مرور دوباره «شیخبهایی» به روایت «حسن فتحی»
شاعر، معمار، اندیشمند، ریاضیدان و...
دنیا عیوضی
«حسن فتحی» پس از «پهلوانان نمیمیرند» در سال 82 پشت دوربین «روشنتر از خاموشی» با محتوایی تاریخی-علمی رفت، این مجموعه ضمن نگاهی به شرح حال و زوایای پیدا و پنهان زندگی فیلسوفان نامآوری چون «ملاصدرا» و استادش «شیخ بهایی» به بیان شرایط سیاسی و فرهنگی آن دوران از منظر دیدگاههای تاریخی، فلسفی نیز پرداخت. با «حسن فتحی» به بهانه سالروز تولد شیخ بهایی، مروری دوباره بر زندگی این دانشمند داشتیم.
شما به سراغ روایت زندگی شیخ بهایی و ملاصدرا رفتید؛ موضوعی که بیتردید نیاز به تحقیقات کتابخانهای دارد.
نگارش فیلمنامه سریال تلویزیونی «روشنتر از خاموشی» همراه با تحقیقوتفحصهای دوسالهام بود حدود 10، 12سال پیش. درباره این بزرگان دوسالونیم قبل از شروع ساخت سریال مطالعه میکردم. بدون اینکه امکانات تحقیقاتی و پژوهشی چندانی از آنها در اختیار داشته باشم، دستتنها. اطلاعاتم را بیشتر از منابع و کتابها بهدست آوردم، به این ترتیب به سیر فکری استادان ملاصدرا رسیدم. در تحقیقات میدانی و کتابخانهای سریال ملاصدرا با استادان او آشنا شدم. علاوهبر اینکه شخصیت محوریام ملاصدرا بود به زندگی استادهای او هم پرداختیم؛ به میرداماد، شیخبهایی و میرفندرسکی که در زندگی ملاصدرا اثرگذار بودند. شیخبهایی یکی از استادان مهم ملاصدرا بود اما غیر از ملاصدرا شاگردان دیگری هم داشت، که صاحبنام شدند. ملا محمدمحسنبن مرتضیبن محمود فیض کاشانی، سیدمیرزا رفیعالدین محمدبن حیدر حسینیطباطبایینایینی، ملامحمدتقی بن مقصود علی مجلسی و ملا محمدباقر بن محمد مومن خراسانیسبزواری، معروف به محقق سبزواری از شاگردان او بودند.
از نظر شما کدام وجه شخصیتی شیخ بهایی ارزشمند بود و لازم دانستید آن را در سریال نمایان کنید؟
شیخبهایی را میتوان از سه منظر مورد توجه قرار داد، در مقام یک شخصیت ادبی و یک شخصیت سیاسی در زمانه خودش (عصر شاهعباس کبیر) و سوم خدمات علمی- عمرانیای که ایشان در دوره خودش کرده است. ابعاد این دو وجه شخصیتی ایشان به حدی گسترده است که من تنها توانستم قسمتی از آن را به تصویر بکشم.
اما شما بیشتر به خدمات عمرانی بهایی اشاره کردید.
شیخ بهایی در خدمات علمی- عمرانی و ریاضی مهارتی عجیب داشت و خدمات زیادی کرده است. من در سریال روشنتر از خاموشی به تقسیم آب زایندهرود به محلات مجاور اصفهان در شرایطی که هرسال درگیریهای شدید منجر به قتل در آن منطقه صورت میگرفت و نهایتا تقسیم دقیقهای آب این محلات به نزاع دههاساله خاتمه داد، اشاره کردم. شیخبهایی گرمابهای معروف ساخته بود و همینطور در طراحی منارجنبان اصفهان تاثیرگذار بود. در معماری مسجد شاه اصفهان هم نقش قابل اهمیتی داشته است. تعیین سمت قبله در مسجد شاه اصفهان را شیخبهایی با محاسبات ریاضی انجام داده بود و گفته شده فقط هفتدرجه با جهت واقعی قبله اختلاف داشته است. نتیجه مجموع این خدمات این میشود که شیخبهایی دانشمند جامعالاطراف، روشنفکر و نواندیش عصر صفویه قلمداد شده است. چون در چندین حوزه خدمات زیادی کرده و ردپای زیادی از او دیده میشود. من گمان کردم این موارد را باید در سریالم نمایان کنم.
