عشق سالهای وفا
امیرهوشنگ افتخاریراد
بیایید کمی خود را شستوشوی مغزی دهیم.
(ژاک لاکان )
«عشق سالهای وبا» با مرگ آغاز میشود، تکنیکی در متون کلاسیک تراژدی است که از همان ابتدا بهطور نهفته اعلام میکند که این یک تراژدیست، بهعبارتی پایان آن از آغاز رقم خورده است. اما عشق سالهای وبا، تراژدی به شکل معمول نیست؛ اما کتابیست که نوعی تراژدی در آن رقم خورده است که به آن خواهیم رسید.
دکتر جوونال اوربینو در همان ابتدا برای دانشجوی پزشکی روشن میکند که در این شهر خودکشی با سیانور به خاطر عشق مرسوم است. «رایحه تلخ بادام برای او یادآوردِ عشقی ناکامیاب است.» (کلمه برجستهشده توسط راقم این نوشته است.)
شهر دکتر اوربینو دست نخورده و بدون تغییر در «لبه زمان» ایستاده است. همان شهر خشک و سوزان با وحشت شبانهاش؛ امیال تنهایی بلوغ؛ گلهایی که به فساد گرایش دارند و نمکها میگندند؛ شهری که به مدت چهار قرن اتفاقی در آن نیفتاده است.
شهر مستعمره اسپانیا بوده است. اکنون اقتصادسیاسی شهر تجارت است؛ شهری که قبلا مستعمره اسپانیا بوده و بردهداری در آن رواج داشته و در زمان دکتر اوربینو ورافتاده است. عشق در این شهر، «کند و دشوار» بوده است. «قرن نوزدهم برای همه میگذرد الا ما.»
ساختار طبقاتی رمان هم مشخص است. دکتر اوربینو از خانوادهای مرفه و متشخص است. فلورینتو آریزا، که پدرش قانونا او را به فرزندی قبول نکرده، با مادرش زندگی میکند و از طبقه غیرمرفه است. فرمینا دازا نیز از خانواده مرفه است.
فلورینتو، در نوجوانی عاشق فرمینا میشود؛ فرمینا که در آن زمان دختر دبیرستانی است، در ابتدا هیجانی در برابر ابراز عشق فلورینتو ندارد. اما نسبت به او «کنجکاوی» داشته و نمیدانسته همین کنجکاوی نشانه عشق است؛ «او مثل یک چلچله زمستانی» وارد زندگی فرمینا شده بود. فلورینتو با رنج و الم شروع میکند به «بیان» عشق خود. ابزار او نامه نوشتن است و در این راه مرارتها میبیند. سرانجام پدر فرمینا با رابطه و ازدواج این دو دلداده مخالف است و دکتر اوربینو را از هر لحاظ برای دخترش مناسب میداند. فرمینا و اوربینو ازدواج میکنند. زندگی زناشویی موفق دارند و پیر میشوند. در این میان، فلورینتو نیز در تب و تاب عشق جوانی، پیر میشود. ازدواج نمیکند اما روابط گسترده با زنان دارد. تا روزی که دکتر اوربینو در اثر حادثهای میمیرد. و در همان زمان به سراغ فرمینا میرود: «فرمینا، من بیش از پنجاه سال است که منتظر چنین فرصتی هستم، تا بار دیگر سوگند وفاداری و عشق بیپایان و جاودانه خود را ابراز کنم.» فرمینا او را از خانه بیرون میاندازد و برایش مرگی زود را آرزو میکند. اما کنجکاوی دوره جوانی نسبت به این «چلچله زمستانی» هنوز در او وجود دارد.
اما آیا عشق سالهای وبا، کتابی درباره عشق است یا زمان؟ تاکید فلورینتو بر «پنجاه و یک سال و نه ماه و چهار روز» انتظار، گواهیست بر دست و پنجه نرم کردن با زمان. تکین بودنِ رخداد عشق، نیازمند وفاداریست. و گره مساله در همینجاست. چه چیز نشاندهنده این وفاداریست؟ فلورینتو در غیاب فرمینا، روابط گسترده دارد (بیش از چند هزار مورد! ) این اولین خصلتِ عامی است که به ذهن همه میرسد: اگر عاشق من هستی بنابراین نمیتوانی با کسی دیگر باشی.
سه نکته درخصوص این طرح کلی وجود دارد: عشق، چیزی ضد زمان است، مرد و زن در ابتدا و پایان دوباره با هم هستند؛ مساله رابطه عشق و رابطه جنسی؛ و سرانجام وفاداری و خیانت.
جذابیت پنهان در اتصال دو طبقه متضاد بهواسطه عشق، از آن حیث به نظر قابل اهمیت است که نوعی آپاراتوس یا دستگاههای ایدئولوژیک حاکم را به رخ هم میکشند و در مقابل هم قرار میدهند. گرچه عشق، عشقی کاملا کلیشهای رمانتیک باشد، ارزش چنین کلیشهای تنها در برجسته شدنِ نقش بیرون است. همان بیرونی که قوانین و کدهای نهادی را برمیسازد. کسی که تماما در سیطره قوانین طبقه خاص خود به سر میبرد، چیزی نظیر عشق میتواند توجه او را به بیرون از آن قواعد متقاعد کند و او را به سمت آن رهنمود کند. این بیرون را میتوانیم نیز به «دیگری بزرگ» تعبیر کنیم.
بنابراین وجود عنصر طبقاتی در «عشق سالهای وبا»، به دستگاههای ایدئولوژیکِ آلتوسری مرتبط است. فرمینا چندان تلاشی برای رهایی از قوانین نهادی طبقه خود نمیکند، فیالواقع او هیچ جهدی برای برهم زدن آنها نمیکند. چنین داستانی، کاملا متمایز از داستان رومئو و ژولیت یا حتی داستانهایی با ساختار طبقاتی هستند که قهرمانان آگاهانه قواعد را زیر پا میگذارند.
فرمینا، دست به عملی خطیر برای رسیدن به فلورینتو نمیزند. چرا؟ چون «میل» او در معنایی که لاکان مستفاد میکند وابسته به همان قواعد طبقه خودش است. فرمینا ناخودآگاه نمیخواهد قواعد طبقه خود را نقض کند، چون میداند در این صورت میلش تداوم نمیپذیرد. زیرا اساسا میل تحققپذیر نیست. «درخصوص میل، لذت چیزیست که سوژه هرگز بدان نمیرسد، آنچه را که سوژه میخواهد اما هرگز به چنگ نمیآورد.» یا هربار هم که به چنگ آورد، خواهد گفت اوه، این، آن نیست. فرمینا نمیخواهد به این ناکامی برسد پس چرا باید همان قوانینی که میل را یعنی نرسیدن را محقق میکنند، بر هم بزند؟ چرا باید قوانین و شعائری را که نگهدارنده میل هستند بههم زند؟
فلورینتو، اما خود را به هر دری میزند. تلاشهایی هم برای فراموشکردن صورت میدهد. آیا این نکته پایه در زن در مقام محافظهکاری و حفظ قواعد حاکم بر میل دارد؟
یادآوری جمله معروف لاکان «رابطهای بین جنسیتها وجود ندارد، » در اینجا بیمورد نیست.
اصلا بپرسیم چرا عشق وجود دارد؟ لاکان پاسخ میدهد: چون رابطه جنسی وجود ندارد. عشق، سرابی است که خلاءِ امکانناپذیری بین دو جنس را پر کند.
روایت ژیژک از یک آگهی تبلیغاتی تلویزیونی برای توضیح چنین چیزی سودمند است: دخترکی خندان، آوازخوان و پایکوبان در دشتی هروله میکند، از نهری میپرد و قورباغهای میبیند. آن را در دست میگیرد و میبوسد. قورباغه بدل به کابویی خوشتیپ میشود (که اشاره به قصه کهن تبدیل شدن قورباغه به شاهزاده است). کابوی برای دخترک همان فالوس است. کابوی حریصانه به دختر مینگرد و متقابلا او را میبوسد. اینبار دختر بدل به بطری ماءالشعیر (یا object petit a) خنکی میشود. لذت هر کدام در اینجا یکی قورباغهایست که کابوی میشود، یکی دختری که بطری میشود. فیالواقع هیچ رابطهای در اینجا رخ نمیدهد، چون ژوییسانس زن و مرد متفاوت است. بهزعم ژیژک اگر بخواهیم از رابطه حرف بزنیم باید بگوییم قورباغهای که بطری در آغوش میگیرد.
