لوله تزریق کرده‌اند خط‌لوله در اثر فرسودگی و خوردگی در نقاط مختلف نشتی داده و قابل استفاده نیست و معلوم هم نیست که قابل تعمیر باشد یا اگر هم قابل تعمیر باشد خود نیازمند پروژه‌ای جدید و هزینه‌ای گزاف است. بنابراین در چنین مواردی سرمایه‌گذاری انجام شده اما بی‌حاصل. مورد دیگر بیش از صد کیلومتر خط‌لوله زیردریایی است که برای انتقال گاز از جزیره سیری به جزیره قشم احداث شده که اولا منطق فنی- اقتصادی احداث آن روشن نیست و احتمالا بعد از مدت‌ها اگر قرار شود از آن استفاده شود نیز به سرنوشتی مشابه خط‌لوله سلمان گرفتار خواهد شد. خط‌لوله دیگری هم در زیر دریا از عسلویه به جزیره‌سیری کشیده شده است (احتمالا حدود 300 کیلومتر) که سرنوشتی مشابه دارد و بسیاری دیگر تاسیسات هم وجود دارند که به دلیل ناهماهنگی بخش‌های مختلف طرح‌ها و پروژه‌ها بلااستفاده مانده‌اند و همه اینها منعکس‌کننده ضعف برنامه‌ریزی و مدیریت در صنعت‌نفت است. از برنامه اول پنج‌ساله که بعد از پایان جنگ تحمیلی تدوین شد تاکنون، همواره تاکید شده است که میادین مشترک در اولویت بهره‌برداری هستند اما تقریبا در تمامی میادین مشترک از رقبا عقب هستیم و اغلب با بستن یک قرارداد با یک شرکت خصوصی یا نیمه‌دولتی یا دولتی که هیچ تجربه‌ و سابقه‌ای در بخش بالادستی صنعت نفت (بخش اکتشاف و استخراج) ندارد و عملا یک قرارداد صوری است، اعلام می‌کنند که فلان میدان تعیین تکلیف شده در صورتی که گزارشی داده نمی‌شود که در مورد میادین مشترک تولیدمان چه بوده و چه شده است. بنابراین صرف انعقاد چنین قراردادهایی نمی‌تواند به معنای تعیین تکلیف میادین مشترک باشد، میادین نفتی و گازی انفال حق عموم مردم هستند و مخصوصا در مورد میادین مشترک حساسیت این حق بیشتر است چون در مورد میادین مستقل اگر کم‌کاری و تاخیر باشد برای نسل‌های آینده باقی می‌ماند ولی ذخیره میدان مشترک را طرف مقابل می‌برد، بنابراین حق مردم است که وزارت نفت، برنامه و تعهد روشنی برای زمان و میزان استخراج از میادین مشترک ارایه دهد تا صاحبان حق بتوانند پیشرفت آن را رصد و در صورت لزوم مواخذه کنند. اغلب پروژه‌های صنعت‌نفت دچار تاخیر هستند، متاسفانه چه در صنعت‌نفت و چه در هر جای دیگر یک واقعیت در مورد پروژه‌های عمرانی وجود دارد و آن این است که وقتی پروژه به هر دلیل به تاخیر می‌خورد، خود آن تاخیر موجب تاخیرهای بعدی و بیشتر می‌شود خصوصا در شرایط تورمی، یک تاخیر موجب بالارفتن قیمت‌ها می‌شود و بودجه پروژه مشکل پیدا می‌کند یا مشکلی که هم‌اکنون اغلب پروژه‌ها گرفتار آن هستند به‌وجود می‌آید. الان یک مشکل رایج در مورد پروژه‌های روبه پایان نفت، این است که در مرحله نهایی و در آستانه بهره‌برداری یا مرحله‌ای که اصطلاحا به آن«کامیشنینگ» می‌گویند، سازندگان تجهیزات وارداتی باید طبق قرارداد بیایند دستگاه و تجهیزات نصب شده را تست و راه‌اندازی کنند و تحویل دهند، اما چون پروژه و نصب تجهیزات آن با تاخیر زیادی همراه است دوره تعهد سازندگان که در قرارداد پیش‌بینی شده، تمام می‌شود و سازندگان حاضر به حضور نمی‌شوند و یا پول اضافه‌ای را برای این کار طلب می‌کنند و کسی هم جرات نمی‌کند که تصمیم بگیرد که برای چیزی که یک‌بار پولش جزو قرارداد خرید حساب شده است، دوباره پول بدهد و این است که پروژه در مرحله راه‌اندازی یا«کامیشنینگ»،‌گیر می‌کند و طولانی می‌شود. خصوصا اینکه معمولا پروژ‌های صنعت‌نفت چند‌بخشی و دارای چند زیر پروژه هستند که باید هم‌زمان پیش بروند. به‌عنوان مثال هر فاز پارس جنوبی یک سری چاه‌ها و سکوهای دریایی دارد و یک سری لوله‌گذاری دریایی برای انتقال گاز و میعانات گازی به خشکی و یک پالایشگاه در خشکی، حالا اگر مثلا پالایشگاه خشکی به فرض حتی در زمان مقرر آماده باشد ولی به دلیل آماده نبودن سکو یا