بهایی آثار برجستهای به نثر و نظم پدید آورده است که علاوه بر فارسی و عربی، شامل ترکی هم شده است. از ویژگیهای ادبی آثار او بگویید؟
حرفهای گفتنی در اینباره بسیار دارم، بهایی شاعر بسیار توانا و خوشقریحهای بود و بسیاری از ابیات ایشان در ادبیات منظوم ما معروف و بر زبانها رایج شد. مثل شعر «ای تیـر غمـــت را دل عشــاق نشانــه جمعی به تو مشغول تو غایب ز میانه». اشعار فارسیاش شامل مثنویات، غزلیات و رباعیات میشود. ایشان در غزلهایش تحتتاثیر حافظ، ابوسعید ابوالخیر و خواجه عبدالله انصاری بوده و در مثنوی به شیوه مولانا شعر میگفت، اشعارش صرفنظر از غزل و رباعیاتش گرایش و میل آشکاری به زهد، تصوف و عرفان دارد و این امر برای من قابلتوجه بوده است. شیخبهایی نگاه عارفانه به زندگی این جهان داشت.
شما این سریال را ساختید ولی به نظر شما و بعد از این مدت آیا میتوان اندیشههای او را با توجه به تقابل دیدگاههای عصر ما و ایشان در این دوران به کار گرفت و گسترش داد؟
در جامعه امروز همچنان جریانهای فکری را میبینم که از منظر فلسفه و عرفان سعی میکنند به معرفتشناسی دینی نزدیک شوند. من با مطالعاتی که داشتم میتوانم اساسا فهم عقلی و استدلالی دین را به نسل جوان پیشنهاد کنم. در مقابل این جریان فهم تعبدی بدون تعقل قابلتوجه است. در صفآرایی این دو جریان عدهای بر ایمان مبتنی بر تعقل و استدلال اعتقاد دارند و عدهای دیگر از ایمان مبتنی بر اصالت حدیث دفاع میکنند. اساسا این جریان با تعقل خیلی سر سازگاری ندارد و با عنوان جریان اخباریگری شناخته شده است. یکی از آفات معرفتشناسی دینی همین جریان اخباریگری بوده است؛ جریانی که بحث گفتوگوی آزاد جهت روشنی برهان تعقل را به سمت جامعه هدایت نمیکرد. بنابراین مطمئنا مطالعه و تحقیق پیشینه معرفتشناسی که در دین ایران بهدرستی مطرح شده بود میتواند به شناخت این جریانها کمک کند و حقیقت را مبرهن سازد.
نسل امروز چطور؟ به نظرتان علاقهای به آشنایی با این شخصیت دارند؟
از طریق مطالعه نوشتهها و آثار بهجامانده از ایشان و بررسی شخصیتها و زندگینامههای بزرگانی مثل ملاصدرا، شیخبهایی، میرداماد و حتی پیشینیان آنها تا حدودی میتوان در بحثها و دوگانگیهای معرفتی عصر حاضر نگاهی عمیق پیدا کرد. امروزه ما تنها از این طریق میتوانیم موانع تفکر را در تاریخ معرفتشناسی بررسی کنیم و دریابیم امروز در چه نقطهای ایستادهایم.
اگر بخواهید کتابی پیشنهاد دهید برای اینکه ملاصدرا و شیخ بهایی را بهتر شناخت، پیشنهادتان چیست؟
کتاب رساله سهعصر در ایران چاپ شده است و اگر کسی میخواهد ملاصدرا و البته استادش شیخبهایی را بهدرستی بشناسد که در قرن دهم هجری چه رنج و سختیهایی را متحمل شده بودند به این کتاب مراجعه کند. آن چیزی که از مطالعه زندگی پیشینیان علم، فلسفه و کسانی نظیر ملاصدرا و شیخبهایی میتوان دریافت این است که طرفدار درک فلسفی و عرفانی در حوزه معرفتشناسی دینی بودهاند. الزاما یافتههای آنها در آن دوران شیوه آنها نشد و همین الهامبخش ما خواهد بود. شیوه آنها این بود که در تفکرات قدیم نمانده و سعی کردهاند زبان جدید و شیوه جدید برای مواجهه با حوزه معرفتشناسی دینی پیدا کنند، به این ترتیب در دوره خودشان و البته در عصر ما اهمیت یافتند. همین نوآوری و نواندیشی برای نسل امروز هم الهامبخش است. متناسب با عصری که در آن زندگی میکنیم باید برای سوالهایمان پاسخهای منطبق با عصر و زمانه خودمان پیدا کنیم. این کاری است که امثال شیخبهایی در عصر و زمانه خودشان انجام دادهاند. به همیندلیل به چهرههای ماندگار در تاریخ فلسفه اسلامی و معرفتشناسی معروف شدهاند.