چون نظم نمادین مورد نظر لاکان، واجد تقارن نیست، بنابراین تقارنی بین رابطه زن و مرد وجود ندارد. هر چیزی در نظم نمادین، توسط دالّی، دلالت پیدا میکند. زن، در نظم نمادین مردانه، دالّی دارد (همان بطری) که نشانه دلالت مفهوم زن است. حال از آنجا که نظم نمادین، نامتقارن است (یعنی بطری و قورباغه، متقارن نیستند)، بنابراین، دالِّ متناسبی بین زن و مرد وجود ندارد. دالّی که دلالت بر زن دارد، همانی نیست که دلالت بر مرد دارد. باز به تعبیر لاکان، «چیزی که آنجاست، همانی نیست که آنجاست.» صورت سمبلیک چیزها، همان چیزها نیستند. فرضا ماسک را در نظر بگیرید که هر فردی در اجتماع به چهره خود میزند. نکته مهم این است که چیزی که در خود ماسک است (صورت سمبلیک) اهمیت دارد، نه کنجکاوی برای آنچه در پشت ماسک است که شاید هم وجود نداشته باشد.
پس یک دال- یا به تعبیر دریدایی که زبان را فالوسمحور میداند- یک فالوس وجود ندارد که بر رابطه بین دو جنس حاکم باشد. هر تنِ معطوف به ژوییسانس/کیف/لذت، باید در حکم میانجی و واسطه باشد. و این واسطهها، دالهای ناهماهنگ دارند. به این دلیل است که لاکان میگوید رابطه جنسی وجود ندارد. هر لذتی، لذتِ همان تن است و این لذت او را از دیگری دور میکند.
حال در اینجاست که عشق، بهزعم لاکان، در فقدانِ این رابطه (امری ناممکن) ظاهر میشود.
فرمینا و فلورینتو، سراسر عمر خود عملا هیچ رابطهای با هم ندارند، تنها چیزی که میان آنها برای مدتی ردوبدل میشود، نامهها هستند. فرمینا ازدواج میکند و با یک میلی تحققناپذیر و همیشگی زندگی میکند. طبعا زندگی روزمره نیز کارکردهای خودش را برای پوشاندن دارد. برای فلورینتو که همواره در پی لذت است، فرمینا یک شبح است که در سراسر زندگی او در حرکت است. فرمینا برای فلورینتو یک مفقوده است.
اگر آنطور که لاکان میگوید باید بین رانه (drive) و میل (desire) تفاوتی قایل شویم. رانه، راههای دیگری برای لذت است. سوژه چون نمیتواند میل را برآورده کند، از راههای دیگر کامیابی را میخواهد. این کامیابی با کامیابی میل فرق دارد، چون طبعا میل برآورده نمیشود، پس کامیابی میلِ نامتحقق هم باید فرق کند. جهدِ مکرر و شکستخورده سوژه برای رسیدن به آن هدفی که گم شده، خود لذتی برای اوست. فرمینا برای فلورینتو، هدفی گمشده است، تمام روابط عدیده او با زنان دیگر، نیز چیزی نیست جز نشانه اینکه او هدفی (فرمینا) را گم کرده است، میلی که تحققپذیر نیست. اما لذتی که از روابط با زنان دیگر دارد، رانه است، طبعا نه میل. این روابط راههای دیگری برای لذتبردن هستند که جایگزین شدهاند. همیشه یک «اگوی- ایدهآل» وجود دارد که سوژه به آن میل دارد، به یک ابژه مفقود یا گمشده، یا ابژه ناممکن. «اگوی- ایدهآل، جایی در نظم نمادین است که سوژه همیشه دوست دارد، از آنجا خودش را چنانکه [ایدهآلِ خود] است، دیده شود.» فرد عاشق، عشق خود را در جایگاه این «اگوی-ایدهآل» میگذارد. بهواقع، با این کار نارسیسم خود را نشان میدهد. بدین خاطر است که لاکان میگوید ما به کسی که دوستش داریم، چیزی را میدهیم که ندارد. ایماژ ایدهآلی که هر فرد خواهان آن است، به ابژه عشق منتقل میشود. این ابژه را لاکان، object petit a مینامد. ما نمیتوانیم همه ابژه را بخواهیم، همواره پارهای از آن را در اختیار خواهیم داشت. مانند بطری ماءالشعیر در مثال مذکور. اما چیزی که میتواند از میل محافظت کند چیست؟ چیزی که فلورینتو یا فرمینا را به میل مرتبط میکند چیست؟ به تعبیر لاکان، فانتزی است. دوربودن یا دورنگهداشتنِ فلورینتو و فرمینا، که در نظر اول مسبب آن، همان قواعد شداد و غلاظیست که از طرف نهادها و آپاراتوس جامعه تحمیل میشود، با نگاه لاکانی، به مساله حفظِ میل برمیگردد. در هربار رابطه او با زنان دیگر، فانتزی فرمینا وجود دارد، نداشتن هیچ رابطهای با فرمینا، حاکی از این است که نخست رابطه بین زن و مرد ناممکن است، دوم اینکه میل با فانتزی داشتن به کسی/چیزی حفظ میشود.
اما نکته دیگر، فلورینتو هیچگاه ازدواج نمیکند. آیا این شاخص وفاداری اوست؟ اگر عشق را یکی از رویههای حقیقت بدانیم (بدیو)، وفاداری در عشق، همواره یادآوردِ رویه حقیقت است که رخداد است. فرضا یک مواجهه صاعقهوار بین فلورینتو و فرمینا، رخداد عشق است. وفادارماندن به این عشق، زندهنگهداشتن آن رخدادِ مواجهه است.
در عشق اولین شرطِ معرف وفاداری، که در افواه عام دیده میشود، همبسترنشدن با کسی دیگر است. بهزعم بدیو، مساله کمی پیچیدهتر از این شرط است. مساله به رابطه عشق و میل برمیگردد. عشق میخواهد که میل را در خود ادغام کند. اما میل قوانین خودش را دارد. میل هم یکی از «چیزهای ناهمجنس» است که عشق باید در خود ادغام کند. بنابراین، میتوان گفت، وفاداری از بنیاد، «حالتمندی ساده و قابل مشاهده نظمی» است که بر میل اعمال میشود. اگر وفاداری، نظم یا دیسیپلینی است که فرد عاشق حاکم میکند، بنابراین، باید پرسید عشق فلورینتو چه نظمی را بر میل حاکم کرده است که نشانه وفادارماندن است؟ در اینجا باید گفت ناکامی دیگر فلورینتو همین است که عشق، نتوانست دیسیپلین خود را بر میل حاکم کند. اما با این حال، همواره چیزی وجود دارد: و آن اظهاریه ممتدِ «من دوستت دارم» است. اظهاریه ممتدِ «دوستت دارم»، چیزی نیست جز آنچه بدیو میگوید: گنجاندنِ ابدیت در زمانِگذار و موقتی. مرگ دکتر آربینو، برای فلورینتو، علیالخصوص که با شتاب به خانه فرمینا میرود و در حالیکه هنوز کفن دکتر خشک نشده به او میگوید: «فرمینا، من بیش از پنجاهسال است که منتظر چنین فرصتی هستم، تا بار دیگر سوگند وفاداری و عشق بیپایان و ابدی خود را ابراز کنم.» بهراستی که برای فلورینتو، فرصتی است، بخت و اقبال؛ چون ممکن بود خود او پیش از فرمینا یا دکتر آربینو مرده باشد. یا ممکن بود، فرمینا پیش از آن دو مرده باشد. پس برای او، بهراستی مرگ یکی، یک فرصت است. عشق تا بدین حد بیرحم است. همچنان که در سیاست نیز مرگ یکنفر میتواند فرصت تلقی شود. فلورینتو، بهرغم روابط گستردهاش اما اظهاریه خود را با وفاداری و ابدی تمام میکند. درست است که میل، قوانین خودش را دارد. یا شاید بهتر است به جای میل بگوییم رانه. اما «عشق سالهای وبا»، زمانی خاص را میآفریند که از دلِ عشق درآمده است. این ضد زمان در درون زمانِ جهان جاریست. زمانی است که در نخستین مواجهه دونفر، خلق میشود و پس از سالها، تو گفتی، که از انجماد بیرون میآید و تازه و زنده است.
