|

کمی نمک در شکر!

کریم ارغنده‌پور

زبان فارسی شکرین است. در این هیچ تردیدی وجود ندارد و تنها یک ادعای خودستایانه نیست. بسیاری از زبان‌شناسان برجسته در گذشته و حال آن را تایید کرده‌اند. اما زبان اگر در مواجهه با پدیده‌های مختلف پویایی خود را نشان ندهد غنایش را از دست می‌دهد و ایستا و ناقص می‌شود. بر همه ماست که نسبت به آن بی‌تفاوت نباشیم. در دو وجه این مساله مهم است. یکی در مواجهه‌های آکادمیک با علوم جدید است و دیگری در علایق و نیازهای اجتماعی جدید. در هر دو مورد حضور و نقش نخبگان تعیین‌کننده است. در مورد اول، درس‌خوانده‌های اولیه در فرنگ - مثلا از صدسال پیش به این‌سو- اگرچه گاهی تلاش درخوری کردند که معادل‌های فارسی برای ابراز نظرات علمی پیدا کنند ولی این تلاش هیچ‌گاه کافی نبوده است. در نتیجه همان‌طور که دیده می‌شود بسیاری از اصطلاحات علمی یا معادلی در فارسی ندارد یا معادلش پذیرش لازم را در جامعه نیافته است. در مورد دوم کلمات و اصطلاحات خلق‌الساعه - در کوچه و خیابان و مدرسه و بازار- به‌ویژه در میان جوانان هر نسل شیوع یافته که اگرچه همه‌گیری‌اش نسبتا وسیع بوده ولی عمق لازم را نداشته است. در نتیجه هر دو اینها به غنای زبانی آسیب زده‌اند. در گذشته - مثلا چند سده پیش از این- یکی از بهترین راه‌های حفظ پویایی زبان، گستردگی پذیرش اشعار فاخر در جامعه بود. مثلا حتی بسیاری از بیسوادان در جامعه، بخش‌هایی از شاهنامه یا دیوان حافظ یا گلستان سعدی را از حفظ بودند و در جمع‌های خود آنها را می‌خواندند. امروزه نه‌تنها چنین نیست بلکه غلط‌نویسی به یکی از ابزارهای تفریح و بامزگی در میان بخش‌هایی از جامعه - به‌ویژه نسل جوان- تبدیل شده است. این قهرا به ساختار زبان آسیب می‌زند و اثرات درازمدت از خود برجا می‌گذارد. به همین دلیل وجوه ناقص زبانی برای جامعه کمتر مساله روز می‌شود و اهمیت پیدا می‌کند. اجازه دهید چند مثال دم‌دستی طرح کنم. در زبان انگلیسی برخی صفات و قیود، واجد وجوه مثبت یا منفی هستند که در زبان فارسی چنین تفکیکی وجود ندارد. مثلا آنها too را برای نشان‌دادن وجه منفی زیاد چیزی به کار می‌برند و برای نشان‌دادن وجه مثبتش بسته به درجه مثبت‌بودن از سایر کلمات مثل very یا چندین واژه مشابه دیگر استفاده می‌کنند. دامنه این تنوع واژگانی در هر وجه گاهی به بیش از 10 مورد می‌رسد. ولی در فارسی اولا تفکیک در وجوه مثبت و منفی نادر است و ثانیا برای همه اینها یک یا دو واژه بیشتر نداریم که آشکارا ناکافی است و در بیان جزییات غیردقیق می‌شود. در همین زبان برای توصیف وجه منفی شخصیت افراد واژه‌های ساده و معمولی وجود دارد که بسیار هم شایع است مثل bossy - به معنی کسی که سعی می‌کند در جمع همه‌چیز را به میل خود کنترل کند- ولی ما چنین واژه معمولی نداریم. نمی‌توان پذیرفت موضوع برایمان مهم نیست یا برایمان کاربردی ندارد. محدودیت در توصیف، از امکان فصاحت و بلاغت بیان کامل افراد می‌کاهد و روی‌آوری به سایر زبان‌ها را تشدید می‌کند. اهمیت این موضوع در توصیفات علمی روشن‌تر می‌شود. هرچه امکان گفت‌وگوها و تبادلات سطوح بالا در یک زبان بیشتر باشد طبعا غنای زبانی هم افزایش خواهد یافت و برعکس. این موضوع با بخشنامه و دستورالعمل هم سامان نمی‌یابد. حداقل در تجربه این موضوع ثابت شده است. فکر می‌کنم در زبان کاربردی مدت‌هاست بین نیاز و واقعیت یک شکاف واقعی در جامعه وجود دارد. جوانان برای خود واژه‌های جدید اختراع می‌کنند که نمی‌دانم چقدر در فرهنگ جا باز می‌کند. از سوی دیگر مهم‌ترین مساله به‌کارگیری واژه‌های خارجی است که به‌ویژه در میان نخبگان و تا حدی عموم رایج است و کمتر جایگزین می‌یابد. مساله زبان از مهم‌ترین وجوه فرهنگی و هویتی یک ملت است که باید گفت متاسفانه در کشور ما در بین مشکلات عدیده مغفول مانده است.
