|

شهسوار تار رفت

بي‌تو آري، غزل «سايه» ندارد لطفي

فرزانه ابراهيم‌زاده: محمدرضا لطفي درگذشت. خبر ساده و هولناک بود. شبيه اينکه کسي بگويد يکي از پايه‌هاي موسيقي فروريخته است. مثل خبري که پاييز 88 يک‌بار رسيد: پرويز مشکاتيان درگذشت؛ مثل روزي که با خبر درگذشت همايون خرم آغاز شد. خبرها هميشه آنقدر سريع و کوتاه‌اند که فرصت واکنش را از هرکسي مي‌گيرند. مدتي بود که خبر بستري‌شدن اين نوازنده و آهنگساز چيره‌دست منتشر شده بود. اما در خبرها تاکيد شده بود که بيماري کمردرد است و همه در انتظار بهبود و تور کنسرت‌هاي جديد لطفي به بيمارستان رفتند. ازدحام شاگردان و دوستداران لطفي آنقدر زياد بود که حسين عليزاده دست به قلم برد و از همه دوستداران او خواست تا براي بهبود او منتظر بمانند. اما تقدير محمدرضا لطفي که علاوه بر آهنگسازي، حق استادي و معلمي بر گردن موسيقي معاصر ايران داشت، اين بود که سحرگاه روزي که به‌نام معلم نامگذاري شده بود، چشم از جهان ببندد.
سحر ساز و راز سرپنجه
نوشتن درباره هنر و آثار محمدرضا لطفي همان‌قدر که آسان است سخت هم هست. اينکه او متولد 17 دي 1325 شمسي در گرگان بود و موسيقي را در هنرستان موسيقي زيرنظر استاداني چون علي‌اکبر شهنازي و نورعلي‌خان برومند آموخت، در ساده‌ترين جست‌وجوي اينترنتي نيز مي‌توان پيدا کرد و نوشت. اما اينکه او چه کرده است شايد در قالب کلمات نتوان گرد آورد و بايد تنها سکوت کرد تا موسيقي حرف خودش را ادامه دهد. شاگردي استادي چون علي‌اکبرخان شهنازي او را به سلسله موسيقيدانان بزرگ ايران يعني علي‌اکبرخان فراهاني و ميرزاعبدالله و علي‌اکبرخان شيدا پيوند مي‌زد. شايد همين پيوند هم بود که نخستين گروهي که بنيان گذاشت را به نام شيدا نامگذاري کرد. استاد با واسطه‌اي که حضورش در هنر «لطفي» هيچ‌گاه پنهان نبود. او در دانشگاه نيز در کنار استاداني چون جواد معروفي اصول موسيقي کلاسيک را آموخت و در همين دوران بود که يکي از مشهورترين آهنگ‌هاي خود يعني بميريد را براساس شعري از مولانا ساخت.
در کتاب پير پرنيان‌پوش که خاطرات دوست نزديکش هوشنگ ابتهاج است لطفي به ياد مي‌آورد وقتي اين آهنگ را به معروفي داد و او روي پيانو زد بسيار منقلب شد و همين آهنگ بود که او را به ارکستر گل‌ها وصل کرد: «معروفي يه دفعه دستشو از روي پيانو برداشت و گفت اين خيلي خوبه، اينو من حقا باید براي ارکستر گلها تنظيم کنم.
ديگه دانشجو و معلم شديم رفيق!» او در 18سالگي توانست جايزه بهترين نوازنده جوان را در سراسر کشور از آن خود کند. حضور لطفي در ارکستر گلها او را به گروه موسيقي راديو معرفي کرد و همين زمينه آشنايي او با کسي چون هوشنگ ابتهاج شد. دوستي که تا زمان مرگ لطفي يعني 12 ارديبهشت 93 هم ادامه داشت. اما حضور لطفي در راديو تنها رفاقت با سايه را به همراه نداشت و او را با محمدرضا شجريان نيز آشنا کرد. آشنايي‌ای که باعث به‌وجودآمدن جريان مهمي در موسيقي ايران شد. جرياني که فراتر از گروه شيدا و عارف در سال‌هاي آغازين انقلاب، موسيقي را حفظ کرد و به نام چاووش خودش را در تاريخ موسيقي ايران ثبت کرد.