اما آنچه ابتدا اشاره کردم؛ که چرا «عشق سالهای وبا» با اینکه در آخر عشقی وصالیافته میشود، چون فرمینا تقاضای فلورینتو را میپذیرد، این است که بدون اینکه صحنهای خونین مانند تراژدیهای کلاسیک رخ داده باشد، آنها درست در جایی آغاز میکنند که پایان است. زندگی جایی شروع میشود که پایان آن است و این صورتی تراژیکتر از یک تراژدی دارد.
دکتر جوونال اوربینو در همان ابتدا برای دانشجوی پزشکی روشن میکند که در این شهر خودکشی با سیانور به خاطر عشق مرسوم است. «رایحه تلخ بادام برای او یادآوردِ عشقی ناکامیاب است.» (کلمه برجستهشده توسط راقم این نوشته است.)
شهر دکتر اوربینو دست نخورده و بدون تغییر در «لبه زمان» ایستاده است. همان شهر خشک و سوزان با وحشت شبانهاش؛ امیال تنهایی بلوغ؛ گلهایی که به فساد گرایش دارند و نمکها میگندند؛ شهری که به مدت چهار قرن اتفاقی در آن نیفتاده است.
شهر مستعمره اسپانیا بوده است. اکنون اقتصادسیاسی شهر تجارت است؛ شهری که قبلا مستعمره اسپانیا بوده و بردهداری در آن رواج داشته و در زمان دکتر اوربینو ورافتاده است. عشق در این شهر، «کند و دشوار» بوده است. «قرن نوزدهم برای همه میگذرد الا ما.»
ساختار طبقاتی رمان هم مشخص است. دکتر اوربینو از خانوادهای مرفه و متشخص است. فلورینتو آریزا، که پدرش قانونا او را به فرزندی قبول نکرده، با مادرش زندگی میکند و از طبقه غیرمرفه است. فرمینا دازا نیز از خانواده مرفه است.
فلورینتو، در نوجوانی عاشق فرمینا میشود؛ فرمینا که در آن زمان دختر دبیرستانی است، در ابتدا هیجانی در برابر ابراز عشق فلورینتو ندارد. اما نسبت به او «کنجکاوی» داشته و نمیدانسته همین کنجکاوی نشانه عشق است؛ «او مثل یک چلچله زمستانی» وارد زندگی فرمینا شده بود. فلورینتو با رنج و الم شروع میکند به «بیان» عشق خود. ابزار او نامه نوشتن است و در این راه مرارتها میبیند. سرانجام پدر فرمینا با رابطه و ازدواج این دو دلداده مخالف است و دکتر اوربینو را از هر لحاظ برای دخترش مناسب میداند. فرمینا و اوربینو ازدواج میکنند. زندگی زناشویی موفق دارند و پیر میشوند. در این میان، فلورینتو نیز در تب و تاب عشق جوانی، پیر میشود. ازدواج نمیکند اما روابط گسترده با زنان دارد. تا روزی که دکتر اوربینو در اثر حادثهای میمیرد. و در همان زمان به سراغ فرمینا میرود: «فرمینا، من بیش از پنجاه سال است که منتظر چنین فرصتی هستم، تا بار دیگر سوگند وفاداری و عشق بیپایان و جاودانه خود را ابراز کنم.» فرمینا او را از خانه بیرون میاندازد و برایش مرگی زود را آرزو میکند. اما کنجکاوی دوره جوانی نسبت به این «چلچله زمستانی» هنوز در او وجود دارد.
اما آیا عشق سالهای وبا، کتابی درباره عشق است یا زمان؟ تاکید فلورینتو بر «پنجاه و یک سال و نه ماه و چهار روز» انتظار، گواهیست بر دست و پنجه نرم کردن با زمان. تکین بودنِ رخداد عشق، نیازمند وفاداریست. و گره مساله در همینجاست. چه چیز نشاندهنده این وفاداریست؟ فلورینتو در غیاب فرمینا، روابط گسترده دارد (بیش از چند هزار مورد! ) این اولین خصلتِ عامی است که به ذهن همه میرسد: اگر عاشق من هستی بنابراین نمیتوانی با کسی دیگر باشی.
سه نکته درخصوص این طرح کلی وجود دارد: عشق، چیزی ضد زمان است، مرد و زن در ابتدا و پایان دوباره با هم هستند؛ مساله رابطه عشق و رابطه جنسی؛ و سرانجام وفاداری و خیانت.
جذابیت پنهان در اتصال دو طبقه متضاد بهواسطه عشق، از آن حیث به نظر قابل اهمیت است که نوعی آپاراتوس یا دستگاههای ایدئولوژیک حاکم را به رخ هم میکشند و در مقابل هم قرار میدهند. گرچه عشق، عشقی کاملا کلیشهای رمانتیک باشد، ارزش چنین کلیشهای تنها در برجسته شدنِ نقش بیرون است. همان بیرونی که قوانین و کدهای نهادی را برمیسازد. کسی که تماما در سیطره قوانین طبقه خاص خود به سر میبرد، چیزی نظیر عشق میتواند توجه او را به بیرون از آن قواعد متقاعد کند و او را به سمت آن رهنمود کند. این بیرون را میتوانیم نیز به «دیگری بزرگ» تعبیر کنیم.
بنابراین وجود عنصر طبقاتی در «عشق سالهای وبا»، به دستگاههای ایدئولوژیکِ آلتوسری مرتبط است. فرمینا چندان تلاشی برای رهایی از قوانین نهادی طبقه خود نمیکند، فیالواقع او هیچ جهدی برای برهم زدن آنها نمیکند. چنین داستانی، کاملا متمایز از داستان رومئو و ژولیت یا حتی داستانهایی با ساختار طبقاتی هستند که قهرمانان آگاهانه قواعد را زیر پا میگذارند.
فرمینا، دست به عملی خطیر برای رسیدن به فلورینتو نمیزند. چرا؟ چون «میل» او در معنایی که لاکان مستفاد میکند وابسته به همان قواعد طبقه خودش است. فرمینا ناخودآگاه نمیخواهد قواعد طبقه خود را نقض کند، چون میداند در این صورت میلش تداوم نمیپذیرد. زیرا اساسا میل تحققپذیر نیست. «درخصوص میل، لذت چیزیست که سوژه هرگز بدان نمیرسد، آنچه را که سوژه میخواهد اما هرگز به چنگ نمیآورد.» یا هربار هم که به چنگ آورد، خواهد گفت اوه، این، آن نیست. فرمینا نمیخواهد به این ناکامی برسد پس چرا باید همان قوانینی که میل را یعنی نرسیدن را محقق میکنند، بر هم بزند؟ چرا باید قوانین و شعائری را که نگهدارنده میل هستند بههم زند؟
فلورینتو، اما خود را به هر دری میزند. تلاشهایی هم برای فراموشکردن صورت میدهد. آیا این نکته پایه در زن در مقام محافظهکاری و حفظ قواعد حاکم بر میل دارد؟
یادآوری جمله معروف لاکان «رابطهای بین جنسیتها وجود ندارد، » در اینجا بیمورد نیست.
اصلا بپرسیم چرا عشق وجود دارد؟ لاکان پاسخ میدهد: چون رابطه جنسی وجود ندارد. عشق، سرابی است که خلاءِ امکانناپذیری بین دو جنس را پر کند.
روایت ژیژک از یک آگهی تبلیغاتی تلویزیونی برای توضیح چنین چیزی سودمند است: دخترکی خندان، آوازخوان و پایکوبان در دشتی هروله میکند، از نهری میپرد و قورباغهای میبیند. آن را در دست میگیرد و میبوسد. قورباغه بدل به کابویی خوشتیپ میشود (که اشاره به قصه کهن تبدیل شدن قورباغه به شاهزاده است). کابوی برای دخترک همان فالوس است. کابوی حریصانه به دختر مینگرد و متقابلا او را میبوسد. اینبار دختر بدل به بطری ماءالشعیر (یا object petit a) خنکی میشود. لذت هر کدام در اینجا یکی قورباغهایست که کابوی میشود، یکی دختری که بطری میشود. فیالواقع هیچ رابطهای در اینجا رخ نمیدهد، چون ژوییسانس زن و مرد متفاوت است. بهزعم ژیژک اگر بخواهیم از رابطه حرف بزنیم باید بگوییم قورباغهای که بطری در آغوش میگیرد.
