|

حسین پاینده در گفت‌وگو با «شرق»:

«انتشار‌» کتاب با «چاپ‌» آن متفاوت است

سهند ستاری

در این دو دهه، در کنار وضعیتی که بر فضای کلی ناشران حاکم بوده و هست، ما با ظهور مولفان و البته خیل سرسام‌آور مترجمانی به‌خصوص در حوزه نظری و علوم انسانی روبه‌رو هستیم که ‌ای‌بسا حتی تا پیش از انتشار کتابشان، مقاله درخور توجهی هم از سوی آنها منتشر نشده باشد. در حالی‌که مترجم با وجود تسلط بر زبان مقصد، باید بر اندیشه‌ای که قصد ترجمه آن را دارد نیز مسلط باشد. سهم این خیل عظیم مترجمان جوان که البته با ترجمه‌های اغلب غلط، آثار متفکران را تکه‌پاره کرده‌ و می‌کنند، در به‌بارآوردن آشفته‌بازار کتاب ایران، ما را بر آن داشت تا سراغ حسین پاینده برویم. همچنین با او در باب وضعیت نابهنجار بازار کتاب، فرآیند کتاب‌سازی نزد آکادمیسین‌ها و جریان‌های بیرون از دانشگاه و درباره امکانی که می‌تواند نمایشگاه کتاب را به‌عنوان حلقه واسط روشنفکران و نویسندگان با مخاطبان کتاب معرفی کند، صحبت کردیم. حسین پاینده نویسنده، منتقد ادبی، منتقد فیلم و دانشیار نظریه و نقد ادبی دانشگاه علامه‌طباطبایی است. جدیدترین تالیف پاینده با عنوان داستان کوتاه در ایران در سه جلد توسط انتشارات نیلوفر منتشر شده ‌است. از میان کتاب‌هایی که پاینده ترجمه کرده‌، می‌توان به کتابی با عنوان نظریه‌های رمان اشاره کرد. پاینده تاکنون پنج‌جایزه در داخل کشور و جایزه بهترین مقاله دانشگاه ساسکس را در سال ۱۳۷۶ دریافت کرده‌ است.

در سال‌های اخیر، وضعیت نابهنجاری در بازار کتاب به چشم می‌خورد. در مقایسه با دهه‌های قبل و با توجه به دسترسی آسان به کتب مرجع و کتاب‌های انگلیسی، شاهد تورم کمّی و رکود کیفی کتاب‌های منتشر‌شده در حوزه نظریه و ادبیات هستیم. بسیاری از کتاب‌های مطرح در حوزه علوم سیاسی و اجتماعی و نظریات متفکران غربی ترجمه می‌شوند بی‌آنکه قابل‌خواندن باشند. ترجمه‌های مغلوط و اغلب ناخوانایی که صرفا با نیت افزودن به عناوین کتاب‌های منتشره مترجم به بازار می‌آیند. در مواردی مترجم حتی با ترجمه یک کتاب، فرآیند آموختن زبان بیگانه را از سر می‌گذراند. این امر فی‌نفسه چیز بدی نیست اما وقتی به مرحله انتشار کتاب می‌رسد فاقد کیفیت لازم برای ارایه اثر به مخاطبان است. شما این وضعیت را چگونه می‌بینید؟
اشتیاق وافر ما به ترجمه منابع و متون مرجع در حوزه علوم انسانی به خوبی نشان می‌دهد که ما با چه مسایل جدیدی مواجه هستیم و چقدر مایلیم این مسایل را نه به شیوه‌های گذشته، بلکه بر پایه نظریه‌های علمی و جدید بفهمیم و حل کنیم. برای مثال، مطالعات ادبی را در نظر بگیرید. در گذشته ما با اتخاذ روشی سنتی و به‌غایت ساده، هر اثر ادبی را صرفا در چارچوب زندگینامه مولف و تاریخ زمانه‌اش می‌خواندیم و می‌فهمیدیم. اما امروزه حتی متون ادبی کلاسیک را در پرتو نظریه‌هایی مانند گفتمان و روانکاوی و ساختارگرایی و امثال آن بررسی می‌کنیم؛ یا در گذشته، رمان را، باز هم با رویکردی ساده - یا شاید باید بگوییم ساده‌پندارانه - صرفا ثبت وقایع و واقعیت‌های اجتماعی و تاریخی می‌دانستیم، اما امروز مایلیم رمان‌های ایرانی را بر اساس نظریه «باختین» تحلیل کنیم. به عبارت دیگر، در گذشته نظریه ادبی چندان در مطالعات ادبی کاربرد نداشت، در حالی که امروزه نوشتن تز، مقاله، کتاب و کلا انجام‌دادن پژوهش ادبی بدون استناد به نظریه‌های علوم انسانی کاری سست، کم‌ارزش و حتی بی‌ثمر تلقی می‌شود. در حوزه مطالعات اجتماعی و فرهنگی هم وضعیت دقیقا همین‌طور شده است. می‌خواهم نتیجه بگیرم که وفور ترجمه در این حوزه‌ها دلیل واضح و البته خجسته‌ای دارد و باید از بابت آن خوشحال بود. اما مشکل اینجاست که اکثر این ترجمه‌ها بدون درنظرگرفتن نیازهای مشخص ما و اغلب بدون احاطه مترجم بر آن نظریه‌ها انجام می‌شوند و حاصلش همان است که شما اشاره کرده‌اید: نافهمیدنی‌بودن متن ترجمه. به اعتقاد من، کسی که می‌خواهد فی‌المثل کتابی در معرفی نظریه باختین ترجمه کند، نه‌فقط باید خودش این نظریه را بشناسد بلکه لزوما باید رمان‌های زیادی را خوانده و با این ژانر ادبی آشنایی عمیقی داشته باشد. نباید انتظار داشت کسی به صرف دانستن یک زبان خارجی، حتما از توانایی ترجمه نظریه‌های علوم انسانی هم برخوردار باشد. بله، در سال‌های اخیر به علت شیفتگی مترجمان ما به نظریه‌پردازان حوزه علوم انسانی، انبوهی از کتاب‌های مختلف درباره نظریه‌های جدید ترجمه شده‌اند؛ ولی به همان دلیلی که توضیح دادم، فقط بخش کوچکی از این ترجمه‌ها توانسته‌اند در پژوهش‌هایی که خود ما در این زمینه‌ها انجام می‌دهیم تاثیر مثبتی باقی بگذارند.
علاوه بر این، چرخه نشر تا عرضه و دیده‌شدن و خوانده‌شدن کتاب نیز به چرخه‌ای معیوب بدل شده. کتاب‌های بسیاری با تیراژ کمتر از هزار نسخه منتشر می‌شوند بدون آنکه دیده و خوانده شوند، ایده‌های‌شان بسط یابد، در مطبوعات و روزنامه‌ها به بحث گذاشته شوند و نهایتا در فضای فکری تاثیر بگذارند. در واقع کتاب‌ها منتشر می‌شوند صرفا برای آنکه منتشر شده باشند. حتی خود مولف یا مترجم هم کمتر تلاشی می‌کند برای جاانداختن و گسترش نظریاتی که به‌واسطه یک کتاب، ترجمه یا تالیف کرده است. آیا می‌توان بار دیگر این چرخه را، به‌شکلی درونی و نه به‌صورت دستوری، به حرکت درآورد؟
اندک‌بودن شمارگان کتاب‌ها، البته پیامد وضعیت اقتصادی ما و نیز نشانه‌ای از جایگاه نازل کتاب در فرهنگ عمومی است، ولی من فکر می‌کنم بسیاری از کتاب‌های بی‌ثمر حتی با تیراژ زیاد هم نمی‌توانند در فضای فکری یا روش‌های مطالعاتی ما به مفهوم استعاری‌ای که شما گفته‌اید «انتشار» پیدا کنند. اگر از ناشران ما بپرسید، به شما خواهند گفت که برخی از کتاب‌ها که اتفاقا با تیراژ زیادی چاپ شده‌اند، سال‌ها در انبار مانده‌اند و مخاطبان چندان اقبالی به آنها نمی‌کنند. انتشار پیداکردن یک کتاب با چاپ‌شدنش فرق دارد. هر کتاب چاپ‌شده‌ای لزوما «انتشار» نمی‌یابد. فقط آن کتاب‌هایی به طور جدی مورد توجه و اقبال قرار می‌گیرند که دربرگیرنده سخنی نو و راهگشا باشند. کتاب حقیقتا تاثیرگذار، آن کتابی است که سهمی در پیشبرد دانش ادا کند و روشی جدید را معرفی کند یا به کار ببرد. از سوی دیگر، نهادی‌نبودن سنت ریویونویسی نیز مشکل را بزرگ‌تر کرده است. اگر کتاب‌های تازه‌انتشاریافته با رعایت انصاف علمی و به دور از حُب‌وبغض در مطبوعات ما مرور و معرفی می‌شدند، یقینا تشخیص کتاب ارزشمند از کتاب سطحی و بی‌محتوا برای ما امکان‌پذیر می‌بود. ریویونویسی (که ما در ایران به دلیل یک اشتباه مفهومی، آن را به غلط «نقد» می‌نامیم) در فرهنگ غربی یک سنت بسیار ریشه‌دار، جاافتاده و شناخته‌شده است. وقتی کتاب جدیدی فی‌المثل در حوزه مطالعات ادبی یا نظریه ادبی منتشر می‌شود، علاقه‌مندان یا فعالان این حوزه فورا اقدام به خرید آن نمی‌کنند، بلکه ابتدا مقالات کوتاه اما اطلاعات‌دهنده‌ای را که در مطبوعات درباره محتوای آن کتاب نوشته شده است می‌خوانند و بعد تصمیم می‌گیرند که آن را بخرند، یا شاید هم تصمیم بگیرند که نباید آن را بخرند. اگر به پشت جلد کتاب‌های خارجی نگاه کنید، می‌بینید که ناشران حتی قبل از چاپ، نسخه‌هایی از آن را به طور رایگان به اهل آن حوزه یا متخصصان همان رشته داده‌اند تا ایشان، هرچند در چند سطر، مطلبی درخصوص محتوای کتاب یا حُسن‌ها و مزیت‌هایش بنویسند. اگر خریدار مقاله مرور و معرفی درباره کتاب مورد نظرش نخوانده باشد، لااقل می‌تواند پشت جلد کتاب را ببیند و به نظرات ابرازشده توسط نخبگان و متخصصان آن موضوع اتکا کند. به اعتقاد من، چرخه درونی مورد اشاره شما برای شناساندن کتاب باید با مقالات مرور و معرفی یا همان «ریویو» شروع شود و در مرحله بعدی با مصاحبه‌هایی با مولف یا مترجم و همچنین با جلسات بحث و بررسی درباره آن کتاب کامل شود. اما پارادوکس این چرخه در کشور ما این است که با مراسم اخیرا باب‌شده‌ای به نام «رونمایی»، همزمان شروع و تمام می‌شود. منظورم این است که در این قبیل مراسم نوعا چند نفر از دوستان و نزدیکان مولف یا مترجم از کار او تعریف می‌کنند و بعد همه‌چیز به سادگی تمام می‌شود. به بیان دیگر، سخنان مطرح‌شده در چنین مراسمی باب پرسشگری یا پژوهشگری را در ذهن مخاطب باز نمی‌کند. ما صرفا متوجه می‌شویم که سخنران‌ها دوستی عمیقی با شخص مولف یا مترجم دارند. از این‌رو، نمی‌توان انتظار داشت که برگزاری چنین مراسمی به شناخت کتاب، کمکی جدی و مؤثر کند، یا زمینه‌ای برای کاربرد عملی آن کتاب در پژوهش‌های بعدی شود.