شما به سراغ روایت زندگی شیخ بهایی و ملاصدرا رفتید؛ موضوعی که بیتردید نیاز به تحقیقات کتابخانهای دارد.
نگارش فیلمنامه سریال تلویزیونی «روشنتر از خاموشی» همراه با تحقیقوتفحصهای دوسالهام بود حدود 10، 12سال پیش. درباره این بزرگان دوسالونیم قبل از شروع ساخت سریال مطالعه میکردم. بدون اینکه امکانات تحقیقاتی و پژوهشی چندانی از آنها در اختیار داشته باشم، دستتنها. اطلاعاتم را بیشتر از منابع و کتابها بهدست آوردم، به این ترتیب به سیر فکری استادان ملاصدرا رسیدم. در تحقیقات میدانی و کتابخانهای سریال ملاصدرا با استادان او آشنا شدم. علاوهبر اینکه شخصیت محوریام ملاصدرا بود به زندگی استادهای او هم پرداختیم؛ به میرداماد، شیخبهایی و میرفندرسکی که در زندگی ملاصدرا اثرگذار بودند. شیخبهایی یکی از استادان مهم ملاصدرا بود اما غیر از ملاصدرا شاگردان دیگری هم داشت، که صاحبنام شدند. ملا محمدمحسنبن مرتضیبن محمود فیض کاشانی، سیدمیرزا رفیعالدین محمدبن حیدر حسینیطباطبایینایینی، ملامحمدتقی بن مقصود علی مجلسی و ملا محمدباقر بن محمد مومن خراسانیسبزواری، معروف به محقق سبزواری از شاگردان او بودند.
از نظر شما کدام وجه شخصیتی شیخ بهایی ارزشمند بود و لازم دانستید آن را در سریال نمایان کنید؟
شیخبهایی را میتوان از سه منظر مورد توجه قرار داد، در مقام یک شخصیت ادبی و یک شخصیت سیاسی در زمانه خودش (عصر شاهعباس کبیر) و سوم خدمات علمی- عمرانیای که ایشان در دوره خودش کرده است. ابعاد این دو وجه شخصیتی ایشان به حدی گسترده است که من تنها توانستم قسمتی از آن را به تصویر بکشم.
اما شما بیشتر به خدمات عمرانی بهایی اشاره کردید.
شیخ بهایی در خدمات علمی- عمرانی و ریاضی مهارتی عجیب داشت و خدمات زیادی کرده است. من در سریال روشنتر از خاموشی به تقسیم آب زایندهرود به محلات مجاور اصفهان در شرایطی که هرسال درگیریهای شدید منجر به قتل در آن منطقه صورت میگرفت و نهایتا تقسیم دقیقهای آب این محلات به نزاع دههاساله خاتمه داد، اشاره کردم. شیخبهایی گرمابهای معروف ساخته بود و همینطور در طراحی منارجنبان اصفهان تاثیرگذار بود. در معماری مسجد شاه اصفهان هم نقش قابل اهمیتی داشته است. تعیین سمت قبله در مسجد شاه اصفهان را شیخبهایی با محاسبات ریاضی انجام داده بود و گفته شده فقط هفتدرجه با جهت واقعی قبله اختلاف داشته است. نتیجه مجموع این خدمات این میشود که شیخبهایی دانشمند جامعالاطراف، روشنفکر و نواندیش عصر صفویه قلمداد شده است. چون در چندین حوزه خدمات زیادی کرده و ردپای زیادی از او دیده میشود. من گمان کردم این موارد را باید در سریالم نمایان کنم.
