|

به احترام تولد 103سالگی اولین مدیرمسوول مجله «سخن»

سکوتِ سخنِ صفا

سعید برآبادی

هیچ‌چیز از هیچ‌چیز باقی نمانده است. به‌جای آن‌همه کلمه و بیت، حالا سکوت است و سکوت. کتاب هشت‌جلدی‌اش را محبوس کتابخانه‌های دانشگاه کرده‌اند، آن‌هم نه هر دانشگاهی، دانشکده‌های ادبیات، همان‌ها که شریعتی، شب‌وروز به آنها می‌توپید و فریاد می‌کشید آنها از جان ادبیات فارسی چه می‌خواهند. شعرهایش مهاجران کتب تاریخی شدند، همچون خودش که ترک‌وطن کرد و داغ هجرش هنوز بر سردر دانشکده ادبیات دانشگاه تهران است؛ چرا که از اولین استادان این دانشگاه بود و درست فردا که صدوسومین سال تولدش است، جز همان دانشجویان کرم کتاب، کسی نامش را در دانشگاه به‌یاد نمی‌آورد. سکوت پشت سکوت.
ذبیح‌الله صفا اما اهل «سخن» بود نه سکوت؛ مجله‌ای که پایه‌اش را گذاشت تا ادبیات ایران در روزگار پهلوی چهره‌ای متفاوت به خود بگیرد؛ دور شود از «سانتی‌مانتالیسم»، دور شود از گل‌وبلبل و محافظه‌کاری رندانه. یک‌روز رفت به خیابان جمهوری و پایین‌تر از چهارراه فرانسه، دنبال آدرس «پاساژ زمرد» گشت. داخل شد و اتاقکی را نشانش دادند که بعدها بدل شد به دفتر مهم‌ترین مجله ادبی قرن اخیر؛ همان‌که دوره‌هایش هنوز دست‌به‌دست می‌چرخد و نقل دست‌دومی فروش‌های انقلاب است با قیمتی بیش از یک‌میلیون‌تومان وجه رایج. اما جالب اینکه فردا یعنی شانزدهم اردیبهشت، روز تولد دو چهره درخشان ادبیات فارسی است که معاصران امروز، پسرانِ پسرانِ آنها به‌حساب می‌آیند؛ بدیع‌الزمان فروزانفر و ذبیح‌الله صفا. از استاد بشرویه‌ای سخن بسیار گفته‌اند، از نیم‌قرن تلاشش بر سر کشف معمای مولوی تا بی‌خانگی‌اش در ری اما از ذبیح‌الله ادبیات فارسی، کمتر سخن به میان آمده اگرچه او دکترایش را از فروزانفر گرفت و یکی از سلاله‌های نیکش بود. حالا در «لوبک» آلمان به خواب رفته ولی هنوز هشت‌جلد تاریخ ادبیات در ایرانش دست‌به‌دست می‌شود، هنوز برای کشف حماسه فارسی و مزداپرستی در ایران قدیم و حکایت‌های اسرارالتوحید، چاره‌ای جز مراجعه به او نیست. اما چرا در همسایگی پاساژ زمرد کسی او را به‌جا نمی‌آورد. آدم‌ها موبایل‌به‌دست از روبه‌روی پاساژ مسخ‌شده می‌گذرند و در نهایت از میان همه اسم‌های قدیمی ادبیات، فقط فردوسی را می‌شناسند که مجسمه‌اش وسط میدان شهر است: «نه نمی‌شناسم! هنرمند بوده؟» این پاسخ نگهبان پاساژ است، جواب بهتر را یک خیاط در کوچه واعظی می‌دهد: «ایشان نویسنده شاهکارهای ادبیات فارسی بوده‌اند.» اما نمی‌گوید منظورش از این اسم، نام کتابی است که صفا آن را نوشته یا منظورش برداشت عامی از کلمه شاهکار است.صفا 88سال زندگی کرد و پس از دکتر محمد معین، دومین فارغ‌التحصیل دکترای ادبیات فارسی دانشگاه تهران بود و آنچه امروز از شاهنامه برای مردم کوچه و بازار به‌جا مانده، بخشی‌اش دسترنج کسی است که در تهران حتی خیابانی به نامش نیست. مجله «سخن»‌اش اما دست‌به‌دست می‌گردد. هنوز یکی از معتبرترین منابع تاریخ ادبیات ایران همین مجله است که چهره‌هایی چون خانلری، شاملو و بسیاری دیگر را به پاساژ زمرد آورده و نامشان را بر این مجله قطع کوچک ثبت کرده. با این‌همه اما از آن‌همه هیاهو حالا فقط سکوت مانده و سکوت: ‌«حال من بد است، حال من خیلی بد است اما به‌خاطر مملکتم تحمل می‌کنم. مملکت ما مملکتی است که با فرهنگ عمیقش شایستگی این را دارد که هیچ‌گاه، به‌هیچ‌وجه، به‌هیچ‌طریق، از یاد ساکنان خودش و از یاد فرزندان خودش غافل نماند و فرزندان آن هم موظفند که چنین مادری را بپرستند، چنین مادری را احترام کنند و چنین مادری را در حقیقت بر روی چشم بگذارند.» این آخرین حرف‌های اوست پیش از آنکه به سکوت ابدی بپیوندد. حالا از آن همه سخن، حتی پاساژ زمرد هم در سکوت غلتیده.