چون نظم نمادین مورد نظر لاکان، واجد تقارن نیست، بنابراین تقارنی بین رابطه زن و مرد وجود ندارد. هر چیزی در نظم نمادین، توسط دالّی، دلالت پیدا میکند. زن، در نظم نمادین مردانه، دالّی دارد (همان بطری) که نشانه دلالت مفهوم زن است. حال از آنجا که نظم نمادین، نامتقارن است (یعنی بطری و قورباغه، متقارن نیستند)، بنابراین، دالِّ متناسبی بین زن و مرد وجود ندارد. دالّی که دلالت بر زن دارد، همانی نیست که دلالت بر مرد دارد. باز به تعبیر لاکان، «چیزی که آنجاست، همانی نیست که آنجاست.» صورت سمبلیک چیزها، همان چیزها نیستند. فرضا ماسک را در نظر بگیرید که هر فردی در اجتماع به چهره خود میزند. نکته مهم این است که چیزی که در خود ماسک است (صورت سمبلیک) اهمیت دارد، نه کنجکاوی برای آنچه در پشت ماسک است که شاید هم وجود نداشته باشد.
پس یک دال- یا به تعبیر دریدایی که زبان را فالوسمحور میداند- یک فالوس وجود ندارد که بر رابطه بین دو جنس حاکم باشد. هر تنِ معطوف به ژوییسانس/کیف/لذت، باید در حکم میانجی و واسطه باشد. و این واسطهها، دالهای ناهماهنگ دارند. به این دلیل است که لاکان میگوید رابطه جنسی وجود ندارد. هر لذتی، لذتِ همان تن است و این لذت او را از دیگری دور میکند.
حال در اینجاست که عشق، بهزعم لاکان، در فقدانِ این رابطه (امری ناممکن) ظاهر میشود.
فرمینا و فلورینتو، سراسر عمر خود عملا هیچ رابطهای با هم ندارند، تنها چیزی که میان آنها برای مدتی ردوبدل میشود، نامهها هستند. فرمینا ازدواج میکند و با یک میلی تحققناپذیر و همیشگی زندگی میکند. طبعا زندگی روزمره نیز کارکردهای خودش را برای پوشاندن دارد. برای فلورینتو که همواره در پی لذت است، فرمینا یک شبح است که در سراسر زندگی او در حرکت است. فرمینا برای فلورینتو یک مفقوده است.
اگر آنطور که لاکان میگوید باید بین رانه (drive) و میل (desire) تفاوتی قایل شویم. رانه، راههای دیگری برای لذت است. سوژه چون نمیتواند میل را برآورده کند، از راههای دیگر کامیابی را میخواهد. این کامیابی با کامیابی میل فرق دارد، چون طبعا میل برآورده نمیشود، پس کامیابی میلِ نامتحقق هم باید فرق کند. جهدِ مکرر و شکستخورده سوژه برای رسیدن به آن هدفی که گم شده، خود لذتی برای اوست. فرمینا برای فلورینتو، هدفی گمشده است، تمام روابط عدیده او با زنان دیگر، نیز چیزی نیست جز نشانه اینکه او هدفی (فرمینا) را گم کرده است، میلی که تحققپذیر نیست. اما لذتی که از روابط با زنان دیگر دارد، رانه است، طبعا نه میل. این روابط راههای دیگری برای لذتبردن هستند که جایگزین شدهاند. همیشه یک «اگوی- ایدهآل» وجود دارد که سوژه به آن میل دارد، به یک ابژه مفقود یا گمشده، یا ابژه ناممکن. «اگوی- ایدهآل، جایی در نظم نمادین است که سوژه همیشه دوست دارد، از آنجا خودش را چنانکه [ایدهآلِ خود] است، دیده شود.» فرد عاشق، عشق خود را در جایگاه این «اگوی-ایدهآل» میگذارد. بهواقع، با این کار نارسیسم خود را نشان میدهد. بدین خاطر است که لاکان میگوید ما به کسی که دوستش داریم، چیزی را میدهیم که ندارد. ایماژ ایدهآلی که هر فرد خواهان آن است، به ابژه عشق منتقل میشود. این ابژه را لاکان، object petit a مینامد. ما نمیتوانیم همه ابژه را بخواهیم، همواره پارهای از آن را در اختیار خواهیم داشت. مانند بطری ماءالشعیر در مثال مذکور. اما چیزی که میتواند از میل محافظت کند چیست؟ چیزی که فلورینتو یا فرمینا را به میل مرتبط میکند چیست؟ به تعبیر لاکان، فانتزی است. دوربودن یا دورنگهداشتنِ فلورینتو و فرمینا، که در نظر اول مسبب آن، همان قواعد شداد و غلاظیست که از طرف نهادها و آپاراتوس جامعه تحمیل میشود، با نگاه لاکانی، به مساله حفظِ میل برمیگردد. در هربار رابطه او با زنان دیگر، فانتزی فرمینا وجود دارد، نداشتن هیچ رابطهای با فرمینا، حاکی از این است که نخست رابطه بین زن و مرد ناممکن است، دوم اینکه میل با فانتزی داشتن به کسی/چیزی حفظ میشود.
اما نکته دیگر، فلورینتو هیچگاه ازدواج نمیکند. آیا این شاخص وفاداری اوست؟ اگر عشق را یکی از رویههای حقیقت بدانیم (بدیو)، وفاداری در عشق، همواره یادآوردِ رویه حقیقت است که رخداد است. فرضا یک مواجهه صاعقهوار بین فلورینتو و فرمینا، رخداد عشق است. وفادارماندن به این عشق، زندهنگهداشتن آن رخدادِ مواجهه است.
در عشق اولین شرطِ معرف وفاداری، که در افواه عام دیده میشود، همبسترنشدن با کسی دیگر است. بهزعم بدیو، مساله کمی پیچیدهتر از این شرط است. مساله به رابطه عشق و میل برمیگردد. عشق میخواهد که میل را در خود ادغام کند. اما میل قوانین خودش را دارد. میل هم یکی از «چیزهای ناهمجنس» است که عشق باید در خود ادغام کند. بنابراین، میتوان گفت، وفاداری از بنیاد، «حالتمندی ساده و قابل مشاهده نظمی» است که بر میل اعمال میشود. اگر وفاداری، نظم یا دیسیپلینی است که فرد عاشق حاکم میکند، بنابراین، باید پرسید عشق فلورینتو چه نظمی را بر میل حاکم کرده است که نشانه وفادارماندن است؟ در اینجا باید گفت ناکامی دیگر فلورینتو همین است که عشق، نتوانست دیسیپلین خود را بر میل حاکم کند. اما با این حال، همواره چیزی وجود دارد: و آن اظهاریه ممتدِ «من دوستت دارم» است. اظهاریه ممتدِ «دوستت دارم»، چیزی نیست جز آنچه بدیو میگوید: گنجاندنِ ابدیت در زمانِگذار و موقتی. مرگ دکتر آربینو، برای فلورینتو، علیالخصوص که با شتاب به خانه فرمینا میرود و در حالیکه هنوز کفن دکتر خشک نشده به او میگوید: «فرمینا، من بیش از پنجاهسال است که منتظر چنین فرصتی هستم، تا بار دیگر سوگند وفاداری و عشق بیپایان و ابدی خود را ابراز کنم.» بهراستی که برای فلورینتو، فرصتی است، بخت و اقبال؛ چون ممکن بود خود او پیش از فرمینا یا دکتر آربینو مرده باشد. یا ممکن بود، فرمینا پیش از آن دو مرده باشد. پس برای او، بهراستی مرگ یکی، یک فرصت است. عشق تا بدین حد بیرحم است. همچنان که در سیاست نیز مرگ یکنفر میتواند فرصت تلقی شود. فلورینتو، بهرغم روابط گستردهاش اما اظهاریه خود را با وفاداری و ابدی تمام میکند. درست است که میل، قوانین خودش را دارد. یا شاید بهتر است به جای میل بگوییم رانه. اما «عشق سالهای وبا»، زمانی خاص را میآفریند که از دلِ عشق درآمده است. این ضد زمان در درون زمانِ جهان جاریست. زمانی است که در نخستین مواجهه دونفر، خلق میشود و پس از سالها، تو گفتی، که از انجماد بیرون میآید و تازه و زنده است.
اما آنچه ابتدا اشاره کردم؛ که چرا «عشق سالهای وبا» با اینکه در آخر عشقی وصالیافته میشود، چون فرمینا تقاضای فلورینتو را میپذیرد، این است که بدون اینکه صحنهای خونین مانند تراژدیهای کلاسیک رخ داده باشد، آنها درست در جایی آغاز میکنند که پایان است. زندگی جایی شروع میشود که پایان آن است و این صورتی تراژیکتر از یک تراژدی دارد.