بهایی آثار برجستهای به نثر و نظم پدید آورده است که علاوه بر فارسی و عربی، شامل ترکی هم شده است. از ویژگیهای ادبی آثار او بگویید؟
حرفهای گفتنی در اینباره بسیار دارم، بهایی شاعر بسیار توانا و خوشقریحهای بود و بسیاری از ابیات ایشان در ادبیات منظوم ما معروف و بر زبانها رایج شد. مثل شعر «ای تیـر غمـــت را دل عشــاق نشانــه جمعی به تو مشغول تو غایب ز میانه». اشعار فارسیاش شامل مثنویات، غزلیات و رباعیات میشود. ایشان در غزلهایش تحتتاثیر حافظ، ابوسعید ابوالخیر و خواجه عبدالله انصاری بوده و در مثنوی به شیوه مولانا شعر میگفت، اشعارش صرفنظر از غزل و رباعیاتش گرایش و میل آشکاری به زهد، تصوف و عرفان دارد و این امر برای من قابلتوجه بوده است. شیخبهایی نگاه عارفانه به زندگی این جهان داشت.
شما این سریال را ساختید ولی به نظر شما و بعد از این مدت آیا میتوان اندیشههای او را با توجه به تقابل دیدگاههای عصر ما و ایشان در این دوران به کار گرفت و گسترش داد؟
در جامعه امروز همچنان جریانهای فکری را میبینم که از منظر فلسفه و عرفان سعی میکنند به معرفتشناسی دینی نزدیک شوند. من با مطالعاتی که داشتم میتوانم اساسا فهم عقلی و استدلالی دین را به نسل جوان پیشنهاد کنم. در مقابل این جریان فهم تعبدی بدون تعقل قابلتوجه است. در صفآرایی این دو جریان عدهای بر ایمان مبتنی بر تعقل و استدلال اعتقاد دارند و عدهای دیگر از ایمان مبتنی بر اصالت حدیث دفاع میکنند. اساسا این جریان با تعقل خیلی سر سازگاری ندارد و با عنوان جریان اخباریگری شناخته شده است. یکی از آفات معرفتشناسی دینی همین جریان اخباریگری بوده است؛ جریانی که بحث گفتوگوی آزاد جهت روشنی برهان تعقل را به سمت جامعه هدایت نمیکرد. بنابراین مطمئنا مطالعه و تحقیق پیشینه معرفتشناسی که در دین ایران بهدرستی مطرح شده بود میتواند به شناخت این جریانها کمک کند و حقیقت را مبرهن سازد.
نسل امروز چطور؟ به نظرتان علاقهای به آشنایی با این شخصیت دارند؟
از طریق مطالعه نوشتهها و آثار بهجامانده از ایشان و بررسی شخصیتها و زندگینامههای بزرگانی مثل ملاصدرا، شیخبهایی، میرداماد و حتی پیشینیان آنها تا حدودی میتوان در بحثها و دوگانگیهای معرفتی عصر حاضر نگاهی عمیق پیدا کرد. امروزه ما تنها از این طریق میتوانیم موانع تفکر را در تاریخ معرفتشناسی بررسی کنیم و دریابیم امروز در چه نقطهای ایستادهایم.
اگر بخواهید کتابی پیشنهاد دهید برای اینکه ملاصدرا و شیخ بهایی را بهتر شناخت، پیشنهادتان چیست؟
کتاب رساله سهعصر در ایران چاپ شده است و اگر کسی میخواهد ملاصدرا و البته استادش شیخبهایی را بهدرستی بشناسد که در قرن دهم هجری چه رنج و سختیهایی را متحمل شده بودند به این کتاب مراجعه کند. آن چیزی که از مطالعه زندگی پیشینیان علم، فلسفه و کسانی نظیر ملاصدرا و شیخبهایی میتوان دریافت این است که طرفدار درک فلسفی و عرفانی در حوزه معرفتشناسی دینی بودهاند. الزاما یافتههای آنها در آن دوران شیوه آنها نشد و همین الهامبخش ما خواهد بود. شیوه آنها این بود که در تفکرات قدیم نمانده و سعی کردهاند زبان جدید و شیوه جدید برای مواجهه با حوزه معرفتشناسی دینی پیدا کنند، به این ترتیب در دوره خودشان و البته در عصر ما اهمیت یافتند. همین نوآوری و نواندیشی برای نسل امروز هم الهامبخش است. متناسب با عصری که در آن زندگی میکنیم باید برای سوالهایمان پاسخهای منطبق با عصر و زمانه خودمان پیدا کنیم. این کاری است که امثال شیخبهایی در عصر و زمانه خودشان انجام دادهاند. به همیندلیل به چهرههای ماندگار در تاریخ فلسفه اسلامی و معرفتشناسی معروف شدهاند.