زبان فارسی شکرین است. در این هیچ تردیدی وجود ندارد و تنها یک ادعای خودستایانه نیست. بسیاری از زبان‌شناسان برجسته در گذشته و حال آن را تایید کرده‌اند. اما زبان اگر در مواجهه با پدیده‌های مختلف پویایی خود را نشان ندهد غنایش را از دست می‌دهد و ایستا و ناقص می‌شود. بر همه ماست که نسبت به آن بی‌تفاوت نباشیم. در دو وجه این مساله مهم است. یکی در مواجهه‌های آکادمیک با علوم جدید است و دیگری در علایق و نیازهای اجتماعی جدید. در هر دو مورد حضور و نقش نخبگان تعیین‌کننده است. در مورد اول، درس‌خوانده‌های اولیه در فرنگ - مثلا از صدسال پیش به این‌سو- اگرچه گاهی تلاش درخوری کردند که معادل‌های فارسی برای ابراز نظرات علمی پیدا کنند ولی این تلاش هیچ‌گاه کافی نبوده است. در نتیجه همان‌طور که دیده می‌شود بسیاری از اصطلاحات علمی یا معادلی در فارسی ندارد یا معادلش پذیرش لازم را در جامعه نیافته است. در مورد دوم کلمات و اصطلاحات خلق‌الساعه - در کوچه و خیابان و مدرسه و بازار- به‌ویژه در میان جوانان هر نسل شیوع یافته که اگرچه همه‌گیری‌اش نسبتا وسیع بوده ولی عمق لازم را نداشته است. در نتیجه هر دو اینها به غنای زبانی آسیب زده‌اند. در گذشته - مثلا چند سده پیش از این- یکی از بهترین راه‌های حفظ پویایی زبان، گستردگی پذیرش اشعار فاخر در جامعه بود. مثلا حتی بسیاری از بیسوادان در جامعه، بخش‌هایی از شاهنامه یا دیوان حافظ یا گلستان سعدی را از حفظ بودند و در جمع‌های خود آنها را می‌خواندند. امروزه نه‌تنها چنین نیست بلکه غلط‌نویسی به یکی از ابزارهای تفریح و بامزگی در میان بخش‌هایی از جامعه - به‌ویژه نسل جوان- تبدیل شده است. این قهرا به ساختار زبان آسیب می‌زند و اثرات درازمدت از خود برجا می‌گذارد. به همین دلیل وجوه ناقص زبانی برای جامعه کمتر مساله روز می‌شود و اهمیت پیدا می‌کند. اجازه دهید چند مثال دم‌دستی طرح کنم. در زبان انگلیسی برخی صفات و قیود، واجد وجوه مثبت یا منفی هستند که در زبان فارسی چنین تفکیکی وجود ندارد. مثلا آنها too را برای نشان‌دادن وجه منفی زیاد چیزی به کار می‌برند و برای نشان‌دادن وجه مثبتش بسته به درجه مثبت‌بودن از سایر کلمات مثل very یا چندین واژه مشابه دیگر استفاده می‌کنند. دامنه این تنوع واژگانی در هر وجه گاهی به بیش از 10 مورد می‌رسد. ولی در فارسی اولا تفکیک در وجوه مثبت و منفی نادر است و ثانیا برای همه اینها یک یا دو واژه بیشتر نداریم که آشکارا ناکافی است و در بیان جزییات غیردقیق می‌شود. در همین زبان برای توصیف وجه منفی شخصیت افراد واژه‌های ساده و معمولی وجود دارد که بسیار هم شایع است مثل bossy - به معنی کسی که سعی می‌کند در جمع همه‌چیز را به میل خود کنترل کند- ولی ما چنین واژه معمولی نداریم. نمی‌توان پذیرفت موضوع برایمان مهم نیست یا برایمان کاربردی ندارد. محدودیت در توصیف، از امکان فصاحت و بلاغت بیان کامل افراد می‌کاهد و روی‌آوری به سایر زبان‌ها را تشدید می‌کند. اهمیت این موضوع در توصیفات علمی روشن‌تر می‌شود. هرچه امکان گفت‌وگوها و تبادلات سطوح بالا در یک زبان بیشتر باشد طبعا غنای زبانی هم افزایش خواهد یافت و برعکس. این موضوع با بخشنامه و دستورالعمل هم سامان نمی‌یابد. حداقل در تجربه این موضوع ثابت شده است. فکر می‌کنم در زبان کاربردی مدت‌هاست بین نیاز و واقعیت یک شکاف واقعی در جامعه وجود دارد. جوانان برای خود واژه‌های جدید اختراع می‌کنند که نمی‌دانم چقدر در فرهنگ جا باز می‌کند. از سوی دیگر مهم‌ترین مساله به‌کارگیری واژه‌های خارجی است که به‌ویژه در میان نخبگان و تا حدی عموم رایج است و کمتر جایگزین می‌یابد. مساله زبان از مهم‌ترین وجوه فرهنگی و هویتی یک ملت است که باید گفت متاسفانه در کشور ما در بین مشکلات عدیده مغفول مانده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.