کیارنگ علایی:
غیبت بیشتر از حضور سوال برانگیز است
سحر آزاد
کیارنگ علایی، متولد1355 در مشهد، عکاسی را بهصورت خودآموخته دنبال کرده و از سال 1386 در دانشگاه فردوسی مشهد در مقطع کارشناسی و کارشناسیارشد تدریس میکند. او البته پس از تجربه 10ساله فیلمسازی به عکاسی رویآورده و تاکنون تجربه داوری جشنوارههای مختلف عکس را برعهده داشته است. علایی همچنانکه خودش هم میگوید با وجود اینکه شرایط اسکان در تهران را داشته اما به زادگاه خود وفادار مانده است تا بتواند تاثیرگذاری بیشتری داشته باشد. او در سال 1379 جشنواره عکس آماتوری «آبرنگ» را از سوی لابراتوری به همین نام در مشهد پایهگذاری کرد که پس از هشتدوره متوقف شد. علایی، هفته آخر فروردین، تازهترین آثار خود را با عنوان «پرده دوم اتفاق» در گالری طراحان آزاد به نمایش گذاشت. هرچند دو سال قبل نیز نمایشگاهی از او با عنوان «حتی وقتی نمیدانیم» در همین گالری برگزار شد که در ژانویه2014 از سوی مجله پرایوت ایتالیا در قالب ویژهنامه عکاسی معاصر ایران معرفی شد. علایی در مدت برگزاری نمایشگاه در تهران بهسر میبرد و حتی آخرین روز نمایشگاهش هم بازدیدکنندگانی داشت. بیشتر آنها را دانشجویانی تشکیل میدادند که دوست داشتند در مورد نحوه
عکاسی و دیدگاهی که به موضوع هویت داشته است، با او صحبت کنند. او نیز با صبر و حوصله به تمام سوالاتشان پاسخ میداد. بهانه گفتوگوی ما هم با او همین نمایشگاه و دغدغه اینروزهایش است:
در «پرده دوم اتفاق» قرار است شاهد چه روایتی باشیم؟
عکسهای این نمایشگاه بیشتر از آنکه روایتی را شامل شوند، برشی هستند از بازهای از یک روایت بزرگتر. ما با آن روایت در جامعه سروکار داریم و من در عکسهایم به صورت سمبلیک به برشی از آن روایت بزرگتر اشاره کردهام. آثار این نمایشگاه در پی این است که مخاطب را درگیر بازیای کند که در آن به سرنوشت و اتفاقی که برای نمادهای فرهنگی جوامع انسانی افتاده است، فکر کند؛ به این دغدغه که بهراستی نمادهای اجتماعی، فرهنگی در گذر زمان چه تغییری کردهاند؟ هویت آنها دستخوش چه تغییراتی شده است؟ و اصلا چرا انسان همیشه به چیزهایی که برایش عزیز است، صدمه میزند و مراقبت و مصونیت لازم را برای آنها ایجاد نمیکند.
این دغدغه و تلنگر برای شما از چه زمانی آغاز شد؟
قطعا زندگی در یک نظام اجتماعی برای هر کسی اعم از شما که خبرنگار هستید تا من که عکاسی میکنم یا یک شهروند، چنین دغدغهای را بهوجود میآورد. در مسیری که به خانه میرویم پلاکاردها و پرچمهای زیادی میبینیم، ذهن ما بهتدریج دارای موضع میشود و این سوال پیش میآید که چرا شهرها بهخصوص تهران اینقدر برچسب خوردهاند و این برچسبها چه هویتی را برای مخاطب شهروند بازی میکنند. این دغدغه به طور واضح از عناصری میآید که در نظام اجتماعی برجسته شدهاند. هر شهروندی دوست دارد بداند چرا این عناصر برجسته شدهاند. خاستگاه آن چیست، چرا یک مفهوم برای ما یکباره متولد میشود، به شکلهای مختلف استفاده میشود، در تریبون قرار میگیرد، وارد خانههای ما میشود، رسانهها آن را چندباره مطرح میکنند و ناگاه یکباره مورد فراموشی قرار میگیرد. این تضاد، برایم تلخ بود. آنچه بیشترین انگیزه را برای تولید این مجموعه در من ایجاد کرد، شکل تضادگونه این نمادهای فرهنگی بود که در سالهای اخیر احساس کردم آنها میان فعلیت و منفعلبودن، امکان و ناممکن گرفتار آمدهاند، در میانه قرار گرفتهاند، دچار کمتوجهی شدهاند، مردم به آنها توجهی ندارند. هویت و ارزش واقعی آنها برای مردم روشن نیست. مجموعه اینها من را وادار کرد که به این موضوع فکر کنم و در نهایت به طرح کلی این نمایشگاه رسیدم.
مضامین اجتماعی به حد کافی پیچیده هستند و وقتی به صورت انتزاعی هم مطرح شوند، پیچیدهتر میشوند. چرا سعی کردید از شیوه انتزاعی برای بیان این موضوع استفاده کنید؟
انتزاع با ماهیت ذاتی واقعگرای هنر عکاسی در جدالی همیشگی است. در هنر انتزاعی ما میتوانیم یک تکه را از واقعیت موجود جدا کنیم و آنگاه آن را به شیوهای غیرمعمول بازنمایی کنیم. از بدو پیدایش کوبیسم در اروپا این دغدغه به اشکال مختلف وجود داشت. این برخورد نوین با حجم و فرم مورد علاقه من است و اگرچه این عکسها هرگز بهطور مستقیم نمیتوانند عکس انتزاعی نام بگیرند اما در فحوای آنها به انتزاع گرایش داشتهام و شما خیلی خوب به آن اشاره کردید. در این پروژه من کوشیدم بخشی از یک موضوع اجتماعی را به بیانی انتزاعی نزدیک و آن را از ماهیت مستندش خارج کنم.
با اینکه مفاهیم آثارتان به زندگی اجتماعی برمیگردد اما فضاها در خارج از شهر رخ دادهاند مثل بیابان. این مکان چه تاثیری میتوانست روی کلیت کارتان بگذارد؟
شهر همیشه تریبونی برای بیان طبقه متوسط بوده است. وسیلهای بوده برای ابراز وجود و تجلی افکار آن دسته از طبقه متوسط که تریبونهای عظیم و رسمی ندارند. شهر، آوردگاهی است که با بشر رشد کرده و الزامات و قواعد آن را ساکنان آن میسازند. جای واقعی این نمادها که من در عکسهایم استفاده کردهام در دل شهرها است. همیشه وقتی به شهرهای کوچک یا حتی روستاها سفر میکنیم در بدو ورود با تجمعی از این المانها و نمادها مواجه میشویم که بهگونهای پیشانی آن شهر یا روستا هستند و اتفاقات مهم فرهنگی آن منطقه را نمایان میکنند. اما من آنها را به بیرون شهر بردهام و از شهر جز چراغهایی کمسو در افق، به نمایش نگذاشتهام. این دگرگونی از یکسو راندهشدن و مهجورماندن این نمادها را نشان میدهد و از سوی دیگر عدم قرابت انسان شهرنشین معاصر را با هویت واقعی این نمادها.
