اصلاح الگوی مصرف آب در کشاورزی
سیدحمید احمدی .عضو هیاتعلمی و استادیار بخش مهندسی آب دانشگاه فسا
در دودهه اخیر با گسترش شهرها و افزایش جمعیت از یکسو و همچنین گرمشدن هوا، مصرف آب شهری (شرب) افزایش قابلتوجهی یافته است. با توجه به محدودبودن منابع آبی در گذشته، نیاز به تامین منابع آب جدید از قبیل احداث سدها و حفر چاههای جدید در اولویت کاری وزارت نیرو و شرکتهای زیرمجموعه آن قرار گرفته است. با این وجود زنگ خطر کمبود آب و بحران ناشی از آن در سالهای اخیر بهکرات نواخته شده است و مسوولان ذیربط در ردههای مختلف از طرق مختلف مانند روزنامهها و سایر رسانههای جمعی شنیداری و دیداری هشدارهای جدی به شهروندان دادهاند تا با صرفهجویی و کاهش مصرف آب بتوانند در فصول پرمصرف مانند بهار و تابستان بحران آب را پشتسر بگذارند. در یکی از آخرین اظهارنظرها معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا از قرارگرفتن تهران در معرض تنش آبی خبر داده و اضافه کرده است که شهرهایی مانند اراک، اصفهان، شیراز، قزوین، قم، کرج، کرمان، مشهد، همدان و یزد نیز هماکنون در معرض تنش آبی قرار دارند و در کل به 37میلیونایرانی که معادل 50درصد جمعیت کشور است هشدار کمآبی داده است. با این حال بهنظر میرسد که با وجود هشدارهای زیاد و پیدرپی مسوولان و
حقیقتهایی مبنی بر اینکه ایرانیها 17 برابر میانگین جهانی آب مصرف میکنند توجه کافی و وافی به این هشدارها نمیشود و حاکی از این است که زمان نسبتا زیادی لازم است تا بتوان با اشاعه مستمر فرهنگ صحیح مصرف آب به شهروندان آنها را متقاعد کرد تا با رعایت اصول اولیه در مصرف آب صرفهجویی کنند. هرچند که طبق اظهارنظر معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا چنانچه 10درصد در مصارف مشترکان صرفهجویی شود، میتوانیم تابستان امسال را با کمترین محدودیت و مشکل سپری کنیم؛ اما نکته اصلی و هویدا این است که کشور پهناور ایران چندسالی است که بهطور بسیار جدی وارد مرحله بحران شدید کاهش منابع آب شده است و زمان باقیمانده برای برونرفت از این بحران و حل آن نیز بسیار اندک است و در مناطقی (عمدتا مناطق جنوبی ایران) نیز از زمان عقب هستیم و باعث بهاتمامرسیدن منابع آبی شده است! با تمام این اوصاف سرنخ اصلی در حل بحران آب در ایران نهتنها در بخش شهری نیست بلکه در بزرگترین مصرفکننده منابع آب کشور یعنی بخش کشاورزی است. طبق آمار و ارقامی که در منابع مختلف به آن اشاره شده، در حال حاضر بخش کشاورزی در حدود 95درصد منابع آب کشور را مصرف میکند که با
افزایش سهدرصدی نسبت به سال 1382 مواجه شده است. این در حالی است که طبق آمار، متوسط مصرف آب در بخش کشاورزی در دنیا حدود 70درصد است (در بعضی از کشورها 50درصد نیز گزارش شده است) که بسیار کمتر از رقم فعلی 95درصد در ایران است. طبق سند «راهبردهای توسعه بلندمدت منابع آب کشور» که در تاریخ 1382/7/27 به تصویب هیات محترم وزیران رسیده است و بهعنوان راهنمای مناسبی برای تدوین برنامههای میانمدت و کوتاهمدت مدیریت آب کشور بوده است، اصلاح ساختار مصرف آب در کشور باید بهگونهای باشد که سهم مصارف آب کشاورزی از ٩٢درصد در سال 1382 با احتساب سایر نیازها بهحداکثر ٨٧درصد در 20سال آینده تغییر یابد و درعین حال با افزایش بازده آبیاری و تخصیص آب به محصولات باارزش اقتصادی بیشتر، بازدهی آب در بخش کشاورزی از یککیلوگرم تولید محصولات کشاورزی بهازای یک مترمکعب آب در وضع فعلی به دوبرابر در 20سال آتی افزایش یابد. اما نهتنها این امر بسیار مهم و حیاتی تحقق نیافته است بلکه شرایط مصرف آب در کشاورزی وخیمتر شده و چشمانداز تیرهوتاری را برای کشاورزی و سایر مصارف نیز نشان میدهد. حال پرواضح است که اشاعه فرهنگ صرفهجویی در مصرف