«حسن فتحی» پس از «پهلوانان نمیمیرند» در سال 82 پشت دوربین «روشنتر از خاموشی» با محتوایی تاریخی-علمی رفت، این مجموعه ضمن نگاهی به شرح حال و زوایای پیدا و پنهان زندگی فیلسوفان نامآوری چون «ملاصدرا» و استادش «شیخ بهایی» به بیان شرایط سیاسی و فرهنگی آن دوران از منظر دیدگاههای تاریخی، فلسفی نیز پرداخت. با «حسن فتحی» به بهانه سالروز تولد شیخ بهایی، مروری دوباره بر زندگی این دانشمند داشتیم.
شما به سراغ روایت زندگی شیخ بهایی و ملاصدرا رفتید؛ موضوعی که بیتردید نیاز به تحقیقات کتابخانهای دارد.
نگارش فیلمنامه سریال تلویزیونی «روشنتر از خاموشی» همراه با تحقیقوتفحصهای دوسالهام بود حدود 10، 12سال پیش. درباره این بزرگان دوسالونیم قبل از شروع ساخت سریال مطالعه میکردم. بدون اینکه امکانات تحقیقاتی و پژوهشی چندانی از آنها در اختیار داشته باشم، دستتنها. اطلاعاتم را بیشتر از منابع و کتابها بهدست آوردم، به این ترتیب به سیر فکری استادان ملاصدرا رسیدم. در تحقیقات میدانی و کتابخانهای سریال ملاصدرا با استادان او آشنا شدم. علاوهبر اینکه شخصیت محوریام ملاصدرا بود به زندگی استادهای او هم پرداختیم؛ به میرداماد، شیخبهایی و میرفندرسکی که در زندگی ملاصدرا اثرگذار بودند. شیخبهایی یکی از استادان مهم ملاصدرا بود اما غیر از ملاصدرا شاگردان دیگری هم داشت، که صاحبنام شدند. ملا محمدمحسنبن مرتضیبن محمود فیض کاشانی، سیدمیرزا رفیعالدین محمدبن حیدر حسینیطباطبایینایینی، ملامحمدتقی بن مقصود علی مجلسی و ملا محمدباقر بن محمد مومن خراسانیسبزواری، معروف به محقق سبزواری از شاگردان او بودند.
از نظر شما کدام وجه شخصیتی شیخ بهایی ارزشمند بود و لازم دانستید آن را در سریال نمایان کنید؟
شیخبهایی را میتوان از سه منظر مورد توجه قرار داد، در مقام یک شخصیت ادبی و یک شخصیت سیاسی در زمانه خودش (عصر شاهعباس کبیر) و سوم خدمات علمی- عمرانیای که ایشان در دوره خودش کرده است. ابعاد این دو وجه شخصیتی ایشان به حدی گسترده است که من تنها توانستم قسمتی از آن را به تصویر بکشم.
اما شما بیشتر به خدمات عمرانی بهایی اشاره کردید.
شیخ بهایی در خدمات علمی- عمرانی و ریاضی مهارتی عجیب داشت و خدمات زیادی کرده است. من در سریال روشنتر از خاموشی به تقسیم آب زایندهرود به محلات مجاور اصفهان در شرایطی که هرسال درگیریهای شدید منجر به قتل در آن منطقه صورت میگرفت و نهایتا تقسیم دقیقهای آب این محلات به نزاع دههاساله خاتمه داد، اشاره کردم. شیخبهایی گرمابهای معروف ساخته بود و همینطور در طراحی منارجنبان اصفهان تاثیرگذار بود. در معماری مسجد شاه اصفهان هم نقش قابل اهمیتی داشته است. تعیین سمت قبله در مسجد شاه اصفهان را شیخبهایی با محاسبات ریاضی انجام داده بود و گفته شده فقط هفتدرجه با جهت واقعی قبله اختلاف داشته است. نتیجه مجموع این خدمات این میشود که شیخبهایی دانشمند جامعالاطراف، روشنفکر و نواندیش عصر صفویه قلمداد شده است. چون در چندین حوزه خدمات زیادی کرده و ردپای زیادی از او دیده میشود. من گمان کردم این موارد را باید در سریالم نمایان کنم.