در نمایشگاه قبلیتان هم عکسها بدون حضور انسان بود. این نمایشگاه هم چنین ویژگیای داشت و حتی نیوشا توکلیان در بروشور نمایشگاه به این مساله اشاره کرده است. تاکید شما از اول اینگونه بود که در این مجموعه نیز انسانها به صورت مستقیم حضور نداشته باشند یا اینکه اتفاقی چنین شد؟
غیاب برای من همیشه بیش از حضور سوالبرانگیز است. در داستاننویسی نیز میکوشم چیزهایی را که میخواهم در داستان بگویم، در متن هرگز نگویم تا شنیده شوند، درست شنیده شوند و تاثیرگذار باشند. اما فکر میکنم پاسخ به این سوال را میتوان از دو جنبه دیگر نیز بیان کرد: اول روحیات خود صاحب اثر که در آثار منتقل میشود. یعنی یک روحیه انسانگریز که بیشتر تمایل به مکاشفه درونی و زیستن در خلوت خویش را دارد. نکته دوم پیام تلویحی است که در این مجموعه دنبال میکردم، یعنی؛ طردشدگی. به این دلیل اثری از جامعه انسانی به معنای مجموعه رفتوآمدها و دیالکتیکها نمیبینیم. انگار انسانها کارهایشان را کردهاند و رفتهاند و عناصر اصلی مجموعه من تنها ماندهاند؛ چیزی شبیه انگارههایی که آلفرد هیچکاک در فیلم «پرندگان» خود به نمایش گذاشت. در انتهای آن فیلم، انسانها مجبور به مهاجرت میشوند و این پرندگان هستند که بر انسان غلبه پیدا میکنند.
واکنش بازدیدکنندگان چگونه بود؟
مخاطبان برای من اهمیت فوقالعادهای دارند و آنها هستند که بهتدریج با ایدهها و نظراتشان مسیر مرا روشن میکنند. شخصا معتقدم در فضاهای تجربی، اگر بازدیدکنندگان حدود 40درصد با آثار رابطه برقرار کنند، آن اثر موفق بوده است. نقدها در مورد این نمایشگاه نقدهای بهشدت مثبت و بهشدت منفی را دربر داشت. نمایش کارهایی که با موضوعات ایدئولوژیک سروکار دارد و نشانههای مستقیم ایدئولوژیکی را بر سر مخاطب میریزد در جامعه ما مثل راهرفتن روی یک طناب نازک است که ممکن است تو از هر دو سوی این طناب بیفتی. اما من به کار خودم اعتقاد کافی دارم. در حقیقت به خوشامد فضاهای خارج از کشور عکاسی نمیکنم. تنها و تنها بهخاطر کشف خودم، عکس میگیرم و چیزی مهمتر از کشف خودم برایم نیست. بیاعتنا به الزامهای مرسوم و متعارف این سالهای عکاسی معاصر ایران هستم. کارهایم نه چاپ بزرگ دارند و نه قاب نفیس و نه موضوعاتی هستند که اینروزها زیاد در فضای عکاسی معاصر ایران میبینیم. این عکسها صرفا ایدههای من درباره اجتماع انسانی هستند. نقد من به اجتماع انسانی دنیاست. از قضاوتها ترسی ندارم، چراکه میدانم اغلب افراد مرا بر اساس پیشزمینه ذهنیشان، نه بر اساس عکسهایم قضاوت میکنند. یعنی قضاوتشان بیش از آنکه درباره عکسهایم باشد درباره من دبیر جشنواره، داور و معلم است. یعنی همواره وجه دیگری از فعالیت من برای آنها قضاوت و پیشداوری را ایجاد میکند و به این دلیل میکوشم برآیند قضاوتها را برای خودم در نظر بگیرم. افراد بسیار زیادی پس از دیدن کارهای نمایشگاه خیلی هیجانزده شدند و حتی پنج یا ششبار به دیدن نمایشگاه آمدند و کسانی هم بودند که اصلا کارها را نپسندیدند، چون فکر میکردند کارها گل درشت و واضح هستند.
یعنی فکر میکردند زیادی اغراق کردید؟
بله. در حالی که اغراق به کاررفته کاملا عامدانه است. من میخواستم وجه کاملا نمایشی و مستقیم المانها را نمایش دهم؛ وجهی که در شهر زیاد دیده شده است.
شما ساکن مشهد هستید اما در تهران نمایشگاه برگزار میکنید که مستلزم هزینههای زیادی برای خودتان است. با اینکه در فضای عکاسی مشهد شناخته شدهاید و با جشنواره آبرنگ در حوزه عکاسی شهرتان تاثیر گذاشتهاید، چرا ترجیح میدهید در تهران نمایشگاه برپا کنید؟
سالهاست با برگزاری کارگاه، تدریس و داوری در شهرستانهای مختلف فعالیت میکنم اما اینها باعث نشده است مثل خیلیهای دیگر به تهران مهاجرت کنم اگرچه شرایط نقلمکان به تهران برای من خیلی فراهم است و در تهران میتوانم راحتتر کار کنم، برای اینکه در شهرهای کوچک بیش از تشویق، فحش میشنوم و با حسادتها و تنگنظریهای بسیار مواجه هستم. اینها موضوعهایی است که در تهران بسیار کمتر وجود دارد چون تنوع ژانر، تنوع برنامهها، کثرت فعالان فرهنگی و هنری در تهران بسیار است، اما با این حال من به زادگاهم وفادار بودهام و احساس کردهام اگر آنجا بمانم در نسل جوانتر بعدی و هنرجویانم میتوانم تاثیر بگذارم. من این بخش از هنر را که در تاثیرگذاری جمع شده است، دوست دارم. دلیل اینکه در تهران نمایشگاه برگزار میکنم برای این است که میخواهم کارم کاملتر دیده شود، بهتر معرفی شود و مخاطبان گستردهتری داشته باشد و نقد جدیتری شود.
فضای عکاسی مشهد چگونه است؟
عکاسی مشهد درگیر دو فضای سنتی و متجدد است. فضای سنتی مشهد متعلق به نسلی است که حدود 20سال قبل در مشهد فعالیت میکردند، عمدتا تجربی بودند و عکاسی مستند اجتماعی بیشتر در این فضا جمع میشد اما فضای متجدد عکاسی در مشهد، زاییده دوران عکاسی دیجیتال است که به وفور عکاس، وفور دوربینها، وفور تولیدات و وفور نمایشگاههای عکس در این سالها برمیگردد. بخش مهمی از عکاسی متجدد متعلق به حضور عکاسان جوانی است که در مشهد فعالیت میکنند و به اعتقاد من آنها عکاسان خوبی هستند، اما جدالی میان آنها و نسل قبلی دیده میشود. نسل قبلی تا حدودی پذیرای نسل جدید نیست چون احساس میکند در حاشیه مانده است و نمیتواند وارد این فضا شود. نسل جدید هم بنا به نوع پرورشی که در نظام اجتماعی و خانواده داشته، انعطاف لازم را برای ارتباط با نسل قبلی ندارد. این مجادله در فضای مشهد وجود دارد. بهطورکلی فضای عکاسی مشهد بیشترین ضعف را در حوزه عکاسی خبری دارد یعنی رسانههایی که عکاسی خبری را در مشهد پوشش میدهند، بسیار فقیر هستند. ما در این شاخه، دچار اشکالات زیادی هستیم. در بخش عکاسی هنری نیز بیشتر شاهد تکثر یکجور نگاه جشنوارهای به معنای عکاسیکردن برای مطلوب جشنوارههای خارجی وجود دارد.
