|

تفاوت واژگان محاوره‌اي و حقوقي

کامبيز نوروزي حقوقدان

در فرهنگ واژگاني گاه بين معنا و کاربرد علمي و محاوره‌اي يک واژه، فاصله و تفاوت زيادي وجود دارد؛ مثلا واژه «شخصيت» در روانشناسي عبارت است از الگوي معيني از شيوه‌هاي فکري و رفتاري که هر فرد براي تنظيم ارتباط و سازگاري با محيط اطراف دارد و به‌کار مي‌گيرد. همه انسان‌ها داراي شخصيت‌اند و از نظر علمي هيچ انسان بي‌شخصيتي وجود ندارد. اما در زبان محاوره از کلمه‌هاي «باشخصيت» و «بي‌شخصيت» زياد استفاده مي‌شود. در اين کاربرد، کلمه شخصيت فاقد ارزش علمي و از اين حيث، اصلا بي‌اعتبار است و به اين معنا به‌کار نمي‌رود. در زبان محاوره واژه «باشخصيت» تقريبا براي کساني به‌کار مي‌رود که خود احترام خود را حفظ مي‌کنند و خودشان را براي رسيدن به اهداف کوچک، خوار و خفيف نمي‌کنند. نقطه‌مقابلش مي‌شود «بي‌شخصيت». يک روانشناس ممکن است در گفت‌وگوهاي محاوره‌اي خود کسي را بي‌شخصيت بنامد، اما تا آنجا که مي‌دانم، در گفتن و نوشتن علمي‌اش از اين واژه استفاده نمي‌کند. از ديگر واژگاني که بين معناي علمي و محاوره‌اي آن تفاوت فراواني وجود دارد واژه «فرهنگ» است. در يک تعريف کلي و عمومي، فرهنگ به مجموعه‌ای از باورها و سنت‌ها و آداب‌ورسوم يک جامعه گفته مي‌شود و همه جوامع و به‌تبع آن همه افراد داراي «فرهنگ» هستند. ممکن است این فرهنگ در قضاوت ديگران يا ديگر افراد خوب باشد يا بد. اما هيچ جامعه و انسان بي‌فرهنگي نمي‌تواند وجود داشته باشد. ادامه در صفحه 10
اما در زبان تمثيلي محاوره‌اي همه ما در قضاوت خود گاه از تعبير «آدم بافرهنگ» و «آدم بي‌فرهنگ» استفاده مي‌کنيم. در اينجا مقصود عرفي از کلمه فرهنگ، آن تعریف علمي نيست. بلکه در اين کاربرد «فرهنگ» اغلب به‌معناي معيارهاي اخلاقي زندگي جمعي به‌کار مي‌رود. مثلا به کسي که آداب‌دان است و با ديگران باملاحظه رفتار مي‌کند «بافرهنگ» مي‌گويند يا به کسي که در مجلس عزا لباس عروسي مي‌پوشد، زبان محاوره براساس اخلاق عمومي صفت «بي‌فرهنگ» مي‌دهد. گاه نيز هست که در زبان محاوره، فرهنگ به‌معناي سواد و توان درک مسايل به‌کار مي‌رود. مثلا به آدم کتابخوان، مي‌گويند آدم بافرهنگي است. اما اين تعابير محاوره‌اي و زبان عرفي در سخن‌سنجي در قلمرو حقوق و قانون جايگاهي ندارند. يعني بي‌فرهنگي جرم نيست. «آدم بي‌فرهنگ» ممکن است مورد برخورد اخلاق عمومي قرارگيرد و با تقبيح مردمان روبه‌رو شود، اما هيچ دادگاهي نيست که کسي را به جرم «بي‌فرهنگي» محاکمه و محکوم کند. گاه، چيزي را که زبان محاوره بي‌فرهنگي مي‌خواند ممکن است در قالب يک فعل مجرمانه تظاهرکند. مثلا آدم‌هايي هستند که در حرف‌زدن آداب و اخلاق سخن را مراعات نمي‌کنند و الفاظ رکيک به‌کار مي‌برند. در اين موارد اگر کسي شکايتي به قاضي برد، چنين آدمي را به‌عنوان «بي‌فرهنگي» تعقيب و محاکمه نمي‌کنند. سهل است که اگر شکايت به‌عنوان «بي‌فرهنگي» باشد اصلا اعتنايي هم به آن نمي‌شود. آدم بي‌فرهنگي که الفاظ رکيک عليه ديگري به‌کار برده با‌عنوان «توهين» محاکمه مي‌شود، يا هيچ‌کس، شخصي را که در مجلس عزا، لباس‌های مناسب مراسم شادي را مي‌پوشد دستبند نمي‌زند و به زندان نمي‌اندازد. اينها از آن‌روست که طبق قوانين کشور آنچه در زبان محاوره «بي‌فرهنگي» ناميده مي‌شود، جرم نيست. علاوه بر اينها، اين را هم نبايد از ياد برد که در پهنه زندگي اجتماعي، انواع خرده‌فرهنگ‌ها و سليقه‌هاي مختلف در کاربرد همان مفهوم محاوره‌اي «بافرهنگ» و «بي‌فرهنگ» قضاوت‌هاي مختلفي دارند. مثلا کسي ممکن است پوشيدن يک مدل لباس را عين بافرهنگي بداند و ديگري در نقطه مقابل، آن را مصداق بارز بي‌فرهنگي تلقي کند. اينها جملگي موجباتي است که دستگاه‌هاي مجري نظم، مانند نيروي انتظامي و دادگاه‌ها در چيزهايي که به لسان محاوره «بي‌شخصيتي» يا «بي‌فرهنگي» خوانده مي‌شوند مداخله نمي‌کنند و قانونا هم نبايد مداخله کنند، مگر آنکه آن «بي‌شخصيتي» يا آن «بي‌فرهنگي» مصداق يک فعل مجرمانه باشد. در اين‌صورت، گفته مي‌شود با فلان بزه و بزهکار مقابله شد نه با «بي‌شخصيتی» يا «بي‌فرهنگی».
در فرهنگ واژگاني گاه بين معنا و کاربرد علمي و محاوره‌اي يک واژه، فاصله و تفاوت زيادي وجود دارد؛ مثلا واژه «شخصيت» در روانشناسي عبارت است از الگوي معيني از شيوه‌هاي فکري و رفتاري که هر فرد براي تنظيم ارتباط و سازگاري با محيط اطراف دارد و به‌کار مي‌گيرد. همه انسان‌ها داراي شخصيت‌اند و از نظر علمي هيچ انسان بي‌شخصيتي وجود ندارد. اما در زبان محاوره از کلمه‌هاي «باشخصيت» و «بي‌شخصيت» زياد استفاده مي‌شود. در اين کاربرد، کلمه شخصيت فاقد ارزش علمي و از اين حيث، اصلا بي‌اعتبار است و به اين معنا به‌کار نمي‌رود. در زبان محاوره واژه «باشخصيت» تقريبا براي کساني به‌کار مي‌رود که خود احترام خود را حفظ مي‌کنند و خودشان را براي رسيدن به اهداف کوچک، خوار و خفيف نمي‌کنند. نقطه‌مقابلش مي‌شود «بي‌شخصيت». يک روانشناس ممکن است در گفت‌وگوهاي محاوره‌اي خود کسي را بي‌شخصيت بنامد، اما تا آنجا که مي‌دانم، در گفتن و نوشتن علمي‌اش از اين واژه استفاده نمي‌کند. از ديگر واژگاني که بين معناي علمي و محاوره‌اي آن تفاوت فراواني وجود دارد واژه «فرهنگ» است. در يک تعريف کلي و عمومي، فرهنگ به مجموعه‌ای از باورها و سنت‌ها و آداب‌ورسوم يک جامعه گفته مي‌شود و همه جوامع و به‌تبع آن همه افراد داراي «فرهنگ» هستند. ممکن است این فرهنگ در قضاوت ديگران يا ديگر افراد خوب باشد يا بد. اما هيچ جامعه و انسان بي‌فرهنگي نمي‌تواند وجود داشته باشد. ادامه در صفحه 10