لطفي در سال ۱۳۵۴ گروه شيدا را راه‌اندازي کرد و به همراه گروه عارف به سرپرستي حسين عليزاده به بازخواني و اجراي دوباره آثار گذشتگان پرداخت. اما کار بزرگ لطفي در کنار محمدرضا شجریان و آهنگسازان و خوانندگان جواني چون حسين عليزاده، هوشنگ و بيژن کامکار و شهرام ناظري به مدت 10سال آثار ماندگاري را در موسيقي ايران خلق کردند. کمتر کسي است که تصنيف سپيده‌دم را با صداي محمدرضا شجريان و آهنگسازي لطفي نشنيده باشد. ايران ‌اي سراي اميد که هنوز هم يکي از آهنگ‌هاي به‌يادماندني آن روزهاست نيز با هنر لطفي و شجريان شکل گرفت.
کوچ لطفي
اما در پايان دهه 60 بود که لطفي ايران را به مقصد خارج از کشور ترک کرد و بعد از مدتي اقامت در اروپا سرانجام به آمريکا رفت و به‌مدت 15سال در کاليفرنيا ماند. هرچند اوايل دهه 70 لطفي براي چندصباحي به ايران بازگشت، اما اين بازگشت، ديري نپاييد و او دوباره ايران را ترک کرد تا سال 85 که براي بار آخر به ايران بازگشت. در سال 86 نخستين کنسرت خود را به همراه محمد قوي‌حلم در کاخ موزه نياوران به صورت بداهه‌نوازي برگزار کرد؛ کنسرتي که با استقبال بسياري از علاقه‌مندان به هنر او برگزار شد. او در بازگشت به ايران به صورت همزمان در سه حوزه آموزش و اجرا و تحقيق موسيقي فعاليت خود را متمرکز کرد و موسسه آواي شيدا و مکتبخانه ميرزا عبدالله را بنيان گذاشت. زبان تند لطفي هرچند بسياري از شاگردان و دوستان قديمي را از او دور کرد اما او در هفت سال گذشته شاگردان تازه‌اي را تربيت کرد. 400 فارغ‌التحصيل مکتب ميرزاعبدالله حاصل تلاش او در هفت سال گذشته بود. لطفي در اين هفت‌سال به‌دنبال اين آرزو بود که در يک دوره پنج‌ساله يک دوره کامل رديف را با توجه به آنچه که خود از بزرگان موسيقي آموخته بود به نسل جوان بياموزد. آرزويي که محقق شد و بعد از مرگ او نيز در شاگردانش ادامه خواهد يافت. او بخشي از اين آموزه‌ها را نيز در يک برنامه راديويي ضبط کرده بود و به‌صورت هفتگي در اختيار علاقه‌مندان به موسيقي مي‌گذاشت. اما مرگ امان نداد تا شاگردان بيشتري از مکتب او فارغ‌التحصيل شوند.