آب کشاورزی بسیار پراهمیتتر از صرفهجویی در مصرف آب شهری است که فقط حدود پنجدرصد منابع آب کشور را مصرف میکند؛ هرچند نباید از اشاعه فرهنگ صرفهجویی در مصرف آب نیز غافل شد زیرا طبق آمار هر شهروند ایرانی بهطور متوسط روزانه 220 الی 250 لیتر آب مصرف میکند در حالیکه متوسط مصرف جهانی 130 لیتر در روز است و هماکنون بر اساس آمارهای موجود نرخ رشد 1/5 درصد هر سال حدود یکمیلیوننفر به جمعیت کشور افزوده میشود که برای حفظ سطح فعلی مصرف نیاز به استحصال سالانه 1/3میلیاردمتر مکعب آب است. بنابراین با احتساب 77میلیوننفر حدود هفتمیلیاردمترمکعب آب در سال برای مصرف شهری و شرب مورد نیاز است، در حالیکه سهم آب کشاورزی 87میلیاردمترمکعب در سال است و این نشان میدهد بخش کشاورزی تقریبا 12 برابر بخش شهری آب مصرف میکند.یکی از عوامل اصلی بالابودن سهم آب کشاورزی در ایران راندمان پایین آبیاری است به گونهای که حدود 68درصد آب مورد استفاده در کشاورزی تلف میشود. در حالی که راندمان آبیاری در ایران مطابق گزارش فائو در سال ۱۳۸۴، ۳۲درصد بوده است، متوسط جهانی آن 65 الی 70درصد است که بسیار بالاتر از راندمان مصرف آب در ایران
است. با این حال مطابق اعلام معاون وزیر جهاد کشاورزی آخرین ارزیابیها از راندمان آبیاری در کشور ۴۰درصد است که هنوز در مقایسه با سایر کشورهای همسطح در حال توسعه و با اقلیم مشابه ایران از وضعیت نامناسب و غیرقابل قبولی برخوردار است. بهعنوان مثال راندمان آبیاری براساس گزارش فائو در سال 2000 میلادی در لیبی 60درصد، هند 54درصد، مصر 53درصد، سوریه 45درصد، پاکستان 44درصد، عربستان 43درصد، ترکیه 40درصد، چین 36درصد و ایران 32درصد بوده است. بنابراین با اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی از طریق بهرهگیری از روشهای جدید و نوین آبیاری ضمن افزایش راندمان آبیاری و حفاظت و صیانت از منابع آبی کشور، هم زمینه گسترش سطح زیر کشت و تولید محصولات بیشتر و استقلال اقتصادی فراهم میشود و هم از قبل صرفهجویی و مدیریت مناسب در بخش کشاورزی، منابع آبی جدید برای مصرف شرب تامین میشود.
در دودهه اخیر با گسترش شهرها و افزایش جمعیت از یکسو و همچنین گرمشدن هوا، مصرف آب شهری (شرب) افزایش قابلتوجهی یافته است. با توجه به محدودبودن منابع آبی در گذشته، نیاز به تامین منابع آب جدید از قبیل احداث سدها و حفر چاههای جدید در اولویت کاری وزارت نیرو و شرکتهای زیرمجموعه آن قرار گرفته است. با این وجود زنگ خطر کمبود آب و بحران ناشی از آن در سالهای اخیر بهکرات نواخته شده است و مسوولان ذیربط در ردههای مختلف از طرق مختلف مانند روزنامهها و سایر رسانههای جمعی شنیداری و دیداری هشدارهای جدی به شهروندان دادهاند تا با صرفهجویی و کاهش مصرف آب بتوانند در فصول پرمصرف مانند بهار و تابستان بحران آب را پشتسر بگذارند. در یکی از آخرین اظهارنظرها معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا از قرارگرفتن تهران در معرض تنش آبی خبر داده و اضافه کرده است که شهرهایی مانند اراک، اصفهان، شیراز، قزوین، قم، کرج، کرمان، مشهد، همدان و یزد نیز هماکنون در معرض تنش آبی قرار دارند و در کل به 37میلیونایرانی که معادل 50درصد جمعیت کشور است هشدار کمآبی داده است. با این حال بهنظر میرسد که با وجود هشدارهای زیاد و پیدرپی مسوولان و
حقیقتهایی مبنی بر اینکه ایرانیها 17 برابر میانگین جهانی آب مصرف میکنند توجه کافی و وافی به این هشدارها نمیشود و حاکی از این است که زمان نسبتا زیادی لازم است تا بتوان با اشاعه مستمر فرهنگ صحیح مصرف آب به شهروندان آنها را متقاعد کرد تا با رعایت اصول اولیه در مصرف آب صرفهجویی کنند. هرچند که طبق اظهارنظر معاون وزیر نیرو در امور آب و آبفا چنانچه 10درصد در مصارف مشترکان صرفهجویی شود، میتوانیم تابستان امسال را با کمترین محدودیت و مشکل سپری کنیم؛ اما نکته اصلی و هویدا این است که کشور پهناور ایران چندسالی است که بهطور بسیار جدی وارد مرحله بحران شدید کاهش منابع آب شده است و زمان باقیمانده برای برونرفت از این بحران و حل آن نیز بسیار اندک است و در مناطقی (عمدتا مناطق جنوبی ایران) نیز از زمان عقب هستیم و باعث بهاتمامرسیدن منابع آبی شده است! با تمام این اوصاف سرنخ اصلی در حل بحران آب در ایران نهتنها در بخش شهری نیست بلکه در بزرگترین مصرفکننده منابع آب کشور یعنی بخش کشاورزی است. طبق آمار و ارقامی که در منابع مختلف به آن اشاره شده، در حال حاضر بخش کشاورزی در حدود 95درصد منابع آب کشور را مصرف میکند که با