بیایید کمی خود را شستوشوی مغزی دهیم.
(ژاک لاکان )
«عشق سالهای وبا» با مرگ آغاز میشود، تکنیکی در متون کلاسیک تراژدی است که از همان ابتدا بهطور نهفته اعلام میکند که این یک تراژدیست، بهعبارتی پایان آن از آغاز رقم خورده است. اما عشق سالهای وبا، تراژدی به شکل معمول نیست؛ اما کتابیست که نوعی تراژدی در آن رقم خورده است که به آن خواهیم رسید.
دکتر جوونال اوربینو در همان ابتدا برای دانشجوی پزشکی روشن میکند که در این شهر خودکشی با سیانور به خاطر عشق مرسوم است. «رایحه تلخ بادام برای او یادآوردِ عشقی ناکامیاب است.» (کلمه برجستهشده توسط راقم این نوشته است.)
شهر دکتر اوربینو دست نخورده و بدون تغییر در «لبه زمان» ایستاده است. همان شهر خشک و سوزان با وحشت شبانهاش؛ امیال تنهایی بلوغ؛ گلهایی که به فساد گرایش دارند و نمکها میگندند؛ شهری که به مدت چهار قرن اتفاقی در آن نیفتاده است.
شهر مستعمره اسپانیا بوده است. اکنون اقتصادسیاسی شهر تجارت است؛ شهری که قبلا مستعمره اسپانیا بوده و بردهداری در آن رواج داشته و در زمان دکتر اوربینو ورافتاده است. عشق در این شهر، «کند و دشوار» بوده است. «قرن نوزدهم برای همه میگذرد الا ما.»
ساختار طبقاتی رمان هم مشخص است. دکتر اوربینو از خانوادهای مرفه و متشخص است. فلورینتو آریزا، که پدرش قانونا او را به فرزندی قبول نکرده، با مادرش زندگی میکند و از طبقه غیرمرفه است. فرمینا دازا نیز از خانواده مرفه است.
فلورینتو، در نوجوانی عاشق فرمینا میشود؛ فرمینا که در آن زمان دختر دبیرستانی است، در ابتدا هیجانی در برابر ابراز عشق فلورینتو ندارد. اما نسبت به او «کنجکاوی» داشته و نمیدانسته همین کنجکاوی نشانه عشق است؛ «او مثل یک چلچله زمستانی» وارد زندگی فرمینا شده بود. فلورینتو با رنج و الم شروع میکند به «بیان» عشق خود. ابزار او نامه نوشتن است و در این راه مرارتها میبیند. سرانجام پدر فرمینا با رابطه و ازدواج این دو دلداده مخالف است و دکتر اوربینو را از هر لحاظ برای دخترش مناسب میداند. فرمینا و اوربینو ازدواج میکنند. زندگی زناشویی موفق دارند و پیر میشوند. در این میان، فلورینتو نیز در تب و تاب عشق جوانی، پیر میشود. ازدواج نمیکند اما روابط گسترده با زنان دارد. تا روزی که دکتر اوربینو در اثر حادثهای میمیرد. و در همان زمان به سراغ فرمینا میرود: «فرمینا، من بیش از پنجاه سال است که منتظر چنین فرصتی هستم، تا بار دیگر سوگند وفاداری و عشق بیپایان و جاودانه خود را ابراز کنم.» فرمینا او را از خانه بیرون میاندازد و برایش مرگی زود را آرزو میکند. اما کنجکاوی دوره جوانی نسبت به این «چلچله زمستانی» هنوز در او وجود دارد.
اما آیا عشق سالهای وبا، کتابی درباره عشق است یا زمان؟ تاکید فلورینتو بر «پنجاه و یک سال و نه ماه و چهار روز» انتظار، گواهیست بر دست و پنجه نرم کردن با زمان. تکین بودنِ رخداد عشق، نیازمند وفاداریست. و گره مساله در همینجاست. چه چیز نشاندهنده این وفاداریست؟ فلورینتو در غیاب فرمینا، روابط گسترده دارد (بیش از چند هزار مورد! ) این اولین خصلتِ عامی است که به ذهن همه میرسد: اگر عاشق من هستی بنابراین نمیتوانی با کسی دیگر باشی.
سه نکته درخصوص این طرح کلی وجود دارد: عشق، چیزی ضد زمان است، مرد و زن در ابتدا و پایان دوباره با هم هستند؛ مساله رابطه عشق و رابطه جنسی؛ و سرانجام وفاداری و خیانت.
جذابیت پنهان در اتصال دو طبقه متضاد بهواسطه عشق، از آن حیث به نظر قابل اهمیت است که نوعی آپاراتوس یا دستگاههای ایدئولوژیک حاکم را به رخ هم میکشند و در مقابل هم قرار میدهند. گرچه عشق، عشقی کاملا کلیشهای رمانتیک باشد، ارزش چنین کلیشهای تنها در برجسته شدنِ نقش بیرون است. همان بیرونی که قوانین و کدهای نهادی را برمیسازد. کسی که تماما در سیطره قوانین طبقه خاص خود به سر میبرد، چیزی نظیر عشق میتواند توجه او را به بیرون از آن قواعد متقاعد کند و او را به سمت آن رهنمود کند. این بیرون را میتوانیم نیز به «دیگری بزرگ» تعبیر کنیم.
بنابراین وجود عنصر طبقاتی در «عشق سالهای وبا»، به دستگاههای ایدئولوژیکِ آلتوسری مرتبط است. فرمینا چندان تلاشی برای رهایی از قوانین نهادی طبقه خود نمیکند، فیالواقع او هیچ جهدی برای برهم زدن آنها نمیکند. چنین داستانی، کاملا متمایز از داستان رومئو و ژولیت یا حتی داستانهایی با ساختار طبقاتی هستند که قهرمانان آگاهانه قواعد را زیر پا میگذارند.
فرمینا، دست به عملی خطیر برای رسیدن به فلورینتو نمیزند. چرا؟ چون «میل» او در معنایی که لاکان مستفاد میکند وابسته به همان قواعد طبقه خودش است. فرمینا ناخودآگاه نمیخواهد قواعد طبقه خود را نقض کند، چون میداند در این صورت میلش تداوم نمیپذیرد. زیرا اساسا میل تحققپذیر نیست. «درخصوص میل، لذت چیزیست که سوژه هرگز بدان نمیرسد، آنچه را که سوژه میخواهد اما هرگز به چنگ نمیآورد.» یا هربار هم که به چنگ آورد، خواهد گفت اوه، این، آن نیست. فرمینا نمیخواهد به این ناکامی برسد پس چرا باید همان قوانینی که میل را یعنی نرسیدن را محقق میکنند، بر هم بزند؟ چرا باید قوانین و شعائری را که نگهدارنده میل هستند بههم زند؟
فلورینتو، اما خود را به هر دری میزند. تلاشهایی هم برای فراموشکردن صورت میدهد. آیا این نکته پایه در زن در مقام محافظهکاری و حفظ قواعد حاکم بر میل دارد؟
یادآوری جمله معروف لاکان «رابطهای بین جنسیتها وجود ندارد، » در اینجا بیمورد نیست.
اصلا بپرسیم چرا عشق وجود دارد؟ لاکان پاسخ میدهد: چون رابطه جنسی وجود ندارد. عشق، سرابی است که خلاءِ امکانناپذیری بین دو جنس را پر کند.
روایت ژیژک از یک آگهی تبلیغاتی تلویزیونی برای توضیح چنین چیزی سودمند است: دخترکی خندان، آوازخوان و پایکوبان در دشتی هروله میکند، از نهری میپرد و قورباغهای میبیند. آن را در دست میگیرد و میبوسد. قورباغه بدل به کابویی خوشتیپ میشود (که اشاره به قصه کهن تبدیل شدن قورباغه به شاهزاده است). کابوی برای دخترک همان فالوس است. کابوی حریصانه به دختر مینگرد و متقابلا او را میبوسد. اینبار دختر بدل به بطری ماءالشعیر (یا object petit a) خنکی میشود. لذت هر کدام در اینجا یکی قورباغهایست که کابوی میشود، یکی دختری که بطری میشود. فیالواقع هیچ رابطهای در اینجا رخ نمیدهد، چون ژوییسانس زن و مرد متفاوت است. بهزعم ژیژک اگر بخواهیم از رابطه حرف بزنیم باید بگوییم قورباغهای که بطری در آغوش میگیرد.