پيام‌هايي براي استاد
با آنکه خبر بيماري لطفي در همه‌جا منتشر شده بود اما کمتر کسي باور مي‌کرد اين‌قدر زود او از ميان اهالي موسيقي برود. همه منتظر بودند تا او از بستر بيماري مرخص شود و بار ديگر سازش را در آغوش بگيرد. اما انگار آن چه ناگفته مانده سرطان بدخيمي بود که در کمتر از سه‌ماه اين استاد را از موسيقي ايران گرفت. خبر درگذشت محمدرضا لطفي با واکنش بسياري از چهره‌هاي فرهنگي هنري همراه بود. هرچند که بسياري از دوستان قديمي لطفي سکوت کردند يا ترجيح دادند در فرصت بهتري راجع به او صحبت کنند اما شاگردان جديدش از او گفتند. محمد معتمدي خواننده جواني که توسط لطفي به موسيقي ايران شناسانده شد در پيامي کوتاه نوشت: «‌اي عاشقان ‌اي عاشقان پيمانه‌ها پرخون کنيد/ وزخون دل چون لاله‌ها رخساره‌ها گلگون کنيد/استاد محمد رضا لطفي يکي از بزرگ‌ترين چهره‌هاي موسيقي معاصر ايران بود که داغش هيچگاه براي ما کهنه نخواهد شد و تا موسيقي ايران زنده است نام «محمدرضا لطفي» زنده و جاويد خواهد ماند.» علي مرادخاني معاون هنري نيز از لطفي به‌عنوان قلندر موسيقي نام برد. محمود احمدي‌نژاد نيز در يادداشتي درگذشت لطفي را تسليت گفت. پيروز ارجمند رييس دفتر موسيقي هم در يادداشتي نوشت: «سراينده چاووش‌هاي خاطره‌برانگيز به خالق خود پيوست. بي‌شک تاثير محمدرضا لطفي در عرصه موسيقي انکارناپذير است، نواي تار او هرگز از ذهن پاک نمي‌شود.»کيخسرو پورناظري نيز در پيامي نوشت: «خبر بس تلخ و زودهنگام بود. فقدان محمدرضا لطفي ضايعه دردناکي براي جامعه موسيقي است. او از تواناترين اساتيد ايران در آهنگسازي، نوازندگي و تدريس بود. چهره شناخته‌شده، مطرح و موثري که کارهاي باقيمانده از او جز ماندگار‌ترين آثار هنري اين مرز و بوم است.»محمدرضا لطفي درگذشت و پيکرش به گرگان زادگاهش خواهد رفت. اما شايد در سوگ او تنها قصيده‌اي که يار سال‌هاي سالش سايه سروده بود کفايت کند که: «پیش ساز تو من از سحر سخن دم نزنم/که زباني چو بيان تو ندارد سخنم/ ني جدا زان لب و دندان چه نوايي دارد؟ / من ز بي‌همنفسي ناله به دل مي‌شکنم/ بي‌تو آري غزل «سايه» ندارد لطفي/ باز راهي بزن ‌اي دوست که آهي بزنم...»
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
یکشنبه ؛ آخرین دیدار با «لطفی»
جلسه هم‌اندیشی برای تشییع پیکر و برگزاری مراسم یادبود محمدرضا لطفی ظهر جمعه (12 اردیبهشت‌) با حضور علی مرادخانی معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، حسین علیزاده، داود گنجه‌ای، داریوش طلایی و جمعی از هنرمندان و مدیران هنری در موزه موسیقی برگزار شد. مرادخانی در این جلسه به برنامه در نظر گرفته‌شده برای مراسم یادبود محمدرضا لطفی اشاره کرد و گفت: طی مشورت صورت‌گرفته با دوستان حاضر در جلسه قرار شد روز یکشنبه 9 صبح مراسم از مقابل تالار وحدت آغاز شود. در این روز تعدادی از دوستان و همراهان سالیان استاد سخنرانی می‌کنند و رایزنی‌ها برای حضور چهره‌های فرهنگی نیز ادامه دارد. وی در انتها خاطرنشان کرد: آقای علیزاده مشخصا به نمایندگی از سوی خانواده استاد لطفی در مراسم سخن خواهد گفت. آقای نوربخش از طرف خانه موسیقی حضور دارند، آقای سجادی اداره برنامه را برعهده خواهند داشت و قطعه کوتاهی توسط محمد معتمدی برای حاضران اجرا می‌شود. همچنین به تصمیم خانواده پیکر استاد لطفی به گرگان منتقل می‌شود و روز دوشنبه طی مراسمی با حضور خانواده و آشنایان در سرای ابدی آرام می‌گیرد. در این جلسه علی مرادخانی، حسین علیزاده، داریوش طلایی، احمد گنجه‌ای، محمد معتمدی، محمدرضا نوربخش، سیدعباس سجادی، علی ترابی، احمد مستبط، علی بوستان، رادمان توکلی و سعید روشن‌دل حضور داشتند.