یکی دیگر از پدیده‌های اعجاب‌آور بازار کتاب ایران، فرآیند «کتاب‌سازی» است. در سال‌های اخیر برخی کتاب‌ها با عنوان تالیف و ترجمه منتشر می‌شوند در حالی‌که اصول و مبنای تولید چنین کتاب‌هایی چندان روشن نیست. از سوی دیگر تولید کتاب‌هایی با محتوای جعلی و انتشار گسترده آنها از سوی سازمان‌ها بر اساس نیازشان بدون اطلاع از ضعف‌های کتاب‌ها یا انتشار آنها بر اساس انگیزه‌های شخصی نیز در این سال‌ها رشد چشم‌گیری داشته. همچنین نظام امتیازدهی به استادان در دانشگاه‌های کشور یکی دیگر از آسیب‌هایی بوده که بازار نشر در تولید انبوه این کتب با آن مواجه شده. این در حالی است که حجم تولید انبوه و افسارگسیخته کتاب در این سال‌ها، دقت کافی در لزوم ویرایش علمی برای کتاب‌ها را از کار انداخته و به بازار کاذب کتاب دامن زده است. آیا می‌توان این مشکلات را در پیوند با فرآیند «کتاب‌سازی» دنبال کرد؟ به نظر شما این فرآیند چه پیامدهایی را با خود به همراه داشته و چه آسیب‌هایی به بازار نشر زده است؟
کتاب‌سازی یکی از معضلاتی است که تولید فکر را در کشور ما با مخاطرات جدی مواجه کرده است. این معضل در چندین سطح نمود دارد و قابل بررسی است. یکی از این سطوح، پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی است که در نظام دانشگاهی برای اخذ مدرک تحصیلی در مقاطع تحصیلات تکمیلی باید نوشت. تا همین چند سال پیش مشکل عمدتا این بود که فلان دانشجو (نه همه دانشجویان) از منابعی در اینترنت یا از کتاب‌ها و مقالات دیگران دست به سرقت می‌زد و در واقع یافته‌های پژوهشی دیگران را به نام خودش ارایه می‌داد و مدرک تحصیلی می‌گرفت. اما اکنون مدتی است که این مشکل ابعاد پیچیده‌تری به خود گرفته است. اگر در میدان انقلاب و خیابان‌های اطراف دانشگاه تهران قدم بزنید در کمال تعجب (و شاید نه، به نحوی عادت‌شده) به آگهی‌های رسمی در مورد نوشتن تز و رساله و مقالات علمی برمی‌خورید. اشخاص از شما پول می‌گیرند تا «در اسرع وقت» برای‌تان مقاله و تز فوق‌لیسانس یا دکتری بنویسند. من از اقدام جدی قضایی به منظور پیگرد قانونی صادرکنندگان این قبیل آگهی‌ها خبری نشنیده‌ام. نه‌فقط در خیابان، بلکه در فضای مجازی نیز (مثلا اینترنت و تلفن همراه) این آگهی‌ها به وفور انتشار می‌یابند. یک بُعد دیگر از مساله کتاب‌سازی، عبارت است از تکلیف‌هایی که در واقع برای جمع‌آوری مطالب کتاب، استاد به دانشجویان دوره‌های فوق‌لیسانس و دکتری می‌دهد. بارها از دانشجویان شنیده‌ام که فلان استاد (نه همه استادان) فصل‌های مختلف کتابش را به صورت تکلیف یا پروژه پایان ترم بین دانشجویان کلاس تقسیم کرده بود و بعد از فارغ‌التحصیل‌شدن آنان، با خیال راحت و فراغ بال همان تکالیف را ویرایش و تحت نام «تالیف» منتشر کرد. پیداست که وقتی دانشجو دکتری با این روش تعلیم داده شود، خود همان دانشجو هنگامی که بعدا به عضویت هیات علمی درمی‌آید همان روش در کتاب‌سازی را عینا بازتولید می‌کند و این کار را خیلی هم «طبیعی» یا «مطابق با روال» می‌داند. برخی دیگر از این قبیل استادان، یافتن نمونه‌ها را به دانشجویان می‌سپرند تا بعدا در کتاب‌شان عینا استفاده کنند و از امتیاز پژوهشی انتشار کتاب برخوردار شوند. مقصود من اصلا این نیست که همه استادان مرتکب کتاب‌سازی می‌شوند. یقینا کم نیستند استادان شرافتمندی که کتاب‌های‌شان محصول تحقیقات شخص خودشان است. اما من کتاب‌های زیادی را دیده‌ام که علاوه بر نام استاد، نام دانشجو را هم بر خود دارد، حال آنکه دانشجو مدعی است تمام کار را خودش انجام داده است. این روزها باب شده که دانشجویان بعد از فراغت از تحصیل، تزشان را به صورت کتاب منتشر می‌کنند، اما در آنجا هم نام استاد پای کتاب است، گویی که کتاب را آن استاد نوشته و دانشجو فقط نقشی حاشیه‌ای و کمکی داشته است. شکل دیگری از کتاب‌سازی که به همین میزان رواج پیدا کرده، عبارت است از ترجمه ناقص یک کتاب و افزودن برخی نکات و نهایتا چاپ آن کتاب تحت عنوان تالیف. کم‌اهمیت‌شدن ترجمه در نظام ارزشیابی پژوهش‌های هیات علمی، نقش بسزایی در رواج‌یافتن این نوع از کتاب‌سازی داشته است. پیامد همه این شکل‌های کتاب‌سازی، سترون‌شدن اندیشه است. تولید فکر فقط در فضایی امکان‌پذیر است که تحقیقات، حقیقتا اورجینال صورت می‌گیرد، نه در جایی که اشخاص به اندیشه دیگران دستبرد می‌زنند یا حاصل کار دیگران را به نام خودشان چاپ می‌کنند.