چون نظم نمادین مورد نظر لاکان، واجد تقارن نیست، بنابراین تقارنی بین رابطه زن و مرد وجود ندارد. هر چیزی در نظم نمادین، توسط دالّی، دلالت پیدا میکند. زن، در نظم نمادین مردانه، دالّی دارد (همان بطری) که نشانه دلالت مفهوم زن است. حال از آنجا که نظم نمادین، نامتقارن است (یعنی بطری و قورباغه، متقارن نیستند)، بنابراین، دالِّ متناسبی بین زن و مرد وجود ندارد. دالّی که دلالت بر زن دارد، همانی نیست که دلالت بر مرد دارد. باز به تعبیر لاکان، «چیزی که آنجاست، همانی نیست که آنجاست.» صورت سمبلیک چیزها، همان چیزها نیستند. فرضا ماسک را در نظر بگیرید که هر فردی در اجتماع به چهره خود میزند. نکته مهم این است که چیزی که در خود ماسک است (صورت سمبلیک) اهمیت دارد، نه کنجکاوی برای آنچه در پشت ماسک است که شاید هم وجود نداشته باشد.
پس یک دال- یا به تعبیر دریدایی که زبان را فالوسمحور میداند- یک فالوس وجود ندارد که بر رابطه بین دو جنس حاکم باشد. هر تنِ معطوف به ژوییسانس/کیف/لذت، باید در حکم میانجی و واسطه باشد. و این واسطهها، دالهای ناهماهنگ دارند. به این دلیل است که لاکان میگوید رابطه جنسی وجود ندارد. هر لذتی، لذتِ همان تن است و این لذت او را از دیگری دور میکند.
حال در اینجاست که عشق، بهزعم لاکان، در فقدانِ این رابطه (امری ناممکن) ظاهر میشود.
فرمینا و فلورینتو، سراسر عمر خود عملا هیچ رابطهای با هم ندارند، تنها چیزی که میان آنها برای مدتی ردوبدل میشود، نامهها هستند. فرمینا ازدواج میکند و با یک میلی تحققناپذیر و همیشگی زندگی میکند. طبعا زندگی روزمره نیز کارکردهای خودش را برای پوشاندن دارد. برای فلورینتو که همواره در پی لذت است، فرمینا یک شبح است که در سراسر زندگی او در حرکت است. فرمینا برای فلورینتو یک مفقوده است.
اگر آنطور که لاکان میگوید باید بین رانه (drive) و میل (desire) تفاوتی قایل شویم. رانه، راههای دیگری برای لذت است. سوژه چون نمیتواند میل را برآورده کند، از راههای دیگر کامیابی را میخواهد. این کامیابی با کامیابی میل فرق دارد، چون طبعا میل برآورده نمیشود، پس کامیابی میلِ نامتحقق هم باید فرق کند. جهدِ مکرر و شکستخورده سوژه برای رسیدن به آن هدفی که گم شده، خود لذتی برای اوست. فرمینا برای فلورینتو، هدفی گمشده است، تمام روابط عدیده او با زنان دیگر، نیز چیزی نیست جز نشانه اینکه او هدفی (فرمینا) را گم کرده است، میلی که تحققپذیر نیست. اما لذتی که از روابط با زنان دیگر دارد، رانه است، طبعا نه میل. این روابط راههای دیگری برای لذتبردن هستند که جایگزین شدهاند. همیشه یک «اگوی- ایدهآل» وجود دارد که سوژه به آن میل دارد، به یک ابژه مفقود یا گمشده، یا ابژه ناممکن. «اگوی- ایدهآل، جایی در نظم نمادین است که سوژه همیشه دوست دارد، از آنجا خودش را چنانکه [ایدهآلِ خود] است، دیده شود.» فرد عاشق، عشق خود را در جایگاه این «اگوی-ایدهآل» میگذارد. بهواقع، با این کار نارسیسم خود را نشان میدهد. بدین خاطر است که لاکان میگوید ما به کسی که دوستش داریم، چیزی را میدهیم که ندارد. ایماژ ایدهآلی که هر فرد خواهان آن است، به ابژه عشق منتقل میشود. این ابژه را لاکان، object petit a مینامد. ما نمیتوانیم همه ابژه را بخواهیم، همواره پارهای از آن را در اختیار خواهیم داشت. مانند بطری ماءالشعیر در مثال مذکور. اما چیزی که میتواند از میل محافظت کند چیست؟ چیزی که فلورینتو یا فرمینا را به میل مرتبط میکند چیست؟ به تعبیر لاکان، فانتزی است. دوربودن یا دورنگهداشتنِ فلورینتو و فرمینا، که در نظر اول مسبب آن، همان قواعد شداد و غلاظیست که از طرف نهادها و آپاراتوس جامعه تحمیل میشود، با نگاه لاکانی، به مساله حفظِ میل برمیگردد. در هربار رابطه او با زنان دیگر، فانتزی فرمینا وجود دارد، نداشتن هیچ رابطهای با فرمینا، حاکی از این است که نخست رابطه بین زن و مرد ناممکن است، دوم اینکه میل با فانتزی داشتن به کسی/چیزی حفظ میشود.
اما نکته دیگر، فلورینتو هیچگاه ازدواج نمیکند. آیا این شاخص وفاداری اوست؟ اگر عشق را یکی از رویههای حقیقت بدانیم (بدیو)، وفاداری در عشق، همواره یادآوردِ رویه حقیقت است که رخداد است. فرضا یک مواجهه صاعقهوار بین فلورینتو و فرمینا، رخداد عشق است. وفادارماندن به این عشق، زندهنگهداشتن آن رخدادِ مواجهه است.
در عشق اولین شرطِ معرف وفاداری، که در افواه عام دیده میشود، همبسترنشدن با کسی دیگر است. بهزعم بدیو، مساله کمی پیچیدهتر از این شرط است. مساله به رابطه عشق و میل برمیگردد. عشق میخواهد که میل را در خود ادغام کند. اما میل قوانین خودش را دارد. میل هم یکی از «چیزهای ناهمجنس» است که عشق باید در خود ادغام کند. بنابراین، میتوان گفت، وفاداری از بنیاد، «حالتمندی ساده و قابل مشاهده نظمی» است که بر میل اعمال میشود. اگر وفاداری، نظم یا دیسیپلینی است که فرد عاشق حاکم میکند، بنابراین، باید پرسید عشق فلورینتو چه نظمی را بر میل حاکم کرده است که نشانه وفادارماندن است؟ در اینجا باید گفت ناکامی دیگر فلورینتو همین است که عشق، نتوانست دیسیپلین خود را بر میل حاکم کند. اما با این حال، همواره چیزی وجود دارد: و آن اظهاریه ممتدِ «من دوستت دارم» است. اظهاریه ممتدِ «دوستت دارم»، چیزی نیست جز آنچه بدیو میگوید: گنجاندنِ ابدیت در زمانِگذار و موقتی. مرگ دکتر آربینو، برای فلورینتو، علیالخصوص که با شتاب به خانه فرمینا میرود و در حالیکه هنوز کفن دکتر خشک نشده به او میگوید: «فرمینا، من بیش از پنجاهسال است که منتظر چنین فرصتی هستم، تا بار دیگر سوگند وفاداری و عشق بیپایان و ابدی خود را ابراز کنم.» بهراستی که برای فلورینتو، فرصتی است، بخت و اقبال؛ چون ممکن بود خود او پیش از فرمینا یا دکتر آربینو مرده باشد. یا ممکن بود، فرمینا پیش از آن دو مرده باشد. پس برای او، بهراستی مرگ یکی، یک فرصت است. عشق تا بدین حد بیرحم است. همچنان که در سیاست نیز مرگ یکنفر میتواند فرصت تلقی شود. فلورینتو، بهرغم روابط گستردهاش اما اظهاریه خود را با وفاداری و ابدی تمام میکند. درست است که میل، قوانین خودش را دارد. یا شاید بهتر است به جای میل بگوییم رانه. اما «عشق سالهای وبا»، زمانی خاص را میآفریند که از دلِ عشق درآمده است. این ضد زمان در درون زمانِ جهان جاریست. زمانی است که در نخستین مواجهه دونفر، خلق میشود و پس از سالها، تو گفتی، که از انجماد بیرون میآید و تازه و زنده است.