فرزانه ابراهيم‌زاده: محمدرضا لطفي درگذشت. خبر ساده و هولناک بود. شبيه اينکه کسي بگويد يکي از پايه‌هاي موسيقي فروريخته است. مثل خبري که پاييز 88 يک‌بار رسيد: پرويز مشکاتيان درگذشت؛ مثل روزي که با خبر درگذشت همايون خرم آغاز شد. خبرها هميشه آنقدر سريع و کوتاه‌اند که فرصت واکنش را از هرکسي مي‌گيرند. مدتي بود که خبر بستري‌شدن اين نوازنده و آهنگساز چيره‌دست منتشر شده بود. اما در خبرها تاکيد شده بود که بيماري کمردرد است و همه در انتظار بهبود و تور کنسرت‌هاي جديد لطفي به بيمارستان رفتند. ازدحام شاگردان و دوستداران لطفي آنقدر زياد بود که حسين عليزاده دست به قلم برد و از همه دوستداران او خواست تا براي بهبود او منتظر بمانند. اما تقدير محمدرضا لطفي که علاوه بر آهنگسازي، حق استادي و معلمي بر گردن موسيقي معاصر ايران داشت، اين بود که سحرگاه روزي که به‌نام معلم نامگذاري شده بود، چشم از جهان ببندد.
سحر ساز و راز سرپنجه
نوشتن درباره هنر و آثار محمدرضا لطفي همان‌قدر که آسان است سخت هم هست. اينکه او متولد 17 دي 1325 شمسي در گرگان بود و موسيقي را در هنرستان موسيقي زيرنظر استاداني چون علي‌اکبر شهنازي و نورعلي‌خان برومند آموخت، در ساده‌ترين جست‌وجوي اينترنتي نيز مي‌توان پيدا کرد و نوشت. اما اينکه او چه کرده است شايد در قالب کلمات نتوان گرد آورد و بايد تنها سکوت کرد تا موسيقي حرف خودش را ادامه دهد. شاگردي استادي چون علي‌اکبرخان شهنازي او را به سلسله موسيقيدانان بزرگ ايران يعني علي‌اکبرخان فراهاني و ميرزاعبدالله و علي‌اکبرخان شيدا پيوند مي‌زد. شايد همين پيوند هم بود که نخستين گروهي که بنيان گذاشت را به نام شيدا نامگذاري کرد. استاد با واسطه‌اي که حضورش در هنر «لطفي» هيچ‌گاه پنهان نبود. او در دانشگاه نيز در کنار استاداني چون جواد معروفي اصول موسيقي کلاسيک را آموخت و در همين دوران بود که يکي از مشهورترين آهنگ‌هاي خود يعني بميريد را براساس شعري از مولانا ساخت.
در کتاب پير پرنيان‌پوش که خاطرات دوست نزديکش هوشنگ ابتهاج است لطفي به ياد مي‌آورد وقتي اين آهنگ را به معروفي داد و او روي پيانو زد بسيار منقلب شد و همين آهنگ بود که او را به ارکستر گل‌ها وصل کرد: «معروفي يه دفعه دستشو از روي پيانو برداشت و گفت اين خيلي خوبه، اينو من حقا باید براي ارکستر گلها تنظيم کنم.
ديگه دانشجو و معلم شديم رفيق!» او در 18سالگي توانست جايزه بهترين نوازنده جوان را در سراسر کشور از آن خود کند. حضور لطفي در ارکستر گلها او را به گروه موسيقي راديو معرفي کرد و همين زمينه آشنايي او با کسي چون هوشنگ ابتهاج شد. دوستي که تا زمان مرگ لطفي يعني 12 ارديبهشت 93 هم ادامه داشت. اما حضور لطفي در راديو تنها رفاقت با سايه را به همراه نداشت و او را با محمدرضا شجريان نيز آشنا کرد. آشنايي‌ای که باعث به‌وجودآمدن جريان مهمي در موسيقي ايران شد. جرياني که فراتر از گروه شيدا و عارف در سال‌هاي آغازين انقلاب، موسيقي را حفظ کرد و به نام چاووش خودش را در تاريخ موسيقي ايران ثبت کرد.