بالارفتن قیمت کتاب در کنار «ممیزی»، یکی دیگر از عواملی است که به این آشفته‌بازار دامن می‌زند. وضعیت «ممیزی»، در کنار قیمت بالای کاغذ، اغلب ناشران را حتی باوجود عبور از پیچ ارشاد، در پیچ بعدی قطعا واژگون می‌کند و توان چاپ کتاب را یا از او می‌گیرد یا با قیمت بالا - نظیر آنچه امروز شاهدش هستیم - روانه بازار می‌کند. به‌عنوان نویسنده و مترجم، تاثیر هدفمندسازی یارانه‌ها را بر بازار نشر و کتاب چگونه می‌بینید؟
صمیمانه بگویم که من از تاثیر هدفمندی یارانه در بازار نشر، اطلاع متقن یا کارشناسانه و قابل استنادی ندارم. قدر مسلم کتاب در حکم یک نوع کالا، نمی‌تواند از جریان عمومی اقتصاد بیرون بماند و به صورت تافته‌ای جدابافته به حیات خود ادامه دهد، ولی بهتر است برای فهم چندوچون این وضعیت از متخصصان اقتصاد بخواهیم تا این موضوع را تحلیل کنند.
تا پیش از این، نمایشگاه کتاب به‌عنوان حلقه واسط روشنفکران و نویسندگان با مخاطبان کتاب عمل می‌کرد. اما اکنون سال‌هاست که نمایشگاه بدل به مکانی برای فروش کتاب‌ها شده و سخنرانی‌ها و نشست‌های آن رونق سابق را ندارد. آیا نمایشگاه می‌تواند بار دیگر نقش سابق خود را بیابد؟
به نکته خوبی اشاره کردید. نمایشگاه کتاب نباید صرفا با هدف فروش کتاب برگزار شود. تخفیف به خریدار می‌تواند در هر زمانی، یا در موسم‌های دوره‌ای و معینی، داده شود. بسیاری از ناشران در خیابان انقلاب کتابفروشی دارند. پس اگر هدف نمایشگاه صرفا فروش با تخفیف باشد، آن هدف را می‌توان در زمان‌های دیگر و در مکان دیگر هم محقق کرد. من فکر می‌کنم برگزاری نمایشگاه کتاب همچنین فرصت مغتنمی برای تغییر تلقی متداول در فرهنگ ما از کتاب و کتابخوانی است. کتاب وسیله‌ای است برای ارایه و اشاعه گفتمان‌های متکثر و حتی متضاد. جامعه‌ای که آحادش کتاب را از این منظر می‌خرند و مطالعه می‌کنند، عموما زمینه مناسب‌تری برای تساهل و گفت‌وگو دارد. در چنین جامعه‌ای اندیشه‌های متفاوت و حتی ناسازگار می‌توانند وارد نوعی دیالوگ ضمنی با یکدیگر شوند، دیالوگی که ماهیتا انتقادی و کاونده است. خوانندگانی که با مطالعه کتاب در معرض این دیالوگ ضمنی قرار می‌گیرند ظرفیت بالقوه به مراتب بیشتری برای فهم جهان‌بینی‌های یکدیگر و کلا فهم جهان پیرامون‌شان دارند. این روزها زیاد می‌شنویم که آستانه تحمل مردم در مواجهه با مسایل مربوط به زندگی روزمره بسیار پایین آمده است و فی‌المثل زوج‌های جوان با کوچک‌ترین اختلاف تصمیم به جدایی از یکدیگر می‌گیرند. پیداست که ما کمتر می‌توانیم وارد افق فکری دیگران شویم و دنیا را از چشم آنها ببینیم. این صرفا یکی از پیامدهای تنزل جایگاه کتاب و کتابخوانی در فرهنگ عمومی است. برگزاری جلسات سخنرانی یا مناظره در نمایشگاه کتاب و همچنین دعوت از نویسندگان و مترجمان برای حضور در غرفه ناشران و دیدار با مخاطبان و خریداران کتاب‌های‌شان، فقط برخی از برنامه‌های فرهنگی جانبی‌ای است که می‌تواند نمایشگاه کتاب را به چیزی بیش از محل خرید کتاب تبدیل کند.
آیا شما هر سال به نمایشگاه می‌روید؟
من به‌طور معمول سعی می‌کنم به نمایشگاه بروم، زیرا علاوه بر، یا مهم‌تر از، خرید کتاب (به‌خصوص کتاب‌های خارجی) مشاهده رفتارهای عمومی در نمایشگاه برایم از منظر مطالعات فرهنگی جالب و حتی کاری ضروری در حرفه خودم است. رفتارهای ما در چنین مکان‌هایی در واقع لایه‌هایی از باورها و نگرش‌های‌مان را آشکار می‌کند که به طور معمول در پس ظاهری از مدنیت یا ادب و احترام پنهان می‌مانند. البته واقعیت این است که، به‌خصوص در یکی، دو سال اخیر، تراکم کارهای عقب‌مانده این امکان را تا حدودی از من سلب کرده، با این‌همه معتقدم نمایشگاه سالانه کتاب رویداد فرهنگی بااهمیتی است که تا حد ممکن نباید از آن غفلت کرد.