منظورتان بهنوعی عکسهای سفارشی است؟
بله. بهخصوص جشنوارههای تحت نظارت فیاپ (فدراسیون بینالمللی هنر عکاسی) که این تصور را برای مخاطب جوان ایجاد میکند که مقبولشدن در این جشنوارهها مساوی با یک اتفاق خیلی بزرگ است و رهصدساله را یکشبهرفتن! درحالی که وقتی بولتنهای بعضی از این جشنوارهها را میبینیم، بیشترین چیزی که شاهدش هستیم یکجور نگاه دیکتهشده از سوی برگزارکنندههاست که تمهیدات ساده تصویری و استفادههای اغراقآمیز گرافیکی از نرمافزارهای ویرایش تصویر در آنها زیاد دیده میشود. با اینحال احساس میکنم زندگی در فضای چندمدیایی، کار را برای جوانان امروز خیلی سخت کرده است چون تکلیفشان با این دنیای جدید هنوز مشخص نیست، بهنوعی در حال پوستاندازی هستند و خودباوری در نسل جوان خیلی کم است. بیشتر دانشجویان فکر میکنند تولید اثر هنری در حد و اندازه آنها نیست و توانمندیهای خود را باور ندارند، همهچیز برایشان یک روکش عادی و معمولی دارد.
چرا دیگر جشنواره عکس آبرنگ را برگزار نمیکنید؟
جشنواره عکس آماتوری آبرنگ بهمدت هشتسال از سوی بخش خصوصی برپا شد. مهمترین دلیل توقف آن بودجه بود. چون آنقدر این جشنواره گسترده شد و مخاطبان زیادی پیدا کرد که لابراتوار آبرنگ در مشهد نمیتوانست به این حجم از مخاطب پاسخ دهد. بههرحال ما از دوره اول یک نظام قانونمند برای جشنواره گذاشته بودیم و بر آن تا آخرین قدم ایستادیم: مثل انتشار کتاب در همه دورهها، ارسال کتاب برای تکتک شرکتکنندگان، جایزه و برپایی مراسم اختتامیه. اینها هزینههای سنگینی ایجاد میکرد. در دوره اول حدود 60 عکس در این رویداد شرکت کردند که هزینههایش برای ما قابلقبول بود اما در آخرین دوره، بالغ بر هشتهزارکار رسید و ارسال کتاب برای همه آنها هزینه بسیار سنگینی بود. از آنجا که دوست نداشتیم سطح جشنواره پایین بیاید، تصمیم گرفتیم جشنواره متوقف شود.
در «پرده دوم اتفاق» قرار است شاهد چه روایتی باشیم؟
عکسهای این نمایشگاه بیشتر از آنکه روایتی را شامل شوند، برشی هستند از بازهای از یک روایت بزرگتر. ما با آن روایت در جامعه سروکار داریم و من در عکسهایم به صورت سمبلیک به برشی از آن روایت بزرگتر اشاره کردهام. آثار این نمایشگاه در پی این است که مخاطب را درگیر بازیای کند که در آن به سرنوشت و اتفاقی که برای نمادهای فرهنگی جوامع انسانی افتاده است، فکر کند؛ به این دغدغه که بهراستی نمادهای اجتماعی، فرهنگی در گذر زمان چه تغییری کردهاند؟ هویت آنها دستخوش چه تغییراتی شده است؟ و اصلا چرا انسان همیشه به چیزهایی که برایش عزیز است، صدمه میزند و مراقبت و مصونیت لازم را برای آنها ایجاد نمیکند.
این دغدغه و تلنگر برای شما از چه زمانی آغاز شد؟
قطعا زندگی در یک نظام اجتماعی برای هر کسی اعم از شما که خبرنگار هستید تا من که عکاسی میکنم یا یک شهروند، چنین دغدغهای را بهوجود میآورد. در مسیری که به خانه میرویم پلاکاردها و پرچمهای زیادی میبینیم، ذهن ما بهتدریج دارای موضع میشود و این سوال پیش میآید که چرا شهرها بهخصوص تهران اینقدر برچسب خوردهاند و این برچسبها چه هویتی را برای مخاطب شهروند بازی میکنند. این دغدغه به طور واضح از عناصری میآید که در نظام اجتماعی برجسته شدهاند. هر شهروندی دوست دارد بداند چرا این عناصر برجسته شدهاند. خاستگاه آن چیست، چرا یک مفهوم برای ما یکباره متولد میشود، به شکلهای مختلف استفاده میشود، در تریبون قرار میگیرد، وارد خانههای ما میشود، رسانهها آن را چندباره مطرح میکنند و ناگاه یکباره مورد فراموشی قرار میگیرد. این تضاد، برایم تلخ بود. آنچه بیشترین انگیزه را برای تولید این مجموعه در من ایجاد کرد، شکل تضادگونه این نمادهای فرهنگی بود که در سالهای اخیر احساس کردم آنها میان فعلیت و منفعلبودن، امکان و ناممکن گرفتار آمدهاند، در میانه قرار گرفتهاند، دچار کمتوجهی شدهاند، مردم به آنها توجهی ندارند. هویت و ارزش واقعی آنها برای مردم روشن نیست. مجموعه اینها من را وادار کرد که به این موضوع فکر کنم و در نهایت به طرح کلی این نمایشگاه رسیدم.
مضامین اجتماعی به حد کافی پیچیده هستند و وقتی به صورت انتزاعی هم مطرح شوند، پیچیدهتر میشوند. چرا سعی کردید از شیوه انتزاعی برای بیان این موضوع استفاده کنید؟
انتزاع با ماهیت ذاتی واقعگرای هنر عکاسی در جدالی همیشگی است. در هنر انتزاعی ما میتوانیم یک تکه را از واقعیت موجود جدا کنیم و آنگاه آن را به شیوهای غیرمعمول بازنمایی کنیم. از بدو پیدایش کوبیسم در اروپا این دغدغه به اشکال مختلف وجود داشت. این برخورد نوین با حجم و فرم مورد علاقه من است و اگرچه این عکسها هرگز بهطور مستقیم نمیتوانند عکس انتزاعی نام بگیرند اما در فحوای آنها به انتزاع گرایش داشتهام و شما خیلی خوب به آن اشاره کردید. در این پروژه من کوشیدم بخشی از یک موضوع اجتماعی را به بیانی انتزاعی نزدیک و آن را از ماهیت مستندش خارج کنم.