خط‌لوله دریایی، گاز به پالایشگاه نرسد نمی‌شود این پالایشگاه را راه‌اندازی کرد و وقتی گاز بیاید دوره تعهدات سپری شده است. این شاخص میزان سرمایه‌گذاری و میزان قرارداد که به شاخص عملکرد مقامات نفت و رقابت و مقایسه عملکردشان با مدیران قبل از خودشان تبدیل شده است شاخص خوبی نیست و باید چیزهای دیگری مثل ظرفیت تولید نفت و گاز، میزان تزریق گاز، میزان افزایش در استخراج از میادین مشترک، میزان کاهش در گازها و میعانات سوزانده، میزان بهره‌وری از تاسیسات و تجهیزات موجود، میزان برگرداندن ارزش افزوده میعانات به کشور و امثال آن باشد.

چندسالی است که میزان سرمایه‌گذاری انجام شده در صنعت‌نفت آن هم مبتنی بر قراردادهایی که برای سرمایه‌گذاری منعقد شده است، به تنها شاخص عملکرد این صنعت بدل شده که وزیر نفت، مدیرعامل شرکت‌نفت و بعضا سایر مدیران بالای نفت روی آن مانور می‌دهند و در این رابطه ارقامی را از 30 تا 60 میلیارد دلار اعلام می‌کنند. دقت در این اعداد و ارقام و مقایسه آن با آنچه عملا در صنعت‌نفت می‌گذرد نشان می‌دهد که مقامات مذکور یا اشتباه می‌کنند یا جمع ارقام یادداشت تفاهم‌ها و قراردادهای امضا شده صرف‌نظر از اینکه تحقق عملی پیدا کرده باشد یا نه را می‌فرمایند یا وضعیت برنامه‌ریزی در صنعت نفت به‌گونه‌ای‌است که این سرمایه‌گذاری‌ها در جاهایی شده که اثر بخشی نداشته و منجر به حل مشکلات و توسعه صنعت نفت نشده است. متاسفانه سال‌هاست که اعداد و ارقام اینگونه‌ای اعلام می‌شود ولی ما به ازا خارجی آن پیدا نیست.

سرمایه‌گذاری باید منتج به نتایج مشخصی در تولید نفت و گاز و فرآورده یا درصد پیشرفت پروژه‌ها شود. 30 یا 60 میلیارد دلار رقم کمی نیست، زمانی می‌شود این اعداد را باور کرد که مابه‌ازایش روی زمین دیده شود. به جای این اعداد و ارقام باید مشخص شود که کدام میادین نفتی یا گازی توسعه پیدا کرده‌اند و چقدر به ظرفیت تولید نفت و گاز یا ظرفیت تولید فرآورده‌های نفتی اضافه شده. یا مثلا چقدر از گازهایی که سوزانده می‌شده جمع‌آوری شده است یا پروژه‌های به اصطلاح صیانتی تزریق گاز چقدر به اجرا رسیده است و چقدر گاز به میادین نفتی تزریق می‌شود یا حداقل مشخص شود که پروژه‌های بزرگ و مهم صنعت نفت در گذشته روی چند درصد پیشرفت بوده و الان روی چند درصد است. بررسی دیگر آمارها و ارقامی که توسط زیر بخش‌های همین صنعت منتشر می‌شود واقعیات دیگری را نشان می‌دهند مثلا در دو سال گذشته گاز جدیدی به تولیدات پارس‌جنوبی و تولید گاز کشور اضافه نشده البته ممکن است فازهای مختلف پارس جنوبی، پیشرفت داشته باشند و هنوز به تولید نرسیده باشند، عیبی ندارد می‌شود درصدهای پیشرفت را اعلام کرد تا مردم بتوانند قضاوت کنند که چنین ارقامی از سرمایه‌گذاری ادعایی را پر می‌کند یا نه؟ هنوز حجم عظیمی گاز غنی در خارک و سیری و مناطق‌نفت‌خیز جنوب می‌سوزد و ارقام گازهای سوزانده شده چندین سال است که تغییری نکرده است. پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس که باید میعانات نفتی پارس‌جنوبی را فرآوری کند، پیشرفت بسیار کندی دارد و تزریق گاز به میادین نفتی نیز کماکان بسیار از برنامه عقب است. گازغنی، گازهای همراه نفت هستند که در واحدهای بهره‌برداری نفت‌خام از نفت جدا می‌شوند و شامل اتان، متان و میعانات‌گازی هستند که متاسفانه هنوز در بسیاری نقاط سوزانده می‌شوند، چون نیاز به تاسیسات جداسازی دارند که میعانات را از متان و اتان جداکند. این میعانات بسیار ارزشمند هستند و بیش از 50درصد آنها قابل تبدیل به بنزین است، به دلیل اینکه تاسیسات جداسازی موسوم به NGL در خیلی از مناطق ساخته نشده یا با تاخیر روبرو است این گازغنی سوزانده می‌شود به جرات تمام می‌توان گفت که روزانه صدها هزار دلار ارزش گاز و میعاناتی است که سوزانده می‌شود.