لطفي در سال ۱۳۵۴ گروه شيدا را راه‌اندازي کرد و به همراه گروه عارف به سرپرستي حسين عليزاده به بازخواني و اجراي دوباره آثار گذشتگان پرداخت. اما کار بزرگ لطفي در کنار محمدرضا شجریان و آهنگسازان و خوانندگان جواني چون حسين عليزاده، هوشنگ و بيژن کامکار و شهرام ناظري به مدت 10سال آثار ماندگاري را در موسيقي ايران خلق کردند. کمتر کسي است که تصنيف سپيده‌دم را با صداي محمدرضا شجريان و آهنگسازي لطفي نشنيده باشد. ايران ‌اي سراي اميد که هنوز هم يکي از آهنگ‌هاي به‌يادماندني آن روزهاست نيز با هنر لطفي و شجريان شکل گرفت.
کوچ لطفي
اما در پايان دهه 60 بود که لطفي ايران را به مقصد خارج از کشور ترک کرد و بعد از مدتي اقامت در اروپا سرانجام به آمريکا رفت و به‌مدت 15سال در کاليفرنيا ماند. هرچند اوايل دهه 70 لطفي براي چندصباحي به ايران بازگشت، اما اين بازگشت، ديري نپاييد و او دوباره ايران را ترک کرد تا سال 85 که براي بار آخر به ايران بازگشت. در سال 86 نخستين کنسرت خود را به همراه محمد قوي‌حلم در کاخ موزه نياوران به صورت بداهه‌نوازي برگزار کرد؛ کنسرتي که با استقبال بسياري از علاقه‌مندان به هنر او برگزار شد. او در بازگشت به ايران به صورت همزمان در سه حوزه آموزش و اجرا و تحقيق موسيقي فعاليت خود را متمرکز کرد و موسسه آواي شيدا و مکتبخانه ميرزا عبدالله را بنيان گذاشت. زبان تند لطفي هرچند بسياري از شاگردان و دوستان قديمي را از او دور کرد اما او در هفت سال گذشته شاگردان تازه‌اي را تربيت کرد. 400 فارغ‌التحصيل مکتب ميرزاعبدالله حاصل تلاش او در هفت سال گذشته بود. لطفي در اين هفت‌سال به‌دنبال اين آرزو بود که در يک دوره پنج‌ساله يک دوره کامل رديف را با توجه به آنچه که خود از بزرگان موسيقي آموخته بود به نسل جوان بياموزد. آرزويي که محقق شد و بعد از مرگ او نيز در شاگردانش ادامه خواهد يافت. او بخشي از اين آموزه‌ها را نيز در يک برنامه راديويي ضبط کرده بود و به‌صورت هفتگي در اختيار علاقه‌مندان به موسيقي مي‌گذاشت. اما مرگ امان نداد تا شاگردان بيشتري از مکتب او فارغ‌التحصيل شوند.