در این دو دهه، در کنار وضعیتی که بر فضای کلی ناشران حاکم بوده و هست، ما با ظهور مولفان و البته خیل سرسام‌آور مترجمانی به‌خصوص در حوزه نظری و علوم انسانی روبه‌رو هستیم که ‌ای‌بسا حتی تا پیش از انتشار کتابشان، مقاله درخور توجهی هم از سوی آنها منتشر نشده باشد. در حالی‌که مترجم با وجود تسلط بر زبان مقصد، باید بر اندیشه‌ای که قصد ترجمه آن را دارد نیز مسلط باشد. سهم این خیل عظیم مترجمان جوان که البته با ترجمه‌های اغلب غلط، آثار متفکران را تکه‌پاره کرده‌ و می‌کنند، در به‌بارآوردن آشفته‌بازار کتاب ایران، ما را بر آن داشت تا سراغ حسین پاینده برویم. همچنین با او در باب وضعیت نابهنجار بازار کتاب، فرآیند کتاب‌سازی نزد آکادمیسین‌ها و جریان‌های بیرون از دانشگاه و درباره امکانی که می‌تواند نمایشگاه کتاب را به‌عنوان حلقه واسط روشنفکران و نویسندگان با مخاطبان کتاب معرفی کند، صحبت کردیم. حسین پاینده نویسنده، منتقد ادبی، منتقد فیلم و دانشیار نظریه و نقد ادبی دانشگاه علامه‌طباطبایی است. جدیدترین تالیف پاینده با عنوان داستان کوتاه در ایران در سه جلد توسط انتشارات نیلوفر منتشر شده ‌است. از میان کتاب‌هایی که پاینده ترجمه کرده‌، می‌توان به کتابی با عنوان نظریه‌های رمان اشاره کرد. پاینده تاکنون پنج‌جایزه در داخل کشور و جایزه بهترین مقاله دانشگاه ساسکس را در سال ۱۳۷۶ دریافت کرده‌ است.

در سال‌های اخیر، وضعیت نابهنجاری در بازار کتاب به چشم می‌خورد. در مقایسه با دهه‌های قبل و با توجه به دسترسی آسان به کتب مرجع و کتاب‌های انگلیسی، شاهد تورم کمّی و رکود کیفی کتاب‌های منتشر‌شده در حوزه نظریه و ادبیات هستیم. بسیاری از کتاب‌های مطرح در حوزه علوم سیاسی و اجتماعی و نظریات متفکران غربی ترجمه می‌شوند بی‌آنکه قابل‌خواندن باشند. ترجمه‌های مغلوط و اغلب ناخوانایی که صرفا با نیت افزودن به عناوین کتاب‌های منتشره مترجم به بازار می‌آیند. در مواردی مترجم حتی با ترجمه یک کتاب، فرآیند آموختن زبان بیگانه را از سر می‌گذراند. این امر فی‌نفسه چیز بدی نیست اما وقتی به مرحله انتشار کتاب می‌رسد فاقد کیفیت لازم برای ارایه اثر به مخاطبان است. شما این وضعیت را چگونه می‌بینید؟
اشتیاق وافر ما به ترجمه منابع و متون مرجع در حوزه علوم انسانی به خوبی نشان می‌دهد که ما با چه مسایل جدیدی مواجه هستیم و چقدر مایلیم این مسایل را نه به شیوه‌های گذشته، بلکه بر پایه نظریه‌های علمی و جدید بفهمیم و حل کنیم. برای مثال، مطالعات ادبی را در نظر بگیرید. در گذشته ما با اتخاذ روشی سنتی و به‌غایت ساده، هر اثر ادبی را صرفا در چارچوب زندگینامه مولف و تاریخ زمانه‌اش می‌خواندیم و می‌فهمیدیم. اما امروزه حتی متون ادبی کلاسیک را در پرتو نظریه‌هایی مانند گفتمان و روانکاوی و ساختارگرایی و امثال آن بررسی می‌کنیم؛ یا در گذشته، رمان را، باز هم با رویکردی ساده - یا شاید باید بگوییم ساده‌پندارانه - صرفا ثبت وقایع و واقعیت‌های اجتماعی و تاریخی می‌دانستیم، اما امروز مایلیم رمان‌های ایرانی را بر اساس نظریه «باختین» تحلیل کنیم. به عبارت دیگر، در گذشته نظریه ادبی چندان در مطالعات ادبی کاربرد نداشت، در حالی که امروزه نوشتن تز، مقاله، کتاب و کلا انجام‌دادن پژوهش ادبی بدون استناد به نظریه‌های علوم انسانی کاری سست، کم‌ارزش و حتی بی‌ثمر تلقی می‌شود. در حوزه مطالعات اجتماعی و فرهنگی هم وضعیت دقیقا همین‌طور شده است. می‌خواهم نتیجه بگیرم که وفور ترجمه در این حوزه‌ها دلیل واضح و البته خجسته‌ای دارد و باید از بابت آن خوشحال بود. اما مشکل اینجاست که اکثر این ترجمه‌ها بدون درنظرگرفتن نیازهای مشخص ما و اغلب بدون احاطه مترجم بر آن نظریه‌ها انجام می‌شوند و حاصلش همان است که شما اشاره کرده‌اید: نافهمیدنی‌بودن متن ترجمه. به اعتقاد من، کسی که می‌خواهد فی‌المثل کتابی در معرفی نظریه باختین ترجمه کند، نه‌فقط باید خودش این نظریه را بشناسد بلکه لزوما باید رمان‌های زیادی را خوانده و با این ژانر ادبی آشنایی عمیقی داشته باشد. نباید انتظار داشت کسی به صرف دانستن یک زبان خارجی، حتما از توانایی ترجمه نظریه‌های علوم انسانی هم برخوردار باشد. بله، در سال‌های اخیر به علت شیفتگی مترجمان ما به نظریه‌پردازان حوزه علوم انسانی، انبوهی از کتاب‌های مختلف درباره نظریه‌های جدید ترجمه شده‌اند؛ ولی به همان دلیلی که توضیح دادم، فقط بخش کوچکی از این ترجمه‌ها توانسته‌اند در پژوهش‌هایی که خود ما در این زمینه‌ها انجام می‌دهیم تاثیر مثبتی باقی بگذارند.