در هر فاز پارس‌جنوبی علاوه بر گازطبیعی که تولید می‌شود و به شبکه گاز کشور تزریق می‌شود، روزانه 40‌هزار بشکه میعانات گازی تولید می‌شود، همانگونه که اشاره شد، این میعانات بسیار ارزشمند هستند و در واقع هیدروکربن‌هایی در دامنه بنزین هستند به طوری که در بعضی متون قدیمی‌تر نفتی، به آنها بنزین‌وحشی گفته شده است، هم‌اکنون این میعانات به‌صورت خام با مشکلات زیاد صادر می‌شوند و در شرایط تحریم دریافت وجوه مربوط به‌ آنها هم دشوار است، در صورتی‌که از آن سو مقادیر قابل‌توجهی بنزین وارد می‌شود.پالایشگاه ستاره خلیج‌فارس در بندرعباس برای این طراحی شده که این میعانات را تصفیه کند و 55 تا 60 درصد آن‌را تبدیل به بنزین و بقیه را تبدیل به فرآورده‌های با ارزش افزوده بالا کند و در حالی که این پالایشگاه بسیار از برنامه عقب است.

علاوه بر این، متاسفانه موارد فراوانی را می‌توان آدرس داد که سرمایه‌گذاری‌ها بلااستفاده مانده یا حتی به دلیل ناهماهنگی در بخش‌های مختلف یک پروژه، سرمایه‌گذاری از بین رفته است. به عنوان مثال حدود 150 کیلومتر خط‌لوله زیردریایی که قرار بود گازهای همراه نفت میدان سلمان را برای صادرات به جزیره‌سیری منتقل کند چند سال پیش احداث شد و سال‌ها از آن استفاده نشده چون بخش‌های دیگر پروژه پیشرفت نداشته و گاز آماده نبوده و وقتی گاز آماده شده و آن را به خط‌لوله تزریق کرده‌اند خط‌لوله در اثر فرسودگی و خوردگی در نقاط مختلف نشتی داده و قابل استفاده نیست و معلوم هم نیست که قابل تعمیر باشد یا اگر هم قابل تعمیر باشد خود نیازمند پروژه‌ای جدید و هزینه‌ای گزاف است. بنابراین در چنین مواردی سرمایه‌گذاری انجام شده اما بی‌حاصل. مورد دیگر بیش از صد کیلومتر خط‌لوله زیردریایی است که برای انتقال گاز از جزیره سیری به جزیره قشم احداث شده که اولا منطق فنی- اقتصادی احداث آن روشن نیست و احتمالا بعد از مدت‌ها اگر قرار شود از آن استفاده شود نیز به سرنوشتی مشابه خط‌لوله سلمان گرفتار خواهد شد. خط‌لوله دیگری هم در زیر دریا از عسلویه به جزیره‌سیری کشیده شده است (احتمالا حدود 300 کیلومتر) که سرنوشتی مشابه دارد و بسیاری دیگر تاسیسات هم وجود دارند که به دلیل ناهماهنگی بخش‌های مختلف طرح‌ها و پروژه‌ها بلااستفاده مانده‌اند و همه اینها منعکس‌کننده ضعف برنامه‌ریزی و مدیریت در صنعت‌نفت است. از برنامه اول پنج‌ساله که بعد از پایان جنگ تحمیلی تدوین شد تاکنون، همواره تاکید شده است که میادین مشترک در اولویت بهره‌برداری هستند اما تقریبا در تمامی میادین مشترک از رقبا عقب هستیم و اغلب با بستن یک قرارداد با یک شرکت خصوصی یا نیمه‌دولتی یا دولتی که هیچ تجربه‌ و سابقه‌ای در بخش بالادستی صنعت نفت (بخش اکتشاف و استخراج) ندارد و عملا یک قرارداد صوری است، اعلام می‌کنند که فلان میدان تعیین تکلیف شده در صورتی که گزارشی داده نمی‌شود که در مورد میادین مشترک تولیدمان چه بوده و چه شده