بهایی آثار برجستهای به نثر و نظم پدید آورده است که علاوه بر فارسی و عربی، شامل ترکی هم شده است. از ویژگیهای ادبی آثار او بگویید؟
حرفهای گفتنی در اینباره بسیار دارم، بهایی شاعر بسیار توانا و خوشقریحهای بود و بسیاری از ابیات ایشان در ادبیات منظوم ما معروف و بر زبانها رایج شد. مثل شعر «ای تیـر غمـــت را دل عشــاق نشانــه جمعی به تو مشغول تو غایب ز میانه». اشعار فارسیاش شامل مثنویات، غزلیات و رباعیات میشود. ایشان در غزلهایش تحتتاثیر حافظ، ابوسعید ابوالخیر و خواجه عبدالله انصاری بوده و در مثنوی به شیوه مولانا شعر میگفت، اشعارش صرفنظر از غزل و رباعیاتش گرایش و میل آشکاری به زهد، تصوف و عرفان دارد و این امر برای من قابلتوجه بوده است. شیخبهایی نگاه عارفانه به زندگی این جهان داشت.
شما این سریال را ساختید ولی به نظر شما و بعد از این مدت آیا میتوان اندیشههای او را با توجه به تقابل دیدگاههای عصر ما و ایشان در این دوران به کار گرفت و گسترش داد؟
در جامعه امروز همچنان جریانهای فکری را میبینم که از منظر فلسفه و عرفان سعی میکنند به معرفتشناسی دینی نزدیک شوند. من با مطالعاتی که داشتم میتوانم اساسا فهم عقلی و استدلالی دین را به نسل جوان پیشنهاد کنم. در مقابل این جریان فهم تعبدی بدون تعقل قابلتوجه است. در صفآرایی این دو جریان عدهای بر ایمان مبتنی بر تعقل و استدلال اعتقاد دارند و عدهای دیگر از ایمان مبتنی بر اصالت حدیث دفاع میکنند. اساسا این جریان با تعقل خیلی سر سازگاری ندارد و با عنوان جریان اخباریگری شناخته شده است. یکی از آفات معرفتشناسی دینی همین جریان اخباریگری بوده است؛ جریانی که بحث گفتوگوی آزاد جهت روشنی برهان تعقل را به سمت جامعه هدایت نمیکرد. بنابراین مطمئنا مطالعه و تحقیق پیشینه معرفتشناسی که در دین ایران بهدرستی مطرح شده بود میتواند به شناخت این جریانها کمک کند و حقیقت را مبرهن سازد.
نسل امروز چطور؟ به نظرتان علاقهای به آشنایی با این شخصیت دارند؟
از طریق مطالعه نوشتهها و آثار بهجامانده از ایشان و بررسی شخصیتها و زندگینامههای بزرگانی مثل ملاصدرا، شیخبهایی، میرداماد و حتی پیشینیان آنها تا حدودی میتوان در بحثها و دوگانگیهای معرفتی عصر حاضر نگاهی عمیق پیدا کرد. امروزه ما تنها از این طریق میتوانیم موانع تفکر را در تاریخ معرفتشناسی بررسی کنیم و دریابیم امروز در چه نقطهای ایستادهایم.
اگر بخواهید کتابی پیشنهاد دهید برای اینکه ملاصدرا و شیخ بهایی را بهتر شناخت، پیشنهادتان چیست؟
کتاب رساله سهعصر در ایران چاپ شده است و اگر کسی میخواهد ملاصدرا و البته استادش شیخبهایی را بهدرستی بشناسد که در قرن دهم هجری چه رنج و سختیهایی را متحمل شده بودند به این کتاب مراجعه کند. آن چیزی که از مطالعه زندگی پیشینیان علم، فلسفه و کسانی نظیر ملاصدرا و شیخبهایی میتوان دریافت این است که طرفدار درک فلسفی و عرفانی در حوزه معرفتشناسی دینی بودهاند. الزاما یافتههای آنها در آن دوران شیوه آنها نشد و همین الهامبخش ما خواهد بود. شیوه آنها این بود که در تفکرات قدیم نمانده و سعی کردهاند زبان جدید و شیوه جدید برای مواجهه با حوزه معرفتشناسی دینی پیدا کنند، به این ترتیب در دوره خودشان و البته در عصر ما اهمیت یافتند. همین نوآوری و نواندیشی برای نسل امروز هم الهامبخش است. متناسب با عصری که در آن زندگی میکنیم باید برای سوالهایمان پاسخهای منطبق با عصر و زمانه خودمان پیدا کنیم. این کاری است که امثال شیخبهایی در عصر و زمانه خودشان انجام دادهاند. به همیندلیل به چهرههای ماندگار در تاریخ فلسفه اسلامی و معرفتشناسی معروف شدهاند.