اما آنچه ابتدا اشاره کردم؛ که چرا «عشق سالهای وبا» با اینکه در آخر عشقی وصالیافته میشود، چون فرمینا تقاضای فلورینتو را میپذیرد، این است که بدون اینکه صحنهای خونین مانند تراژدیهای کلاسیک رخ داده باشد، آنها درست در جایی آغاز میکنند که پایان است. زندگی جایی شروع میشود که پایان آن است و این صورتی تراژیکتر از یک تراژدی دارد.
دکتر جوونال اوربینو در همان ابتدا برای دانشجوی پزشکی روشن میکند که در این شهر خودکشی با سیانور به خاطر عشق مرسوم است. «رایحه تلخ بادام برای او یادآوردِ عشقی ناکامیاب است.» (کلمه برجستهشده توسط راقم این نوشته است.)
شهر دکتر اوربینو دست نخورده و بدون تغییر در «لبه زمان» ایستاده است. همان شهر خشک و سوزان با وحشت شبانهاش؛ امیال تنهایی بلوغ؛ گلهایی که به فساد گرایش دارند و نمکها میگندند؛ شهری که به مدت چهار قرن اتفاقی در آن نیفتاده است.
شهر مستعمره اسپانیا بوده است. اکنون اقتصادسیاسی شهر تجارت است؛ شهری که قبلا مستعمره اسپانیا بوده و بردهداری در آن رواج داشته و در زمان دکتر اوربینو ورافتاده است. عشق در این شهر، «کند و دشوار» بوده است. «قرن نوزدهم برای همه میگذرد الا ما.»
ساختار طبقاتی رمان هم مشخص است. دکتر اوربینو از خانوادهای مرفه و متشخص است. فلورینتو آریزا، که پدرش قانونا او را به فرزندی قبول نکرده، با مادرش زندگی میکند و از طبقه غیرمرفه است. فرمینا دازا نیز از خانواده مرفه است.
فلورینتو، در نوجوانی عاشق فرمینا میشود؛ فرمینا که در آن زمان دختر دبیرستانی است، در ابتدا هیجانی در برابر ابراز عشق فلورینتو ندارد. اما نسبت به او «کنجکاوی» داشته و نمیدانسته همین کنجکاوی نشانه عشق است؛ «او مثل یک چلچله زمستانی» وارد زندگی فرمینا شده بود. فلورینتو با رنج و الم شروع میکند به «بیان» عشق خود. ابزار او نامه نوشتن است و در این راه مرارتها میبیند. سرانجام پدر فرمینا با رابطه و ازدواج این دو دلداده مخالف است و دکتر اوربینو را از هر لحاظ برای دخترش مناسب میداند. فرمینا و اوربینو ازدواج میکنند. زندگی زناشویی موفق دارند و پیر میشوند. در این میان، فلورینتو نیز در تب و تاب عشق جوانی، پیر میشود. ازدواج نمیکند اما روابط گسترده با زنان دارد. تا روزی که دکتر اوربینو در اثر حادثهای میمیرد. و در همان زمان به سراغ فرمینا میرود: «فرمینا، من بیش از پنجاه سال است که منتظر چنین فرصتی هستم، تا بار دیگر سوگند وفاداری و عشق بیپایان و جاودانه خود را ابراز کنم.» فرمینا او را از خانه بیرون میاندازد و برایش مرگی زود را آرزو میکند. اما کنجکاوی دوره جوانی نسبت به این «چلچله زمستانی» هنوز در او وجود دارد.
اما آیا عشق سالهای وبا، کتابی درباره عشق است یا زمان؟ تاکید فلورینتو بر «پنجاه و یک سال و نه ماه و چهار روز» انتظار، گواهیست بر دست و پنجه نرم کردن با زمان. تکین بودنِ رخداد عشق، نیازمند وفاداریست. و گره مساله در همینجاست. چه چیز نشاندهنده این وفاداریست؟ فلورینتو در غیاب فرمینا، روابط گسترده دارد (بیش از چند هزار مورد! ) این اولین خصلتِ عامی است که به ذهن همه میرسد: اگر عاشق من هستی بنابراین نمیتوانی با کسی دیگر باشی.
سه نکته درخصوص این طرح کلی وجود دارد: عشق، چیزی ضد زمان است، مرد و زن در ابتدا و پایان دوباره با هم هستند؛ مساله رابطه عشق و رابطه جنسی؛ و سرانجام وفاداری و خیانت.
جذابیت پنهان در اتصال دو طبقه متضاد بهواسطه عشق، از آن حیث به نظر قابل اهمیت است که نوعی آپاراتوس یا دستگاههای ایدئولوژیک حاکم را به رخ هم میکشند و در مقابل هم قرار میدهند. گرچه عشق، عشقی کاملا کلیشهای رمانتیک باشد، ارزش چنین کلیشهای تنها در برجسته شدنِ نقش بیرون است. همان بیرونی که قوانین و کدهای نهادی را برمیسازد. کسی که تماما در سیطره قوانین طبقه خاص خود به سر میبرد، چیزی نظیر عشق میتواند توجه او را به بیرون از آن قواعد متقاعد کند و او را به سمت آن رهنمود کند. این بیرون را میتوانیم نیز به «دیگری بزرگ» تعبیر کنیم.
بنابراین وجود عنصر طبقاتی در «عشق سالهای وبا»، به دستگاههای ایدئولوژیکِ آلتوسری مرتبط است. فرمینا چندان تلاشی برای رهایی از قوانین نهادی طبقه خود نمیکند، فیالواقع او هیچ جهدی برای برهم زدن آنها نمیکند. چنین داستانی، کاملا متمایز از داستان رومئو و ژولیت یا حتی داستانهایی با ساختار طبقاتی هستند که قهرمانان آگاهانه قواعد را زیر پا میگذارند.
فرمینا، دست به عملی خطیر برای رسیدن به فلورینتو نمیزند. چرا؟ چون «میل» او در معنایی که لاکان مستفاد میکند وابسته به همان قواعد طبقه خودش است. فرمینا ناخودآگاه نمیخواهد قواعد طبقه خود را نقض کند، چون میداند در این صورت میلش تداوم نمیپذیرد. زیرا اساسا میل تحققپذیر نیست. «درخصوص میل، لذت چیزیست که سوژه هرگز بدان نمیرسد، آنچه را که سوژه میخواهد اما هرگز به چنگ نمیآورد.» یا هربار هم که به چنگ آورد، خواهد گفت اوه، این، آن نیست. فرمینا نمیخواهد به این ناکامی برسد پس چرا باید همان قوانینی که میل را یعنی نرسیدن را محقق میکنند، بر هم بزند؟ چرا باید قوانین و شعائری را که نگهدارنده میل هستند بههم زند؟
فلورینتو، اما خود را به هر دری میزند. تلاشهایی هم برای فراموشکردن صورت میدهد. آیا این نکته پایه در زن در مقام محافظهکاری و حفظ قواعد حاکم بر میل دارد؟
یادآوری جمله معروف لاکان «رابطهای بین جنسیتها وجود ندارد، » در اینجا بیمورد نیست.
اصلا بپرسیم چرا عشق وجود دارد؟ لاکان پاسخ میدهد: چون رابطه جنسی وجود ندارد. عشق، سرابی است که خلاءِ امکانناپذیری بین دو جنس را پر کند.
روایت ژیژک از یک آگهی تبلیغاتی تلویزیونی برای توضیح چنین چیزی سودمند است: دخترکی خندان، آوازخوان و پایکوبان در دشتی هروله میکند، از نهری میپرد و قورباغهای میبیند. آن را در دست میگیرد و میبوسد. قورباغه بدل به کابویی خوشتیپ میشود (که اشاره به قصه کهن تبدیل شدن قورباغه به شاهزاده است). کابوی برای دخترک همان فالوس است. کابوی حریصانه به دختر مینگرد و متقابلا او را میبوسد. اینبار دختر بدل به بطری ماءالشعیر (یا object petit a) خنکی میشود. لذت هر کدام در اینجا یکی قورباغهایست که کابوی میشود، یکی دختری که بطری میشود. فیالواقع هیچ رابطهای در اینجا رخ نمیدهد، چون ژوییسانس زن و مرد متفاوت است. بهزعم ژیژک اگر بخواهیم از رابطه حرف بزنیم باید بگوییم قورباغهای که بطری در آغوش میگیرد.