افزایش سهدرصدی نسبت به سال 1382 مواجه شده است. این در حالی است که طبق آمار، متوسط مصرف آب در بخش کشاورزی در دنیا حدود 70درصد است (در بعضی از کشورها 50درصد نیز گزارش شده است) که بسیار کمتر از رقم فعلی 95درصد در ایران است. طبق سند «راهبردهای توسعه بلندمدت منابع آب کشور» که در تاریخ 1382/7/27 به تصویب هیات محترم وزیران رسیده است و بهعنوان راهنمای مناسبی برای تدوین برنامههای میانمدت و کوتاهمدت مدیریت آب کشور بوده است، اصلاح ساختار مصرف آب در کشور باید بهگونهای باشد که سهم مصارف آب کشاورزی از ٩٢درصد در سال 1382 با احتساب سایر نیازها بهحداکثر ٨٧درصد در 20سال آینده تغییر یابد و درعین حال با افزایش بازده آبیاری و تخصیص آب به محصولات باارزش اقتصادی بیشتر، بازدهی آب در بخش کشاورزی از یککیلوگرم تولید محصولات کشاورزی بهازای یک مترمکعب آب در وضع فعلی به دوبرابر در 20سال آتی افزایش یابد. اما نهتنها این امر بسیار مهم و حیاتی تحقق نیافته است بلکه شرایط مصرف آب در کشاورزی وخیمتر شده و چشمانداز تیرهوتاری را برای کشاورزی و سایر مصارف نیز نشان میدهد. حال پرواضح است که اشاعه فرهنگ صرفهجویی در مصرف
آب کشاورزی بسیار پراهمیتتر از صرفهجویی در مصرف آب شهری است که فقط حدود پنجدرصد منابع آب کشور را مصرف میکند؛ هرچند نباید از اشاعه فرهنگ صرفهجویی در مصرف آب نیز غافل شد زیرا طبق آمار هر شهروند ایرانی بهطور متوسط روزانه 220 الی 250 لیتر آب مصرف میکند در حالیکه متوسط مصرف جهانی 130 لیتر در روز است و هماکنون بر اساس آمارهای موجود نرخ رشد 1/5 درصد هر سال حدود یکمیلیوننفر به جمعیت کشور افزوده میشود که برای حفظ سطح فعلی مصرف نیاز به استحصال سالانه 1/3میلیاردمتر مکعب آب است. بنابراین با احتساب 77میلیوننفر حدود هفتمیلیاردمترمکعب آب در سال برای مصرف شهری و شرب مورد نیاز است، در حالیکه سهم آب کشاورزی 87میلیاردمترمکعب در سال است و این نشان میدهد بخش کشاورزی تقریبا 12 برابر بخش شهری آب مصرف میکند.یکی از عوامل اصلی بالابودن سهم آب کشاورزی در ایران راندمان پایین آبیاری است به گونهای که حدود 68درصد آب مورد استفاده در کشاورزی تلف میشود. در حالی که راندمان آبیاری در ایران مطابق گزارش فائو در سال ۱۳۸۴، ۳۲درصد بوده است، متوسط جهانی آن 65 الی 70درصد است که بسیار بالاتر از راندمان مصرف آب در ایران
است. با این حال مطابق اعلام معاون وزیر جهاد کشاورزی آخرین ارزیابیها از راندمان آبیاری در کشور ۴۰درصد است که هنوز در مقایسه با سایر کشورهای همسطح در حال توسعه و با اقلیم مشابه ایران از وضعیت نامناسب و غیرقابل قبولی برخوردار است. بهعنوان مثال راندمان آبیاری براساس گزارش فائو در سال 2000 میلادی در لیبی 60درصد، هند 54درصد، مصر 53درصد، سوریه 45درصد، پاکستان 44درصد، عربستان 43درصد، ترکیه 40درصد، چین 36درصد و ایران 32درصد بوده است. بنابراین با اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی از طریق بهرهگیری از روشهای جدید و نوین آبیاری ضمن افزایش راندمان آبیاری و حفاظت و صیانت از منابع آبی کشور، هم زمینه گسترش سطح زیر کشت و تولید محصولات بیشتر و استقلال اقتصادی فراهم میشود و هم از قبل صرفهجویی و مدیریت مناسب در بخش کشاورزی، منابع آبی جدید برای مصرف شرب تامین میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.