شما به سراغ روایت زندگی شیخ بهایی و ملاصدرا رفتید؛ موضوعی که بیتردید نیاز به تحقیقات کتابخانهای دارد.
نگارش فیلمنامه سریال تلویزیونی «روشنتر از خاموشی» همراه با تحقیقوتفحصهای دوسالهام بود حدود 10، 12سال پیش. درباره این بزرگان دوسالونیم قبل از شروع ساخت سریال مطالعه میکردم. بدون اینکه امکانات تحقیقاتی و پژوهشی چندانی از آنها در اختیار داشته باشم، دستتنها. اطلاعاتم را بیشتر از منابع و کتابها بهدست آوردم، به این ترتیب به سیر فکری استادان ملاصدرا رسیدم. در تحقیقات میدانی و کتابخانهای سریال ملاصدرا با استادان او آشنا شدم. علاوهبر اینکه شخصیت محوریام ملاصدرا بود به زندگی استادهای او هم پرداختیم؛ به میرداماد، شیخبهایی و میرفندرسکی که در زندگی ملاصدرا اثرگذار بودند. شیخبهایی یکی از استادان مهم ملاصدرا بود اما غیر از ملاصدرا شاگردان دیگری هم داشت، که صاحبنام شدند. ملا محمدمحسنبن مرتضیبن محمود فیض کاشانی، سیدمیرزا رفیعالدین محمدبن حیدر حسینیطباطبایینایینی، ملامحمدتقی بن مقصود علی مجلسی و ملا محمدباقر بن محمد مومن خراسانیسبزواری، معروف به محقق سبزواری از شاگردان او بودند.
از نظر شما کدام وجه شخصیتی شیخ بهایی ارزشمند بود و لازم دانستید آن را در سریال نمایان کنید؟
شیخبهایی را میتوان از سه منظر مورد توجه قرار داد، در مقام یک شخصیت ادبی و یک شخصیت سیاسی در زمانه خودش (عصر شاهعباس کبیر) و سوم خدمات علمی- عمرانیای که ایشان در دوره خودش کرده است. ابعاد این دو وجه شخصیتی ایشان به حدی گسترده است که من تنها توانستم قسمتی از آن را به تصویر بکشم.
اما شما بیشتر به خدمات عمرانی بهایی اشاره کردید.
شیخ بهایی در خدمات علمی- عمرانی و ریاضی مهارتی عجیب داشت و خدمات زیادی کرده است. من در سریال روشنتر از خاموشی به تقسیم آب زایندهرود به محلات مجاور اصفهان در شرایطی که هرسال درگیریهای شدید منجر به قتل در آن منطقه صورت میگرفت و نهایتا تقسیم دقیقهای آب این محلات به نزاع دههاساله خاتمه داد، اشاره کردم. شیخبهایی گرمابهای معروف ساخته بود و همینطور در طراحی منارجنبان اصفهان تاثیرگذار بود. در معماری مسجد شاه اصفهان هم نقش قابل اهمیتی داشته است. تعیین سمت قبله در مسجد شاه اصفهان را شیخبهایی با محاسبات ریاضی انجام داده بود و گفته شده فقط هفتدرجه با جهت واقعی قبله اختلاف داشته است. نتیجه مجموع این خدمات این میشود که شیخبهایی دانشمند جامعالاطراف، روشنفکر و نواندیش عصر صفویه قلمداد شده است. چون در چندین حوزه خدمات زیادی کرده و ردپای زیادی از او دیده میشود. من گمان کردم این موارد را باید در سریالم نمایان کنم.