چون نظم نمادین مورد نظر لاکان، واجد تقارن نیست، بنابراین تقارنی بین رابطه زن و مرد وجود ندارد. هر چیزی در نظم نمادین، توسط دالّی، دلالت پیدا میکند. زن، در نظم نمادین مردانه، دالّی دارد (همان بطری) که نشانه دلالت مفهوم زن است. حال از آنجا که نظم نمادین، نامتقارن است (یعنی بطری و قورباغه، متقارن نیستند)، بنابراین، دالِّ متناسبی بین زن و مرد وجود ندارد. دالّی که دلالت بر زن دارد، همانی نیست که دلالت بر مرد دارد. باز به تعبیر لاکان، «چیزی که آنجاست، همانی نیست که آنجاست.» صورت سمبلیک چیزها، همان چیزها نیستند. فرضا ماسک را در نظر بگیرید که هر فردی در اجتماع به چهره خود میزند. نکته مهم این است که چیزی که در خود ماسک است (صورت سمبلیک) اهمیت دارد، نه کنجکاوی برای آنچه در پشت ماسک است که شاید هم وجود نداشته باشد.
پس یک دال- یا به تعبیر دریدایی که زبان را فالوسمحور میداند- یک فالوس وجود ندارد که بر رابطه بین دو جنس حاکم باشد. هر تنِ معطوف به ژوییسانس/کیف/لذت، باید در حکم میانجی و واسطه باشد. و این واسطهها، دالهای ناهماهنگ دارند. به این دلیل است که لاکان میگوید رابطه جنسی وجود ندارد. هر لذتی، لذتِ همان تن است و این لذت او را از دیگری دور میکند.
حال در اینجاست که عشق، بهزعم لاکان، در فقدانِ این رابطه (امری ناممکن) ظاهر میشود.
فرمینا و فلورینتو، سراسر عمر خود عملا هیچ رابطهای با هم ندارند، تنها چیزی که میان آنها برای مدتی ردوبدل میشود، نامهها هستند. فرمینا ازدواج میکند و با یک میلی تحققناپذیر و همیشگی زندگی میکند. طبعا زندگی روزمره نیز کارکردهای خودش را برای پوشاندن دارد. برای فلورینتو که همواره در پی لذت است، فرمینا یک شبح است که در سراسر زندگی او در حرکت است. فرمینا برای فلورینتو یک مفقوده است.
اگر آنطور که لاکان میگوید باید بین رانه (drive) و میل (desire) تفاوتی قایل شویم. رانه، راههای دیگری برای لذت است. سوژه چون نمیتواند میل را برآورده کند، از راههای دیگر کامیابی را میخواهد. این کامیابی با کامیابی میل فرق دارد، چون طبعا میل برآورده نمیشود، پس کامیابی میلِ نامتحقق هم باید فرق کند. جهدِ مکرر و شکستخورده سوژه برای رسیدن به آن هدفی که گم شده، خود لذتی برای اوست. فرمینا برای فلورینتو، هدفی گمشده است، تمام روابط عدیده او با زنان دیگر، نیز چیزی نیست جز نشانه اینکه او هدفی (فرمینا) را گم کرده است، میلی که تحققپذیر نیست. اما لذتی که از روابط با زنان دیگر دارد، رانه است، طبعا نه میل. این روابط راههای دیگری برای لذتبردن هستند که جایگزین شدهاند. همیشه یک «اگوی- ایدهآل» وجود دارد که سوژه به آن میل دارد، به یک ابژه مفقود یا گمشده، یا ابژه ناممکن. «اگوی- ایدهآل، جایی در نظم نمادین است که سوژه همیشه دوست دارد، از آنجا خودش را چنانکه [ایدهآلِ خود] است، دیده شود.» فرد عاشق، عشق خود را در جایگاه این «اگوی-ایدهآل» میگذارد. بهواقع، با این کار نارسیسم خود را نشان میدهد. بدین خاطر است که لاکان میگوید ما به کسی که دوستش داریم، چیزی را میدهیم که ندارد. ایماژ ایدهآلی که هر فرد خواهان آن است، به ابژه عشق منتقل میشود. این ابژه را لاکان، object petit a مینامد. ما نمیتوانیم همه ابژه را بخواهیم، همواره پارهای از آن را در اختیار خواهیم داشت. مانند بطری ماءالشعیر در مثال مذکور. اما چیزی که میتواند از میل محافظت کند چیست؟ چیزی که فلورینتو یا فرمینا را به میل مرتبط میکند چیست؟ به تعبیر لاکان، فانتزی است. دوربودن یا دورنگهداشتنِ فلورینتو و فرمینا، که در نظر اول مسبب آن، همان قواعد شداد و غلاظیست که از طرف نهادها و آپاراتوس جامعه تحمیل میشود، با نگاه لاکانی، به مساله حفظِ میل برمیگردد. در هربار رابطه او با زنان دیگر، فانتزی فرمینا وجود دارد، نداشتن هیچ رابطهای با فرمینا، حاکی از این است که نخست رابطه بین زن و مرد ناممکن است، دوم اینکه میل با فانتزی داشتن به کسی/چیزی حفظ میشود.
اما نکته دیگر، فلورینتو هیچگاه ازدواج نمیکند. آیا این شاخص وفاداری اوست؟ اگر عشق را یکی از رویههای حقیقت بدانیم (بدیو)، وفاداری در عشق، همواره یادآوردِ رویه حقیقت است که رخداد است. فرضا یک مواجهه صاعقهوار بین فلورینتو و فرمینا، رخداد عشق است. وفادارماندن به این عشق، زندهنگهداشتن آن رخدادِ مواجهه است.
در عشق اولین شرطِ معرف وفاداری، که در افواه عام دیده میشود، همبسترنشدن با کسی دیگر است. بهزعم بدیو، مساله کمی پیچیدهتر از این شرط است. مساله به رابطه عشق و میل برمیگردد. عشق میخواهد که میل را در خود ادغام کند. اما میل قوانین خودش را دارد. میل هم یکی از «چیزهای ناهمجنس» است که عشق باید در خود ادغام کند. بنابراین، میتوان گفت، وفاداری از بنیاد، «حالتمندی ساده و قابل مشاهده نظمی» است که بر میل اعمال میشود. اگر وفاداری، نظم یا دیسیپلینی است که فرد عاشق حاکم میکند، بنابراین، باید پرسید عشق فلورینتو چه نظمی را بر میل حاکم کرده است که نشانه وفادارماندن است؟ در اینجا باید گفت ناکامی دیگر فلورینتو همین است که عشق، نتوانست دیسیپلین خود را بر میل حاکم کند. اما با این حال، همواره چیزی وجود دارد: و آن اظهاریه ممتدِ «من دوستت دارم» است. اظهاریه ممتدِ «دوستت دارم»، چیزی نیست جز آنچه بدیو میگوید: گنجاندنِ ابدیت در زمانِگذار و موقتی. مرگ دکتر آربینو، برای فلورینتو، علیالخصوص که با شتاب به خانه فرمینا میرود و در حالیکه هنوز کفن دکتر خشک نشده به او میگوید: «فرمینا، من بیش از پنجاهسال است که منتظر چنین فرصتی هستم، تا بار دیگر سوگند وفاداری و عشق بیپایان و ابدی خود را ابراز کنم.» بهراستی که برای فلورینتو، فرصتی است، بخت و اقبال؛ چون ممکن بود خود او پیش از فرمینا یا دکتر آربینو مرده باشد. یا ممکن بود، فرمینا پیش از آن دو مرده باشد. پس برای او، بهراستی مرگ یکی، یک فرصت است. عشق تا بدین حد بیرحم است. همچنان که در سیاست نیز مرگ یکنفر میتواند فرصت تلقی شود. فلورینتو، بهرغم روابط گستردهاش اما اظهاریه خود را با وفاداری و ابدی تمام میکند. درست است که میل، قوانین خودش را دارد. یا شاید بهتر است به جای میل بگوییم رانه. اما «عشق سالهای وبا»، زمانی خاص را میآفریند که از دلِ عشق درآمده است. این ضد زمان در درون زمانِ جهان جاریست. زمانی است که در نخستین مواجهه دونفر، خلق میشود و پس از سالها، تو گفتی، که از انجماد بیرون میآید و تازه و زنده است.
اما آنچه ابتدا اشاره کردم؛ که چرا «عشق سالهای وبا» با اینکه در آخر عشقی وصالیافته میشود، چون فرمینا تقاضای فلورینتو را میپذیرد، این است که بدون اینکه صحنهای خونین مانند تراژدیهای کلاسیک رخ داده باشد، آنها درست در جایی آغاز میکنند که پایان است. زندگی جایی شروع میشود که پایان آن است و این صورتی تراژیکتر از یک تراژدی دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.