اما در زبان تمثيلي محاوره‌اي همه ما در قضاوت خود گاه از تعبير «آدم بافرهنگ» و «آدم بي‌فرهنگ» استفاده مي‌کنيم. در اينجا مقصود عرفي از کلمه فرهنگ، آن تعریف علمي نيست. بلکه در اين کاربرد «فرهنگ» اغلب به‌معناي معيارهاي اخلاقي زندگي جمعي به‌کار مي‌رود. مثلا به کسي که آداب‌دان است و با ديگران باملاحظه رفتار مي‌کند «بافرهنگ» مي‌گويند يا به کسي که در مجلس عزا لباس عروسي مي‌پوشد، زبان محاوره براساس اخلاق عمومي صفت «بي‌فرهنگ» مي‌دهد. گاه نيز هست که در زبان محاوره، فرهنگ به‌معناي سواد و توان درک مسايل به‌کار مي‌رود. مثلا به آدم کتابخوان، مي‌گويند آدم بافرهنگي است. اما اين تعابير محاوره‌اي و زبان عرفي در سخن‌سنجي در قلمرو حقوق و قانون جايگاهي ندارند. يعني بي‌فرهنگي جرم نيست. «آدم بي‌فرهنگ» ممکن است مورد برخورد اخلاق عمومي قرارگيرد و با تقبيح مردمان روبه‌رو شود، اما هيچ دادگاهي نيست که کسي را به جرم «بي‌فرهنگي» محاکمه و محکوم کند. گاه، چيزي را که زبان محاوره بي‌فرهنگي مي‌خواند ممکن است در قالب يک فعل مجرمانه تظاهرکند. مثلا آدم‌هايي هستند که در حرف‌زدن آداب و اخلاق سخن را مراعات نمي‌کنند و الفاظ رکيک به‌کار مي‌برند. در اين موارد اگر کسي شکايتي به قاضي برد، چنين آدمي را به‌عنوان «بي‌فرهنگي» تعقيب و محاکمه نمي‌کنند. سهل است که اگر شکايت به‌عنوان «بي‌فرهنگي» باشد اصلا اعتنايي هم به آن نمي‌شود. آدم بي‌فرهنگي که الفاظ رکيک عليه ديگري به‌کار برده با‌عنوان «توهين» محاکمه مي‌شود، يا هيچ‌کس، شخصي را که در مجلس عزا، لباس‌های مناسب مراسم شادي را مي‌پوشد دستبند نمي‌زند و به زندان نمي‌اندازد. اينها از آن‌روست که طبق قوانين کشور آنچه در زبان محاوره «بي‌فرهنگي» ناميده مي‌شود، جرم نيست. علاوه بر اينها، اين را هم نبايد از ياد برد که در پهنه زندگي اجتماعي، انواع خرده‌فرهنگ‌ها و سليقه‌هاي مختلف در کاربرد همان مفهوم محاوره‌اي «بافرهنگ» و «بي‌فرهنگ» قضاوت‌هاي مختلفي دارند. مثلا کسي ممکن است پوشيدن يک مدل لباس را عين بافرهنگي بداند و ديگري در نقطه مقابل، آن را مصداق بارز بي‌فرهنگي تلقي کند. اينها جملگي موجباتي است که دستگاه‌هاي مجري نظم، مانند نيروي انتظامي و دادگاه‌ها در چيزهايي که به لسان محاوره «بي‌شخصيتي» يا «بي‌فرهنگي» خوانده مي‌شوند مداخله نمي‌کنند و قانونا هم نبايد مداخله کنند، مگر آنکه آن «بي‌شخصيتي» يا آن «بي‌فرهنگي» مصداق يک فعل مجرمانه باشد. در اين‌صورت، گفته مي‌شود با فلان بزه و بزهکار مقابله شد نه با «بي‌شخصيتی» يا «بي‌فرهنگی».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.