بهایی آثار برجستهای به نثر و نظم پدید آورده است که علاوه بر فارسی و عربی، شامل ترکی هم شده است. از ویژگیهای ادبی آثار او بگویید؟
حرفهای گفتنی در اینباره بسیار دارم، بهایی شاعر بسیار توانا و خوشقریحهای بود و بسیاری از ابیات ایشان در ادبیات منظوم ما معروف و بر زبانها رایج شد. مثل شعر «ای تیـر غمـــت را دل عشــاق نشانــه جمعی به تو مشغول تو غایب ز میانه». اشعار فارسیاش شامل مثنویات، غزلیات و رباعیات میشود. ایشان در غزلهایش تحتتاثیر حافظ، ابوسعید ابوالخیر و خواجه عبدالله انصاری بوده و در مثنوی به شیوه مولانا شعر میگفت، اشعارش صرفنظر از غزل و رباعیاتش گرایش و میل آشکاری به زهد، تصوف و عرفان دارد و این امر برای من قابلتوجه بوده است. شیخبهایی نگاه عارفانه به زندگی این جهان داشت.
شما این سریال را ساختید ولی به نظر شما و بعد از این مدت آیا میتوان اندیشههای او را با توجه به تقابل دیدگاههای عصر ما و ایشان در این دوران به کار گرفت و گسترش داد؟
در جامعه امروز همچنان جریانهای فکری را میبینم که از منظر فلسفه و عرفان سعی میکنند به معرفتشناسی دینی نزدیک شوند. من با مطالعاتی که داشتم میتوانم اساسا فهم عقلی و استدلالی دین را به نسل جوان پیشنهاد کنم. در مقابل این جریان فهم تعبدی بدون تعقل قابلتوجه است. در صفآرایی این دو جریان عدهای بر ایمان مبتنی بر تعقل و استدلال اعتقاد دارند و عدهای دیگر از ایمان مبتنی بر اصالت حدیث دفاع میکنند. اساسا این جریان با تعقل خیلی سر سازگاری ندارد و با عنوان جریان اخباریگری شناخته شده است. یکی از آفات معرفتشناسی دینی همین جریان اخباریگری بوده است؛ جریانی که بحث گفتوگوی آزاد جهت روشنی برهان تعقل را به سمت جامعه هدایت نمیکرد. بنابراین مطمئنا مطالعه و تحقیق پیشینه معرفتشناسی که در دین ایران بهدرستی مطرح شده بود میتواند به شناخت این جریانها کمک کند و حقیقت را مبرهن سازد.
نسل امروز چطور؟ به نظرتان علاقهای به آشنایی با این شخصیت دارند؟
از طریق مطالعه نوشتهها و آثار بهجامانده از ایشان و بررسی شخصیتها و زندگینامههای بزرگانی مثل ملاصدرا، شیخبهایی، میرداماد و حتی پیشینیان آنها تا حدودی میتوان در بحثها و دوگانگیهای معرفتی عصر حاضر نگاهی عمیق پیدا کرد. امروزه ما تنها از این طریق میتوانیم موانع تفکر را در تاریخ معرفتشناسی بررسی کنیم و دریابیم امروز در چه نقطهای ایستادهایم.
اگر بخواهید کتابی پیشنهاد دهید برای اینکه ملاصدرا و شیخ بهایی را بهتر شناخت، پیشنهادتان چیست؟
کتاب رساله سهعصر در ایران چاپ شده است و اگر کسی میخواهد ملاصدرا و البته استادش شیخبهایی را بهدرستی بشناسد که در قرن دهم هجری چه رنج و سختیهایی را متحمل شده بودند به این کتاب مراجعه کند. آن چیزی که از مطالعه زندگی پیشینیان علم، فلسفه و کسانی نظیر ملاصدرا و شیخبهایی میتوان دریافت این است که طرفدار درک فلسفی و عرفانی در حوزه معرفتشناسی دینی بودهاند. الزاما یافتههای آنها در آن دوران شیوه آنها نشد و همین الهامبخش ما خواهد بود. شیوه آنها این بود که در تفکرات قدیم نمانده و سعی کردهاند زبان جدید و شیوه جدید برای مواجهه با حوزه معرفتشناسی دینی پیدا کنند، به این ترتیب در دوره خودشان و البته در عصر ما اهمیت یافتند. همین نوآوری و نواندیشی برای نسل امروز هم الهامبخش است. متناسب با عصری که در آن زندگی میکنیم باید برای سوالهایمان پاسخهای منطبق با عصر و زمانه خودمان پیدا کنیم. این کاری است که امثال شیخبهایی در عصر و زمانه خودشان انجام دادهاند. به همیندلیل به چهرههای ماندگار در تاریخ فلسفه اسلامی و معرفتشناسی معروف شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.