علاوه بر این، چرخه نشر تا عرضه و دیده‌شدن و خوانده‌شدن کتاب نیز به چرخه‌ای معیوب بدل شده. کتاب‌های بسیاری با تیراژ کمتر از هزار نسخه منتشر می‌شوند بدون آنکه دیده و خوانده شوند، ایده‌های‌شان بسط یابد، در مطبوعات و روزنامه‌ها به بحث گذاشته شوند و نهایتا در فضای فکری تاثیر بگذارند. در واقع کتاب‌ها منتشر می‌شوند صرفا برای آنکه منتشر شده باشند. حتی خود مولف یا مترجم هم کمتر تلاشی می‌کند برای جاانداختن و گسترش نظریاتی که به‌واسطه یک کتاب، ترجمه یا تالیف کرده است. آیا می‌توان بار دیگر این چرخه را، به‌شکلی درونی و نه به‌صورت دستوری، به حرکت درآورد؟
اندک‌بودن شمارگان کتاب‌ها، البته پیامد وضعیت اقتصادی ما و نیز نشانه‌ای از جایگاه نازل کتاب در فرهنگ عمومی است، ولی من فکر می‌کنم بسیاری از کتاب‌های بی‌ثمر حتی با تیراژ زیاد هم نمی‌توانند در فضای فکری یا روش‌های مطالعاتی ما به مفهوم استعاری‌ای که شما گفته‌اید «انتشار» پیدا کنند. اگر از ناشران ما بپرسید، به شما خواهند گفت که برخی از کتاب‌ها که اتفاقا با تیراژ زیادی چاپ شده‌اند، سال‌ها در انبار مانده‌اند و مخاطبان چندان اقبالی به آنها نمی‌کنند. انتشار پیداکردن یک کتاب با چاپ‌شدنش فرق دارد. هر کتاب چاپ‌شده‌ای لزوما «انتشار» نمی‌یابد. فقط آن کتاب‌هایی به طور جدی مورد توجه و اقبال قرار می‌گیرند که دربرگیرنده سخنی نو و راهگشا باشند. کتاب حقیقتا تاثیرگذار، آن کتابی است که سهمی در پیشبرد دانش ادا کند و روشی جدید را معرفی کند یا به کار ببرد. از سوی دیگر، نهادی‌نبودن سنت ریویونویسی نیز مشکل را بزرگ‌تر کرده است. اگر کتاب‌های تازه‌انتشاریافته با رعایت انصاف علمی و به دور از حُب‌وبغض در مطبوعات ما مرور و معرفی می‌شدند، یقینا تشخیص کتاب ارزشمند از کتاب سطحی و بی‌محتوا برای ما امکان‌پذیر می‌بود. ریویونویسی (که ما در ایران به دلیل یک اشتباه مفهومی، آن را به غلط «نقد» می‌نامیم) در فرهنگ غربی یک سنت بسیار ریشه‌دار، جاافتاده و شناخته‌شده است. وقتی کتاب جدیدی فی‌المثل در حوزه مطالعات ادبی یا نظریه ادبی منتشر می‌شود، علاقه‌مندان یا فعالان این حوزه فورا اقدام به خرید آن نمی‌کنند، بلکه ابتدا مقالات کوتاه اما اطلاعات‌دهنده‌ای را که در مطبوعات درباره محتوای آن کتاب نوشته شده است می‌خوانند و بعد تصمیم می‌گیرند که آن را بخرند، یا شاید هم تصمیم بگیرند که نباید آن را بخرند. اگر به پشت جلد کتاب‌های خارجی نگاه کنید، می‌بینید که ناشران حتی قبل از چاپ، نسخه‌هایی از آن را به طور رایگان به اهل آن حوزه یا متخصصان همان رشته داده‌اند تا ایشان، هرچند در چند سطر، مطلبی درخصوص محتوای کتاب یا حُسن‌ها و مزیت‌هایش بنویسند. اگر خریدار مقاله مرور و معرفی درباره کتاب مورد نظرش نخوانده باشد، لااقل می‌تواند پشت جلد کتاب را ببیند و به نظرات ابرازشده توسط نخبگان و متخصصان آن موضوع اتکا کند. به اعتقاد من، چرخه درونی مورد اشاره شما برای شناساندن کتاب باید با مقالات مرور و معرفی یا همان «ریویو» شروع شود و در مرحله بعدی با مصاحبه‌هایی با مولف یا مترجم و همچنین با جلسات بحث و بررسی درباره آن کتاب کامل شود. اما پارادوکس این چرخه در کشور ما این است که با مراسم اخیرا باب‌شده‌ای به نام «رونمایی»، همزمان شروع و تمام می‌شود. منظورم این است که در این قبیل مراسم نوعا چند نفر از دوستان و نزدیکان مولف یا مترجم از کار او تعریف می‌کنند و بعد همه‌چیز به سادگی تمام می‌شود. به بیان دیگر، سخنان مطرح‌شده در چنین مراسمی باب پرسشگری یا پژوهشگری را در ذهن مخاطب باز نمی‌کند. ما صرفا متوجه می‌شویم که سخنران‌ها دوستی عمیقی با شخص مولف یا مترجم دارند. از این‌رو، نمی‌توان انتظار داشت که برگزاری چنین مراسمی به شناخت کتاب، کمکی جدی و مؤثر کند، یا زمینه‌ای برای کاربرد عملی آن کتاب در پژوهش‌های بعدی شود.