با اینکه مفاهیم آثارتان به زندگی اجتماعی برمیگردد اما فضاها در خارج از شهر رخ دادهاند مثل بیابان. این مکان چه تاثیری میتوانست روی کلیت کارتان بگذارد؟
شهر همیشه تریبونی برای بیان طبقه متوسط بوده است. وسیلهای بوده برای ابراز وجود و تجلی افکار آن دسته از طبقه متوسط که تریبونهای عظیم و رسمی ندارند. شهر، آوردگاهی است که با بشر رشد کرده و الزامات و قواعد آن را ساکنان آن میسازند. جای واقعی این نمادها که من در عکسهایم استفاده کردهام در دل شهرها است. همیشه وقتی به شهرهای کوچک یا حتی روستاها سفر میکنیم در بدو ورود با تجمعی از این المانها و نمادها مواجه میشویم که بهگونهای پیشانی آن شهر یا روستا هستند و اتفاقات مهم فرهنگی آن منطقه را نمایان میکنند. اما من آنها را به بیرون شهر بردهام و از شهر جز چراغهایی کمسو در افق، به نمایش نگذاشتهام. این دگرگونی از یکسو راندهشدن و مهجورماندن این نمادها را نشان میدهد و از سوی دیگر عدم قرابت انسان شهرنشین معاصر را با هویت واقعی این نمادها.
در نمایشگاه قبلیتان هم عکسها بدون حضور انسان بود. این نمایشگاه هم چنین ویژگیای داشت و حتی نیوشا توکلیان در بروشور نمایشگاه به این مساله اشاره کرده است. تاکید شما از اول اینگونه بود که در این مجموعه نیز انسانها به صورت مستقیم حضور نداشته باشند یا اینکه اتفاقی چنین شد؟
غیاب برای من همیشه بیش از حضور سوالبرانگیز است. در داستاننویسی نیز میکوشم چیزهایی را که میخواهم در داستان بگویم، در متن هرگز نگویم تا شنیده شوند، درست شنیده شوند و تاثیرگذار باشند. اما فکر میکنم پاسخ به این سوال را میتوان از دو جنبه دیگر نیز بیان کرد: اول روحیات خود صاحب اثر که در آثار منتقل میشود. یعنی یک روحیه انسانگریز که بیشتر تمایل به مکاشفه درونی و زیستن در خلوت خویش را دارد. نکته دوم پیام تلویحی است که در این مجموعه دنبال میکردم، یعنی؛ طردشدگی. به این دلیل اثری از جامعه انسانی به معنای مجموعه رفتوآمدها و دیالکتیکها نمیبینیم. انگار انسانها کارهایشان را کردهاند و رفتهاند و عناصر اصلی مجموعه من تنها ماندهاند؛ چیزی شبیه انگارههایی که آلفرد هیچکاک در فیلم «پرندگان» خود به نمایش گذاشت. در انتهای آن فیلم، انسانها مجبور به مهاجرت میشوند و این پرندگان هستند که بر انسان غلبه پیدا میکنند.
واکنش بازدیدکنندگان چگونه بود؟
مخاطبان برای من اهمیت فوقالعادهای دارند و آنها هستند که بهتدریج با ایدهها و نظراتشان مسیر مرا روشن میکنند. شخصا معتقدم در فضاهای تجربی، اگر بازدیدکنندگان حدود 40درصد با آثار رابطه برقرار کنند، آن اثر موفق بوده است. نقدها در مورد این نمایشگاه نقدهای بهشدت مثبت و بهشدت منفی را دربر داشت. نمایش کارهایی که با موضوعات ایدئولوژیک سروکار دارد و نشانههای مستقیم ایدئولوژیکی را بر سر مخاطب میریزد در جامعه ما مثل راهرفتن روی یک طناب نازک است که ممکن است تو از هر دو سوی این طناب بیفتی. اما من به کار خودم اعتقاد کافی دارم. در حقیقت به خوشامد فضاهای خارج از کشور عکاسی نمیکنم. تنها و تنها بهخاطر کشف خودم، عکس میگیرم و چیزی مهمتر از کشف خودم برایم نیست. بیاعتنا به الزامهای مرسوم و متعارف این سالهای عکاسی معاصر ایران هستم. کارهایم نه چاپ بزرگ دارند و نه قاب نفیس و نه موضوعاتی هستند که اینروزها زیاد در فضای عکاسی معاصر ایران میبینیم. این عکسها صرفا ایدههای من درباره اجتماع انسانی هستند. نقد من به اجتماع انسانی دنیاست. از قضاوتها ترسی ندارم، چراکه میدانم اغلب افراد مرا بر اساس پیشزمینه ذهنیشان، نه بر اساس عکسهایم قضاوت میکنند. یعنی قضاوتشان بیش از آنکه درباره عکسهایم باشد درباره من دبیر جشنواره، داور و معلم است. یعنی همواره وجه دیگری از فعالیت من برای آنها قضاوت و پیشداوری را ایجاد میکند و به این دلیل میکوشم برآیند قضاوتها را برای خودم در نظر بگیرم. افراد بسیار زیادی پس از دیدن کارهای نمایشگاه خیلی هیجانزده شدند و حتی پنج یا ششبار به دیدن نمایشگاه آمدند و کسانی هم بودند که اصلا کارها را نپسندیدند، چون فکر میکردند کارها گل درشت و واضح هستند.
یعنی فکر میکردند زیادی اغراق کردید؟
بله. در حالی که اغراق به کاررفته کاملا عامدانه است. من میخواستم وجه کاملا نمایشی و مستقیم المانها را نمایش دهم؛ وجهی که در شهر زیاد دیده شده است.
شما ساکن مشهد هستید اما در تهران نمایشگاه برگزار میکنید که مستلزم هزینههای زیادی برای خودتان است. با اینکه در فضای عکاسی مشهد شناخته شدهاید و با جشنواره آبرنگ در حوزه عکاسی شهرتان تاثیر گذاشتهاید، چرا ترجیح میدهید در تهران نمایشگاه برپا کنید؟
سالهاست با برگزاری کارگاه، تدریس و داوری در شهرستانهای مختلف فعالیت میکنم اما اینها باعث نشده است مثل خیلیهای دیگر به تهران مهاجرت کنم اگرچه شرایط نقلمکان به تهران برای من خیلی فراهم است و در تهران میتوانم راحتتر کار کنم، برای اینکه در شهرهای کوچک بیش از تشویق، فحش میشنوم و با حسادتها و تنگنظریهای بسیار مواجه هستم. اینها موضوعهایی است که در تهران بسیار کمتر وجود دارد چون تنوع ژانر، تنوع برنامهها، کثرت فعالان فرهنگی و هنری در تهران بسیار است، اما با این حال من به زادگاهم وفادار بودهام و احساس کردهام اگر آنجا بمانم در نسل جوانتر بعدی و هنرجویانم میتوانم تاثیر بگذارم. من این بخش از هنر را که در تاثیرگذاری جمع شده است، دوست دارم. دلیل اینکه در تهران نمایشگاه برگزار میکنم برای این است که میخواهم کارم کاملتر دیده شود، بهتر معرفی شود و مخاطبان گستردهتری داشته باشد و نقد جدیتری شود.