پيام‌هايي براي استاد
با آنکه خبر بيماري لطفي در همه‌جا منتشر شده بود اما کمتر کسي باور مي‌کرد اين‌قدر زود او از ميان اهالي موسيقي برود. همه منتظر بودند تا او از بستر بيماري مرخص شود و بار ديگر سازش را در آغوش بگيرد. اما انگار آن چه ناگفته مانده سرطان بدخيمي بود که در کمتر از سه‌ماه اين استاد را از موسيقي ايران گرفت. خبر درگذشت محمدرضا لطفي با واکنش بسياري از چهره‌هاي فرهنگي هنري همراه بود. هرچند که بسياري از دوستان قديمي لطفي سکوت کردند يا ترجيح دادند در فرصت بهتري راجع به او صحبت کنند اما شاگردان جديدش از او گفتند. محمد معتمدي خواننده جواني که توسط لطفي به موسيقي ايران شناسانده شد در پيامي کوتاه نوشت: «‌اي عاشقان ‌اي عاشقان پيمانه‌ها پرخون کنيد/ وزخون دل چون لاله‌ها رخساره‌ها گلگون کنيد/استاد محمد رضا لطفي يکي از بزرگ‌ترين چهره‌هاي موسيقي معاصر ايران بود که داغش هيچگاه براي ما کهنه نخواهد شد و تا موسيقي ايران زنده است نام «محمدرضا لطفي» زنده و جاويد خواهد ماند.» علي مرادخاني معاون هنري نيز از لطفي به‌عنوان قلندر موسيقي نام برد. محمود احمدي‌نژاد نيز در يادداشتي درگذشت لطفي را تسليت گفت. پيروز ارجمند رييس دفتر موسيقي هم در يادداشتي نوشت: «سراينده چاووش‌هاي خاطره‌برانگيز به خالق خود پيوست. بي‌شک تاثير محمدرضا لطفي در عرصه موسيقي انکارناپذير است، نواي تار او هرگز از ذهن پاک نمي‌شود.»کيخسرو پورناظري نيز در پيامي نوشت: «خبر بس تلخ و زودهنگام بود. فقدان محمدرضا لطفي ضايعه دردناکي براي جامعه موسيقي است. او از تواناترين اساتيد ايران در آهنگسازي، نوازندگي و تدريس بود. چهره شناخته‌شده، مطرح و موثري که کارهاي باقيمانده از او جز ماندگار‌ترين آثار هنري اين مرز و بوم است.»محمدرضا لطفي درگذشت و پيکرش به گرگان زادگاهش خواهد رفت. اما شايد در سوگ او تنها قصيده‌اي که يار سال‌هاي سالش سايه سروده بود کفايت کند که: «پیش ساز تو من از سحر سخن دم نزنم/که زباني چو بيان تو ندارد سخنم/ ني جدا زان لب و دندان چه نوايي دارد؟ / من ز بي‌همنفسي ناله به دل مي‌شکنم/ بي‌تو آري غزل «سايه» ندارد لطفي/ باز راهي بزن ‌اي دوست که آهي بزنم...»
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
یکشنبه ؛ آخرین دیدار با «لطفی»
جلسه هم‌اندیشی برای تشییع پیکر و برگزاری مراسم یادبود محمدرضا لطفی ظهر جمعه (12 اردیبهشت‌) با حضور علی مرادخانی معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، حسین علیزاده، داود گنجه‌ای، داریوش طلایی و جمعی از هنرمندان و مدیران هنری در موزه موسیقی برگزار شد. مرادخانی در این جلسه به برنامه در نظر گرفته‌شده برای مراسم یادبود محمدرضا لطفی اشاره کرد و گفت: طی مشورت صورت‌گرفته با دوستان حاضر در جلسه قرار شد روز یکشنبه 9 صبح مراسم از مقابل تالار وحدت آغاز شود. در این روز تعدادی از دوستان و همراهان سالیان استاد سخنرانی می‌کنند و رایزنی‌ها برای حضور چهره‌های فرهنگی نیز ادامه دارد. وی در انتها خاطرنشان کرد: آقای علیزاده مشخصا به نمایندگی از سوی خانواده استاد لطفی در مراسم سخن خواهد گفت. آقای نوربخش از طرف خانه موسیقی حضور دارند، آقای سجادی اداره برنامه را برعهده خواهند داشت و قطعه کوتاهی توسط محمد معتمدی برای حاضران اجرا می‌شود. همچنین به تصمیم خانواده پیکر استاد لطفی به گرگان منتقل می‌شود و روز دوشنبه طی مراسمی با حضور خانواده و آشنایان در سرای ابدی آرام می‌گیرد. در این جلسه علی مرادخانی، حسین علیزاده، داریوش طلایی، احمد گنجه‌ای، محمد معتمدی، محمدرضا نوربخش، سیدعباس سجادی، علی ترابی، احمد مستبط، علی بوستان، رادمان توکلی و سعید روشن‌دل حضور داشتند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.