یکی دیگر از پدیده‌های اعجاب‌آور بازار کتاب ایران، فرآیند «کتاب‌سازی» است. در سال‌های اخیر برخی کتاب‌ها با عنوان تالیف و ترجمه منتشر می‌شوند در حالی‌که اصول و مبنای تولید چنین کتاب‌هایی چندان روشن نیست. از سوی دیگر تولید کتاب‌هایی با محتوای جعلی و انتشار گسترده آنها از سوی سازمان‌ها بر اساس نیازشان بدون اطلاع از ضعف‌های کتاب‌ها یا انتشار آنها بر اساس انگیزه‌های شخصی نیز در این سال‌ها رشد چشم‌گیری داشته. همچنین نظام امتیازدهی به استادان در دانشگاه‌های کشور یکی دیگر از آسیب‌هایی بوده که بازار نشر در تولید انبوه این کتب با آن مواجه شده. این در حالی است که حجم تولید انبوه و افسارگسیخته کتاب در این سال‌ها، دقت کافی در لزوم ویرایش علمی برای کتاب‌ها را از کار انداخته و به بازار کاذب کتاب دامن زده است. آیا می‌توان این مشکلات را در پیوند با فرآیند «کتاب‌سازی» دنبال کرد؟ به نظر شما این فرآیند چه پیامدهایی را با خود به همراه داشته و چه آسیب‌هایی به بازار نشر زده است؟
کتاب‌سازی یکی از معضلاتی است که تولید فکر را در کشور ما با مخاطرات جدی مواجه کرده است. این معضل در چندین سطح نمود دارد و قابل بررسی است. یکی از این سطوح، پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی است که در نظام دانشگاهی برای اخذ مدرک تحصیلی در مقاطع تحصیلات تکمیلی باید نوشت. تا همین چند سال پیش مشکل عمدتا این بود که فلان دانشجو (نه همه دانشجویان) از منابعی در اینترنت یا از کتاب‌ها و مقالات دیگران دست به سرقت می‌زد و در واقع یافته‌های پژوهشی دیگران را به نام خودش ارایه می‌داد و مدرک تحصیلی می‌گرفت. اما اکنون مدتی است که این مشکل ابعاد پیچیده‌تری به خود گرفته است. اگر در میدان انقلاب و خیابان‌های اطراف دانشگاه تهران قدم بزنید در کمال تعجب (و شاید نه، به نحوی عادت‌شده) به آگهی‌های رسمی در مورد نوشتن تز و رساله و مقالات علمی برمی‌خورید. اشخاص از شما پول می‌گیرند تا «در اسرع وقت» برای‌تان مقاله و تز فوق‌لیسانس یا دکتری بنویسند. من از اقدام جدی قضایی به منظور پیگرد قانونی صادرکنندگان این قبیل آگهی‌ها خبری نشنیده‌ام. نه‌فقط در خیابان، بلکه در فضای مجازی نیز (مثلا اینترنت و تلفن همراه) این آگهی‌ها به وفور انتشار می‌یابند. یک بُعد دیگر از مساله کتاب‌سازی، عبارت است از تکلیف‌هایی که در واقع برای جمع‌آوری مطالب کتاب، استاد به دانشجویان دوره‌های فوق‌لیسانس و دکتری می‌دهد. بارها از دانشجویان شنیده‌ام که فلان استاد (نه همه استادان) فصل‌های مختلف کتابش را به صورت تکلیف یا پروژه پایان ترم بین دانشجویان کلاس تقسیم کرده بود و بعد از فارغ‌التحصیل‌شدن آنان، با خیال راحت و فراغ بال همان تکالیف را ویرایش و تحت نام «تالیف» منتشر کرد. پیداست که وقتی دانشجو دکتری با این روش تعلیم داده شود، خود همان دانشجو هنگامی که بعدا به عضویت هیات علمی درمی‌آید همان روش در کتاب‌سازی را عینا بازتولید می‌کند و این کار را خیلی هم «طبیعی» یا «مطابق با روال» می‌داند. برخی دیگر از این قبیل استادان، یافتن نمونه‌ها را به دانشجویان می‌سپرند تا بعدا در کتاب‌شان عینا استفاده کنند و از امتیاز پژوهشی انتشار کتاب برخوردار شوند. مقصود من اصلا این نیست که همه استادان مرتکب کتاب‌سازی می‌شوند. یقینا کم نیستند استادان شرافتمندی که کتاب‌های‌شان محصول تحقیقات شخص خودشان است. اما من کتاب‌های زیادی را دیده‌ام که علاوه بر نام استاد، نام دانشجو را هم بر خود دارد، حال آنکه دانشجو مدعی است تمام کار را خودش انجام داده است. این روزها باب شده که دانشجویان بعد از فراغت از تحصیل، تزشان را به صورت کتاب منتشر می‌کنند، اما در آنجا هم نام استاد پای کتاب است، گویی که کتاب را آن استاد نوشته و دانشجو فقط نقشی حاشیه‌ای و کمکی داشته است. شکل دیگری از کتاب‌سازی که به همین میزان رواج پیدا کرده، عبارت است از ترجمه ناقص یک کتاب و افزودن برخی نکات و نهایتا چاپ آن کتاب تحت عنوان تالیف. کم‌اهمیت‌شدن ترجمه در نظام ارزشیابی پژوهش‌های هیات علمی، نقش بسزایی در رواج‌یافتن این نوع از کتاب‌سازی داشته است. پیامد همه این شکل‌های کتاب‌سازی، سترون‌شدن اندیشه است. تولید فکر فقط در فضایی امکان‌پذیر است که تحقیقات، حقیقتا اورجینال صورت می‌گیرد، نه در جایی که اشخاص به اندیشه دیگران دستبرد می‌زنند یا حاصل کار دیگران را به نام خودشان چاپ می‌کنند.