فضای عکاسی مشهد چگونه است؟
عکاسی مشهد درگیر دو فضای سنتی و متجدد است. فضای سنتی مشهد متعلق به نسلی است که حدود 20سال قبل در مشهد فعالیت میکردند، عمدتا تجربی بودند و عکاسی مستند اجتماعی بیشتر در این فضا جمع میشد اما فضای متجدد عکاسی در مشهد، زاییده دوران عکاسی دیجیتال است که به وفور عکاس، وفور دوربینها، وفور تولیدات و وفور نمایشگاههای عکس در این سالها برمیگردد. بخش مهمی از عکاسی متجدد متعلق به حضور عکاسان جوانی است که در مشهد فعالیت میکنند و به اعتقاد من آنها عکاسان خوبی هستند، اما جدالی میان آنها و نسل قبلی دیده میشود. نسل قبلی تا حدودی پذیرای نسل جدید نیست چون احساس میکند در حاشیه مانده است و نمیتواند وارد این فضا شود. نسل جدید هم بنا به نوع پرورشی که در نظام اجتماعی و خانواده داشته، انعطاف لازم را برای ارتباط با نسل قبلی ندارد. این مجادله در فضای مشهد وجود دارد. بهطورکلی فضای عکاسی مشهد بیشترین ضعف را در حوزه عکاسی خبری دارد یعنی رسانههایی که عکاسی خبری را در مشهد پوشش میدهند، بسیار فقیر هستند. ما در این شاخه، دچار اشکالات زیادی هستیم. در بخش عکاسی هنری نیز بیشتر شاهد تکثر یکجور نگاه جشنوارهای به معنای عکاسیکردن برای مطلوب جشنوارههای خارجی وجود دارد.
منظورتان بهنوعی عکسهای سفارشی است؟
بله. بهخصوص جشنوارههای تحت نظارت فیاپ (فدراسیون بینالمللی هنر عکاسی) که این تصور را برای مخاطب جوان ایجاد میکند که مقبولشدن در این جشنوارهها مساوی با یک اتفاق خیلی بزرگ است و رهصدساله را یکشبهرفتن! درحالی که وقتی بولتنهای بعضی از این جشنوارهها را میبینیم، بیشترین چیزی که شاهدش هستیم یکجور نگاه دیکتهشده از سوی برگزارکنندههاست که تمهیدات ساده تصویری و استفادههای اغراقآمیز گرافیکی از نرمافزارهای ویرایش تصویر در آنها زیاد دیده میشود. با اینحال احساس میکنم زندگی در فضای چندمدیایی، کار را برای جوانان امروز خیلی سخت کرده است چون تکلیفشان با این دنیای جدید هنوز مشخص نیست، بهنوعی در حال پوستاندازی هستند و خودباوری در نسل جوان خیلی کم است. بیشتر دانشجویان فکر میکنند تولید اثر هنری در حد و اندازه آنها نیست و توانمندیهای خود را باور ندارند، همهچیز برایشان یک روکش عادی و معمولی دارد.
چرا دیگر جشنواره عکس آبرنگ را برگزار نمیکنید؟
جشنواره عکس آماتوری آبرنگ بهمدت هشتسال از سوی بخش خصوصی برپا شد. مهمترین دلیل توقف آن بودجه بود. چون آنقدر این جشنواره گسترده شد و مخاطبان زیادی پیدا کرد که لابراتوار آبرنگ در مشهد نمیتوانست به این حجم از مخاطب پاسخ دهد. بههرحال ما از دوره اول یک نظام قانونمند برای جشنواره گذاشته بودیم و بر آن تا آخرین قدم ایستادیم: مثل انتشار کتاب در همه دورهها، ارسال کتاب برای تکتک شرکتکنندگان، جایزه و برپایی مراسم اختتامیه. اینها هزینههای سنگینی ایجاد میکرد. در دوره اول حدود 60 عکس در این رویداد شرکت کردند که هزینههایش برای ما قابلقبول بود اما در آخرین دوره، بالغ بر هشتهزارکار رسید و ارسال کتاب برای همه آنها هزینه بسیار سنگینی بود. از آنجا که دوست نداشتیم سطح جشنواره پایین بیاید، تصمیم گرفتیم جشنواره متوقف شود.
کیارنگ علایی، متولد1355 در مشهد، عکاسی را بهصورت خودآموخته دنبال کرده و از سال 1386 در دانشگاه فردوسی مشهد در مقطع کارشناسی و کارشناسیارشد تدریس میکند. او البته پس از تجربه 10ساله فیلمسازی به عکاسی رویآورده و تاکنون تجربه داوری جشنوارههای مختلف عکس را برعهده داشته است. علایی همچنانکه خودش هم میگوید با وجود اینکه شرایط اسکان در تهران را داشته اما به زادگاه خود وفادار مانده است تا بتواند تاثیرگذاری بیشتری داشته باشد. او در سال 1379 جشنواره عکس آماتوری «آبرنگ» را از سوی لابراتوری به همین نام در مشهد پایهگذاری کرد که پس از هشتدوره متوقف شد. علایی، هفته آخر فروردین، تازهترین آثار خود را با عنوان «پرده دوم اتفاق» در گالری طراحان آزاد به نمایش گذاشت. هرچند دو سال قبل نیز نمایشگاهی از او با عنوان «حتی وقتی نمیدانیم» در همین گالری برگزار شد که در ژانویه2014 از سوی مجله پرایوت ایتالیا در قالب ویژهنامه عکاسی معاصر ایران معرفی شد. علایی در مدت برگزاری نمایشگاه در تهران بهسر میبرد و حتی آخرین روز نمایشگاهش هم بازدیدکنندگانی داشت. بیشتر آنها را دانشجویانی تشکیل میدادند که دوست داشتند در مورد نحوه
عکاسی و دیدگاهی که به موضوع هویت داشته است، با او صحبت کنند. او نیز با صبر و حوصله به تمام سوالاتشان پاسخ میداد. بهانه گفتوگوی ما هم با او همین نمایشگاه و دغدغه اینروزهایش است:
در «پرده دوم اتفاق» قرار است شاهد چه روایتی باشیم؟
عکسهای این نمایشگاه بیشتر از آنکه روایتی را شامل شوند، برشی هستند از بازهای از یک روایت بزرگتر. ما با آن روایت در جامعه سروکار داریم و من در عکسهایم به صورت سمبلیک به برشی از آن روایت بزرگتر اشاره کردهام. آثار این نمایشگاه در پی این است که مخاطب را درگیر بازیای کند که در آن به سرنوشت و اتفاقی که برای نمادهای فرهنگی جوامع انسانی افتاده است، فکر کند؛ به این دغدغه که بهراستی نمادهای اجتماعی، فرهنگی در گذر زمان چه تغییری کردهاند؟ هویت آنها دستخوش چه تغییراتی شده است؟ و اصلا چرا انسان همیشه به چیزهایی که برایش عزیز است، صدمه میزند و مراقبت و مصونیت لازم را برای آنها ایجاد نمیکند.