است. بنابراین صرف انعقاد چنین قراردادهایی نمی‌تواند به معنای تعیین تکلیف میادین مشترک باشد، میادین نفتی و گازی انفال حق عموم مردم هستند و مخصوصا در مورد میادین مشترک حساسیت این حق بیشتر است چون در مورد میادین مستقل اگر کم‌کاری و تاخیر باشد برای نسل‌های آینده باقی می‌ماند ولی ذخیره میدان مشترک را طرف مقابل می‌برد، بنابراین حق مردم است که وزارت نفت، برنامه و تعهد روشنی برای زمان و میزان استخراج از میادین مشترک ارایه دهد تا صاحبان حق بتوانند پیشرفت آن را رصد و در صورت لزوم مواخذه کنند. اغلب پروژه‌های صنعت‌نفت دچار تاخیر هستند، متاسفانه چه در صنعت‌نفت و چه در هر جای دیگر یک واقعیت در مورد پروژه‌های عمرانی وجود دارد و آن این است که وقتی پروژه به هر دلیل به تاخیر می‌خورد، خود آن تاخیر موجب تاخیرهای بعدی و بیشتر می‌شود خصوصا در شرایط تورمی، یک تاخیر موجب بالارفتن قیمت‌ها می‌شود و بودجه پروژه مشکل پیدا می‌کند یا مشکلی که هم‌اکنون اغلب پروژه‌ها گرفتار آن هستند به‌وجود می‌آید. الان یک مشکل رایج در مورد پروژه‌های روبه پایان نفت، این است که در مرحله نهایی و در آستانه بهره‌برداری یا مرحله‌ای که اصطلاحا به آن«کامیشنینگ» می‌گویند، سازندگان تجهیزات وارداتی باید طبق قرارداد بیایند دستگاه و تجهیزات نصب شده را تست و راه‌اندازی کنند و تحویل دهند، اما چون پروژه و نصب تجهیزات آن با تاخیر زیادی همراه است دوره تعهد سازندگان که در قرارداد پیش‌بینی شده، تمام می‌شود و سازندگان حاضر به حضور نمی‌شوند و یا پول اضافه‌ای را برای این کار طلب می‌کنند و کسی هم جرات نمی‌کند که تصمیم بگیرد که برای چیزی که یک‌بار پولش جزو قرارداد خرید حساب شده است، دوباره پول بدهد و این است که پروژه در مرحله راه‌اندازی یا«کامیشنینگ»،‌گیر می‌کند و طولانی می‌شود. خصوصا اینکه معمولا پروژ‌های صنعت‌نفت چند‌بخشی و دارای چند زیر پروژه هستند که باید هم‌زمان پیش بروند. به‌عنوان مثال هر فاز پارس جنوبی یک سری چاه‌ها و سکوهای دریایی دارد و یک سری لوله‌گذاری دریایی برای انتقال گاز و میعانات گازی به خشکی و یک پالایشگاه در خشکی، حالا اگر مثلا پالایشگاه خشکی به فرض حتی در زمان مقرر آماده باشد ولی به دلیل آماده نبودن سکو یا خط‌لوله دریایی، گاز به پالایشگاه نرسد نمی‌شود این پالایشگاه را راه‌اندازی کرد و وقتی گاز بیاید دوره تعهدات سپری شده است. این شاخص میزان سرمایه‌گذاری و میزان قرارداد که به شاخص عملکرد مقامات نفت و رقابت و مقایسه عملکردشان با مدیران قبل از خودشان تبدیل شده است شاخص خوبی نیست و باید چیزهای دیگری مثل ظرفیت تولید نفت و گاز، میزان تزریق گاز، میزان افزایش در استخراج از میادین مشترک، میزان کاهش در گازها و میعانات سوزانده، میزان بهره‌وری از تاسیسات و تجهیزات موجود، میزان برگرداندن ارزش افزوده میعانات به کشور و امثال آن باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.