بالارفتن قیمت کتاب در کنار «ممیزی»، یکی دیگر از عواملی است که به این آشفته‌بازار دامن می‌زند. وضعیت «ممیزی»، در کنار قیمت بالای کاغذ، اغلب ناشران را حتی باوجود عبور از پیچ ارشاد، در پیچ بعدی قطعا واژگون می‌کند و توان چاپ کتاب را یا از او می‌گیرد یا با قیمت بالا - نظیر آنچه امروز شاهدش هستیم - روانه بازار می‌کند. به‌عنوان نویسنده و مترجم، تاثیر هدفمندسازی یارانه‌ها را بر بازار نشر و کتاب چگونه می‌بینید؟
صمیمانه بگویم که من از تاثیر هدفمندی یارانه در بازار نشر، اطلاع متقن یا کارشناسانه و قابل استنادی ندارم. قدر مسلم کتاب در حکم یک نوع کالا، نمی‌تواند از جریان عمومی اقتصاد بیرون بماند و به صورت تافته‌ای جدابافته به حیات خود ادامه دهد، ولی بهتر است برای فهم چندوچون این وضعیت از متخصصان اقتصاد بخواهیم تا این موضوع را تحلیل کنند.
تا پیش از این، نمایشگاه کتاب به‌عنوان حلقه واسط روشنفکران و نویسندگان با مخاطبان کتاب عمل می‌کرد. اما اکنون سال‌هاست که نمایشگاه بدل به مکانی برای فروش کتاب‌ها شده و سخنرانی‌ها و نشست‌های آن رونق سابق را ندارد. آیا نمایشگاه می‌تواند بار دیگر نقش سابق خود را بیابد؟
به نکته خوبی اشاره کردید. نمایشگاه کتاب نباید صرفا با هدف فروش کتاب برگزار شود. تخفیف به خریدار می‌تواند در هر زمانی، یا در موسم‌های دوره‌ای و معینی، داده شود. بسیاری از ناشران در خیابان انقلاب کتابفروشی دارند. پس اگر هدف نمایشگاه صرفا فروش با تخفیف باشد، آن هدف را می‌توان در زمان‌های دیگر و در مکان دیگر هم محقق کرد. من فکر می‌کنم برگزاری نمایشگاه کتاب همچنین فرصت مغتنمی برای تغییر تلقی متداول در فرهنگ ما از کتاب و کتابخوانی است. کتاب وسیله‌ای است برای ارایه و اشاعه گفتمان‌های متکثر و حتی متضاد. جامعه‌ای که آحادش کتاب را از این منظر می‌خرند و مطالعه می‌کنند، عموما زمینه مناسب‌تری برای تساهل و گفت‌وگو دارد. در چنین جامعه‌ای اندیشه‌های متفاوت و حتی ناسازگار می‌توانند وارد نوعی دیالوگ ضمنی با یکدیگر شوند، دیالوگی که ماهیتا انتقادی و کاونده است. خوانندگانی که با مطالعه کتاب در معرض این دیالوگ ضمنی قرار می‌گیرند ظرفیت بالقوه به مراتب بیشتری برای فهم جهان‌بینی‌های یکدیگر و کلا فهم جهان پیرامون‌شان دارند. این روزها زیاد می‌شنویم که آستانه تحمل مردم در مواجهه با مسایل مربوط به زندگی روزمره بسیار پایین آمده است و فی‌المثل زوج‌های جوان با کوچک‌ترین اختلاف تصمیم به جدایی از یکدیگر می‌گیرند. پیداست که ما کمتر می‌توانیم وارد افق فکری دیگران شویم و دنیا را از چشم آنها ببینیم. این صرفا یکی از پیامدهای تنزل جایگاه کتاب و کتابخوانی در فرهنگ عمومی است. برگزاری جلسات سخنرانی یا مناظره در نمایشگاه کتاب و همچنین دعوت از نویسندگان و مترجمان برای حضور در غرفه ناشران و دیدار با مخاطبان و خریداران کتاب‌های‌شان، فقط برخی از برنامه‌های فرهنگی جانبی‌ای است که می‌تواند نمایشگاه کتاب را به چیزی بیش از محل خرید کتاب تبدیل کند.
آیا شما هر سال به نمایشگاه می‌روید؟
من به‌طور معمول سعی می‌کنم به نمایشگاه بروم، زیرا علاوه بر، یا مهم‌تر از، خرید کتاب (به‌خصوص کتاب‌های خارجی) مشاهده رفتارهای عمومی در نمایشگاه برایم از منظر مطالعات فرهنگی جالب و حتی کاری ضروری در حرفه خودم است. رفتارهای ما در چنین مکان‌هایی در واقع لایه‌هایی از باورها و نگرش‌های‌مان را آشکار می‌کند که به طور معمول در پس ظاهری از مدنیت یا ادب و احترام پنهان می‌مانند. البته واقعیت این است که، به‌خصوص در یکی، دو سال اخیر، تراکم کارهای عقب‌مانده این امکان را تا حدودی از من سلب کرده، با این‌همه معتقدم نمایشگاه سالانه کتاب رویداد فرهنگی بااهمیتی است که تا حد ممکن نباید از آن غفلت کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.