این دغدغه و تلنگر برای شما از چه زمانی آغاز شد؟
قطعا زندگی در یک نظام اجتماعی برای هر کسی اعم از شما که خبرنگار هستید تا من که عکاسی میکنم یا یک شهروند، چنین دغدغهای را بهوجود میآورد. در مسیری که به خانه میرویم پلاکاردها و پرچمهای زیادی میبینیم، ذهن ما بهتدریج دارای موضع میشود و این سوال پیش میآید که چرا شهرها بهخصوص تهران اینقدر برچسب خوردهاند و این برچسبها چه هویتی را برای مخاطب شهروند بازی میکنند. این دغدغه به طور واضح از عناصری میآید که در نظام اجتماعی برجسته شدهاند. هر شهروندی دوست دارد بداند چرا این عناصر برجسته شدهاند. خاستگاه آن چیست، چرا یک مفهوم برای ما یکباره متولد میشود، به شکلهای مختلف استفاده میشود، در تریبون قرار میگیرد، وارد خانههای ما میشود، رسانهها آن را چندباره مطرح میکنند و ناگاه یکباره مورد فراموشی قرار میگیرد. این تضاد، برایم تلخ بود. آنچه بیشترین انگیزه را برای تولید این مجموعه در من ایجاد کرد، شکل تضادگونه این نمادهای فرهنگی بود که در سالهای اخیر احساس کردم آنها میان فعلیت و منفعلبودن، امکان و ناممکن گرفتار آمدهاند، در میانه قرار گرفتهاند، دچار کمتوجهی شدهاند، مردم به آنها توجهی ندارند. هویت و ارزش واقعی آنها برای مردم روشن نیست. مجموعه اینها من را وادار کرد که به این موضوع فکر کنم و در نهایت به طرح کلی این نمایشگاه رسیدم.
مضامین اجتماعی به حد کافی پیچیده هستند و وقتی به صورت انتزاعی هم مطرح شوند، پیچیدهتر میشوند. چرا سعی کردید از شیوه انتزاعی برای بیان این موضوع استفاده کنید؟
انتزاع با ماهیت ذاتی واقعگرای هنر عکاسی در جدالی همیشگی است. در هنر انتزاعی ما میتوانیم یک تکه را از واقعیت موجود جدا کنیم و آنگاه آن را به شیوهای غیرمعمول بازنمایی کنیم. از بدو پیدایش کوبیسم در اروپا این دغدغه به اشکال مختلف وجود داشت. این برخورد نوین با حجم و فرم مورد علاقه من است و اگرچه این عکسها هرگز بهطور مستقیم نمیتوانند عکس انتزاعی نام بگیرند اما در فحوای آنها به انتزاع گرایش داشتهام و شما خیلی خوب به آن اشاره کردید. در این پروژه من کوشیدم بخشی از یک موضوع اجتماعی را به بیانی انتزاعی نزدیک و آن را از ماهیت مستندش خارج کنم.
با اینکه مفاهیم آثارتان به زندگی اجتماعی برمیگردد اما فضاها در خارج از شهر رخ دادهاند مثل بیابان. این مکان چه تاثیری میتوانست روی کلیت کارتان بگذارد؟
شهر همیشه تریبونی برای بیان طبقه متوسط بوده است. وسیلهای بوده برای ابراز وجود و تجلی افکار آن دسته از طبقه متوسط که تریبونهای عظیم و رسمی ندارند. شهر، آوردگاهی است که با بشر رشد کرده و الزامات و قواعد آن را ساکنان آن میسازند. جای واقعی این نمادها که من در عکسهایم استفاده کردهام در دل شهرها است. همیشه وقتی به شهرهای کوچک یا حتی روستاها سفر میکنیم در بدو ورود با تجمعی از این المانها و نمادها مواجه میشویم که بهگونهای پیشانی آن شهر یا روستا هستند و اتفاقات مهم فرهنگی آن منطقه را نمایان میکنند. اما من آنها را به بیرون شهر بردهام و از شهر جز چراغهایی کمسو در افق، به نمایش نگذاشتهام. این دگرگونی از یکسو راندهشدن و مهجورماندن این نمادها را نشان میدهد و از سوی دیگر عدم قرابت انسان شهرنشین معاصر را با هویت واقعی این نمادها.
در نمایشگاه قبلیتان هم عکسها بدون حضور انسان بود. این نمایشگاه هم چنین ویژگیای داشت و حتی نیوشا توکلیان در بروشور نمایشگاه به این مساله اشاره کرده است. تاکید شما از اول اینگونه بود که در این مجموعه نیز انسانها به صورت مستقیم حضور نداشته باشند یا اینکه اتفاقی چنین شد؟
غیاب برای من همیشه بیش از حضور سوالبرانگیز است. در داستاننویسی نیز میکوشم چیزهایی را که میخواهم در داستان بگویم، در متن هرگز نگویم تا شنیده شوند، درست شنیده شوند و تاثیرگذار باشند. اما فکر میکنم پاسخ به این سوال را میتوان از دو جنبه دیگر نیز بیان کرد: اول روحیات خود صاحب اثر که در آثار منتقل میشود. یعنی یک روحیه انسانگریز که بیشتر تمایل به مکاشفه درونی و زیستن در خلوت خویش را دارد. نکته دوم پیام تلویحی است که در این مجموعه دنبال میکردم، یعنی؛ طردشدگی. به این دلیل اثری از جامعه انسانی به معنای مجموعه رفتوآمدها و دیالکتیکها نمیبینیم. انگار انسانها کارهایشان را کردهاند و رفتهاند و عناصر اصلی مجموعه من تنها ماندهاند؛ چیزی شبیه انگارههایی که آلفرد هیچکاک در فیلم «پرندگان» خود به نمایش گذاشت. در انتهای آن فیلم، انسانها مجبور به مهاجرت میشوند و این پرندگان هستند که بر انسان غلبه پیدا میکنند.