هیچ‌چیز از هیچ‌چیز باقی نمانده است. به‌جای آن‌همه کلمه و بیت، حالا سکوت است و سکوت. کتاب هشت‌جلدی‌اش را محبوس کتابخانه‌های دانشگاه کرده‌اند، آن‌هم نه هر دانشگاهی، دانشکده‌های ادبیات، همان‌ها که شریعتی، شب‌وروز به آنها می‌توپید و فریاد می‌کشید آنها از جان ادبیات فارسی چه می‌خواهند. شعرهایش مهاجران کتب تاریخی شدند، همچون خودش که ترک‌وطن کرد و داغ هجرش هنوز بر سردر دانشکده ادبیات دانشگاه تهران است؛ چرا که از اولین استادان این دانشگاه بود و درست فردا که صدوسومین سال تولدش است، جز همان دانشجویان کرم کتاب، کسی نامش را در دانشگاه به‌یاد نمی‌آورد. سکوت پشت سکوت.
ذبیح‌الله صفا اما اهل «سخن» بود نه سکوت؛ مجله‌ای که پایه‌اش را گذاشت تا ادبیات ایران در روزگار پهلوی چهره‌ای متفاوت به خود بگیرد؛ دور شود از «سانتی‌مانتالیسم»، دور شود از گل‌وبلبل و محافظه‌کاری رندانه. یک‌روز رفت به خیابان جمهوری و پایین‌تر از چهارراه فرانسه، دنبال آدرس «پاساژ زمرد» گشت. داخل شد و اتاقکی را نشانش دادند که بعدها بدل شد به دفتر مهم‌ترین مجله ادبی قرن اخیر؛ همان‌که دوره‌هایش هنوز دست‌به‌دست می‌چرخد و نقل دست‌دومی فروش‌های انقلاب است با قیمتی بیش از یک‌میلیون‌تومان وجه رایج. اما جالب اینکه فردا یعنی شانزدهم اردیبهشت، روز تولد دو چهره درخشان ادبیات فارسی است که معاصران امروز، پسرانِ پسرانِ آنها به‌حساب می‌آیند؛ بدیع‌الزمان فروزانفر و ذبیح‌الله صفا. از استاد بشرویه‌ای سخن بسیار گفته‌اند، از نیم‌قرن تلاشش بر سر کشف معمای مولوی تا بی‌خانگی‌اش در ری اما از ذبیح‌الله ادبیات فارسی، کمتر سخن به میان آمده اگرچه او دکترایش را از فروزانفر گرفت و یکی از سلاله‌های نیکش بود. حالا در «لوبک» آلمان به خواب رفته ولی هنوز هشت‌جلد تاریخ ادبیات در ایرانش دست‌به‌دست می‌شود، هنوز برای کشف حماسه فارسی و مزداپرستی در ایران قدیم و حکایت‌های اسرارالتوحید، چاره‌ای جز مراجعه به او نیست. اما چرا در همسایگی پاساژ زمرد کسی او را به‌جا نمی‌آورد. آدم‌ها موبایل‌به‌دست از روبه‌روی پاساژ مسخ‌شده می‌گذرند و در نهایت از میان همه اسم‌های قدیمی ادبیات، فقط فردوسی را می‌شناسند که مجسمه‌اش وسط میدان شهر است: «نه نمی‌شناسم! هنرمند بوده؟» این پاسخ نگهبان پاساژ است، جواب بهتر را یک خیاط در کوچه واعظی می‌دهد: «ایشان نویسنده شاهکارهای ادبیات فارسی بوده‌اند.» اما نمی‌گوید منظورش از این اسم، نام کتابی است که صفا آن را نوشته یا منظورش برداشت عامی از کلمه شاهکار است.صفا 88سال زندگی کرد و پس از دکتر محمد معین، دومین فارغ‌التحصیل دکترای ادبیات فارسی دانشگاه تهران بود و آنچه امروز از شاهنامه برای مردم کوچه و بازار به‌جا مانده، بخشی‌اش دسترنج کسی است که در تهران حتی خیابانی به نامش نیست. مجله «سخن»‌اش اما دست‌به‌دست می‌گردد. هنوز یکی از معتبرترین منابع تاریخ ادبیات ایران همین مجله است که چهره‌هایی چون خانلری، شاملو و بسیاری دیگر را به پاساژ زمرد آورده و نامشان را بر این مجله قطع کوچک ثبت کرده. با این‌همه اما از آن‌همه هیاهو حالا فقط سکوت مانده و سکوت: ‌«حال من بد است، حال من خیلی بد است اما به‌خاطر مملکتم تحمل می‌کنم. مملکت ما مملکتی است که با فرهنگ عمیقش شایستگی این را دارد که هیچ‌گاه، به‌هیچ‌وجه، به‌هیچ‌طریق، از یاد ساکنان خودش و از یاد فرزندان خودش غافل نماند و فرزندان آن هم موظفند که چنین مادری را بپرستند، چنین مادری را احترام کنند و چنین مادری را در حقیقت بر روی چشم بگذارند.» این آخرین حرف‌های اوست پیش از آنکه به سکوت ابدی بپیوندد. حالا از آن همه سخن، حتی پاساژ زمرد هم در سکوت غلتیده.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.