واکنش بازدیدکنندگان چگونه بود؟
مخاطبان برای من اهمیت فوقالعادهای دارند و آنها هستند که بهتدریج با ایدهها و نظراتشان مسیر مرا روشن میکنند. شخصا معتقدم در فضاهای تجربی، اگر بازدیدکنندگان حدود 40درصد با آثار رابطه برقرار کنند، آن اثر موفق بوده است. نقدها در مورد این نمایشگاه نقدهای بهشدت مثبت و بهشدت منفی را دربر داشت. نمایش کارهایی که با موضوعات ایدئولوژیک سروکار دارد و نشانههای مستقیم ایدئولوژیکی را بر سر مخاطب میریزد در جامعه ما مثل راهرفتن روی یک طناب نازک است که ممکن است تو از هر دو سوی این طناب بیفتی. اما من به کار خودم اعتقاد کافی دارم. در حقیقت به خوشامد فضاهای خارج از کشور عکاسی نمیکنم. تنها و تنها بهخاطر کشف خودم، عکس میگیرم و چیزی مهمتر از کشف خودم برایم نیست. بیاعتنا به الزامهای مرسوم و متعارف این سالهای عکاسی معاصر ایران هستم. کارهایم نه چاپ بزرگ دارند و نه قاب نفیس و نه موضوعاتی هستند که اینروزها زیاد در فضای عکاسی معاصر ایران میبینیم. این عکسها صرفا ایدههای من درباره اجتماع انسانی هستند. نقد من به اجتماع انسانی دنیاست. از قضاوتها ترسی ندارم، چراکه میدانم اغلب افراد مرا بر اساس پیشزمینه ذهنیشان، نه بر اساس عکسهایم قضاوت میکنند. یعنی قضاوتشان بیش از آنکه درباره عکسهایم باشد درباره من دبیر جشنواره، داور و معلم است. یعنی همواره وجه دیگری از فعالیت من برای آنها قضاوت و پیشداوری را ایجاد میکند و به این دلیل میکوشم برآیند قضاوتها را برای خودم در نظر بگیرم. افراد بسیار زیادی پس از دیدن کارهای نمایشگاه خیلی هیجانزده شدند و حتی پنج یا ششبار به دیدن نمایشگاه آمدند و کسانی هم بودند که اصلا کارها را نپسندیدند، چون فکر میکردند کارها گل درشت و واضح هستند.
یعنی فکر میکردند زیادی اغراق کردید؟
بله. در حالی که اغراق به کاررفته کاملا عامدانه است. من میخواستم وجه کاملا نمایشی و مستقیم المانها را نمایش دهم؛ وجهی که در شهر زیاد دیده شده است.
شما ساکن مشهد هستید اما در تهران نمایشگاه برگزار میکنید که مستلزم هزینههای زیادی برای خودتان است. با اینکه در فضای عکاسی مشهد شناخته شدهاید و با جشنواره آبرنگ در حوزه عکاسی شهرتان تاثیر گذاشتهاید، چرا ترجیح میدهید در تهران نمایشگاه برپا کنید؟
سالهاست با برگزاری کارگاه، تدریس و داوری در شهرستانهای مختلف فعالیت میکنم اما اینها باعث نشده است مثل خیلیهای دیگر به تهران مهاجرت کنم اگرچه شرایط نقلمکان به تهران برای من خیلی فراهم است و در تهران میتوانم راحتتر کار کنم، برای اینکه در شهرهای کوچک بیش از تشویق، فحش میشنوم و با حسادتها و تنگنظریهای بسیار مواجه هستم. اینها موضوعهایی است که در تهران بسیار کمتر وجود دارد چون تنوع ژانر، تنوع برنامهها، کثرت فعالان فرهنگی و هنری در تهران بسیار است، اما با این حال من به زادگاهم وفادار بودهام و احساس کردهام اگر آنجا بمانم در نسل جوانتر بعدی و هنرجویانم میتوانم تاثیر بگذارم. من این بخش از هنر را که در تاثیرگذاری جمع شده است، دوست دارم. دلیل اینکه در تهران نمایشگاه برگزار میکنم برای این است که میخواهم کارم کاملتر دیده شود، بهتر معرفی شود و مخاطبان گستردهتری داشته باشد و نقد جدیتری شود.
فضای عکاسی مشهد چگونه است؟
عکاسی مشهد درگیر دو فضای سنتی و متجدد است. فضای سنتی مشهد متعلق به نسلی است که حدود 20سال قبل در مشهد فعالیت میکردند، عمدتا تجربی بودند و عکاسی مستند اجتماعی بیشتر در این فضا جمع میشد اما فضای متجدد عکاسی در مشهد، زاییده دوران عکاسی دیجیتال است که به وفور عکاس، وفور دوربینها، وفور تولیدات و وفور نمایشگاههای عکس در این سالها برمیگردد. بخش مهمی از عکاسی متجدد متعلق به حضور عکاسان جوانی است که در مشهد فعالیت میکنند و به اعتقاد من آنها عکاسان خوبی هستند، اما جدالی میان آنها و نسل قبلی دیده میشود. نسل قبلی تا حدودی پذیرای نسل جدید نیست چون احساس میکند در حاشیه مانده است و نمیتواند وارد این فضا شود. نسل جدید هم بنا به نوع پرورشی که در نظام اجتماعی و خانواده داشته، انعطاف لازم را برای ارتباط با نسل قبلی ندارد. این مجادله در فضای مشهد وجود دارد. بهطورکلی فضای عکاسی مشهد بیشترین ضعف را در حوزه عکاسی خبری دارد یعنی رسانههایی که عکاسی خبری را در مشهد پوشش میدهند، بسیار فقیر هستند. ما در این شاخه، دچار اشکالات زیادی هستیم. در بخش عکاسی هنری نیز بیشتر شاهد تکثر یکجور نگاه جشنوارهای به معنای عکاسیکردن برای مطلوب جشنوارههای خارجی وجود دارد.
منظورتان بهنوعی عکسهای سفارشی است؟
بله. بهخصوص جشنوارههای تحت نظارت فیاپ (فدراسیون بینالمللی هنر عکاسی) که این تصور را برای مخاطب جوان ایجاد میکند که مقبولشدن در این جشنوارهها مساوی با یک اتفاق خیلی بزرگ است و رهصدساله را یکشبهرفتن! درحالی که وقتی بولتنهای بعضی از این جشنوارهها را میبینیم، بیشترین چیزی که شاهدش هستیم یکجور نگاه دیکتهشده از سوی برگزارکنندههاست که تمهیدات ساده تصویری و استفادههای اغراقآمیز گرافیکی از نرمافزارهای ویرایش تصویر در آنها زیاد دیده میشود. با اینحال احساس میکنم زندگی در فضای چندمدیایی، کار را برای جوانان امروز خیلی سخت کرده است چون تکلیفشان با این دنیای جدید هنوز مشخص نیست، بهنوعی در حال پوستاندازی هستند و خودباوری در نسل جوان خیلی کم است. بیشتر دانشجویان فکر میکنند تولید اثر هنری در حد و اندازه آنها نیست و توانمندیهای خود را باور ندارند، همهچیز برایشان یک روکش عادی و معمولی دارد.
چرا دیگر جشنواره عکس آبرنگ را برگزار نمیکنید؟
جشنواره عکس آماتوری آبرنگ بهمدت هشتسال از سوی بخش خصوصی برپا شد. مهمترین دلیل توقف آن بودجه بود. چون آنقدر این جشنواره گسترده شد و مخاطبان زیادی پیدا کرد که لابراتوار آبرنگ در مشهد نمیتوانست به این حجم از مخاطب پاسخ دهد. بههرحال ما از دوره اول یک نظام قانونمند برای جشنواره گذاشته بودیم و بر آن تا آخرین قدم ایستادیم: مثل انتشار کتاب در همه دورهها، ارسال کتاب برای تکتک شرکتکنندگان، جایزه و برپایی مراسم اختتامیه. اینها هزینههای سنگینی ایجاد میکرد. در دوره اول حدود 60 عکس در این رویداد شرکت کردند که هزینههایش برای ما قابلقبول بود اما در آخرین دوره، بالغ بر هشتهزارکار رسید و ارسال کتاب برای همه آنها هزینه بسیار سنگینی بود. از آنجا که دوست نداشتیم سطح جشنواره پایین بیاید، تصمیم گرفتیم جشنواره متوقف شود.
در «پرده دوم اتفاق» قرار است شاهد چه روایتی باشیم؟
عکسهای این نمایشگاه بیشتر از آنکه روایتی را شامل شوند، برشی هستند از بازهای از یک روایت بزرگتر. ما با آن روایت در جامعه سروکار داریم و من در عکسهایم به صورت سمبلیک به برشی از آن روایت بزرگتر اشاره کردهام. آثار این نمایشگاه در پی این است که مخاطب را درگیر بازیای کند که در آن به سرنوشت و اتفاقی که برای نمادهای فرهنگی جوامع انسانی افتاده است، فکر کند؛ به این دغدغه که بهراستی نمادهای اجتماعی، فرهنگی در گذر زمان چه تغییری کردهاند؟ هویت آنها دستخوش چه تغییراتی شده است؟ و اصلا چرا انسان همیشه به چیزهایی که برایش عزیز است، صدمه میزند و مراقبت و مصونیت لازم را برای آنها ایجاد نمیکند.
این دغدغه و تلنگر برای شما از چه زمانی آغاز شد؟
قطعا زندگی در یک نظام اجتماعی برای هر کسی اعم از شما که خبرنگار هستید تا من که عکاسی میکنم یا یک شهروند، چنین دغدغهای را بهوجود میآورد. در مسیری که به خانه میرویم پلاکاردها و پرچمهای زیادی میبینیم، ذهن ما بهتدریج دارای موضع میشود و این سوال پیش میآید که چرا شهرها بهخصوص تهران اینقدر برچسب خوردهاند و این برچسبها چه هویتی را برای مخاطب شهروند بازی میکنند. این دغدغه به طور واضح از عناصری میآید که در نظام اجتماعی برجسته شدهاند. هر شهروندی دوست دارد بداند چرا این عناصر برجسته شدهاند. خاستگاه آن چیست، چرا یک مفهوم برای ما یکباره متولد میشود، به شکلهای مختلف استفاده میشود، در تریبون قرار میگیرد، وارد خانههای ما میشود، رسانهها آن را چندباره مطرح میکنند و ناگاه یکباره مورد فراموشی قرار میگیرد. این تضاد، برایم تلخ بود. آنچه بیشترین انگیزه را برای تولید این مجموعه در من ایجاد کرد، شکل تضادگونه این نمادهای فرهنگی بود که در سالهای اخیر احساس کردم آنها میان فعلیت و منفعلبودن، امکان و ناممکن گرفتار آمدهاند، در میانه قرار گرفتهاند، دچار کمتوجهی شدهاند، مردم به آنها توجهی ندارند. هویت و ارزش واقعی آنها برای مردم روشن نیست. مجموعه اینها من را وادار کرد که به این موضوع فکر کنم و در نهایت به طرح کلی این نمایشگاه رسیدم.
مضامین اجتماعی به حد کافی پیچیده هستند و وقتی به صورت انتزاعی هم مطرح شوند، پیچیدهتر میشوند. چرا سعی کردید از شیوه انتزاعی برای بیان این موضوع استفاده کنید؟
انتزاع با ماهیت ذاتی واقعگرای هنر عکاسی در جدالی همیشگی است. در هنر انتزاعی ما میتوانیم یک تکه را از واقعیت موجود جدا کنیم و آنگاه آن را به شیوهای غیرمعمول بازنمایی کنیم. از بدو پیدایش کوبیسم در اروپا این دغدغه به اشکال مختلف وجود داشت. این برخورد نوین با حجم و فرم مورد علاقه من است و اگرچه این عکسها هرگز بهطور مستقیم نمیتوانند عکس انتزاعی نام بگیرند اما در فحوای آنها به انتزاع گرایش داشتهام و شما خیلی خوب به آن اشاره کردید. در این پروژه من کوشیدم بخشی از یک موضوع اجتماعی را به بیانی انتزاعی نزدیک و آن را از ماهیت مستندش خارج کنم.
با اینکه مفاهیم آثارتان به زندگی اجتماعی برمیگردد اما فضاها در خارج از شهر رخ دادهاند مثل بیابان. این مکان چه تاثیری میتوانست روی کلیت کارتان بگذارد؟
شهر همیشه تریبونی برای بیان طبقه متوسط بوده است. وسیلهای بوده برای ابراز وجود و تجلی افکار آن دسته از طبقه متوسط که تریبونهای عظیم و رسمی ندارند. شهر، آوردگاهی است که با بشر رشد کرده و الزامات و قواعد آن را ساکنان آن میسازند. جای واقعی این نمادها که من در عکسهایم استفاده کردهام در دل شهرها است. همیشه وقتی به شهرهای کوچک یا حتی روستاها سفر میکنیم در بدو ورود با تجمعی از این المانها و نمادها مواجه میشویم که بهگونهای پیشانی آن شهر یا روستا هستند و اتفاقات مهم فرهنگی آن منطقه را نمایان میکنند. اما من آنها را به بیرون شهر بردهام و از شهر جز چراغهایی کمسو در افق، به نمایش نگذاشتهام. این دگرگونی از یکسو راندهشدن و مهجورماندن این نمادها را نشان میدهد و از سوی دیگر عدم قرابت انسان شهرنشین معاصر را با هویت واقعی این نمادها.
در نمایشگاه قبلیتان هم عکسها بدون حضور انسان بود. این نمایشگاه هم چنین ویژگیای داشت و حتی نیوشا توکلیان در بروشور نمایشگاه به این مساله اشاره کرده است. تاکید شما از اول اینگونه بود که در این مجموعه نیز انسانها به صورت مستقیم حضور نداشته باشند یا اینکه اتفاقی چنین شد؟
غیاب برای من همیشه بیش از حضور سوالبرانگیز است. در داستاننویسی نیز میکوشم چیزهایی را که میخواهم در داستان بگویم، در متن هرگز نگویم تا شنیده شوند، درست شنیده شوند و تاثیرگذار باشند. اما فکر میکنم پاسخ به این سوال را میتوان از دو جنبه دیگر نیز بیان کرد: اول روحیات خود صاحب اثر که در آثار منتقل میشود. یعنی یک روحیه انسانگریز که بیشتر تمایل به مکاشفه درونی و زیستن در خلوت خویش را دارد. نکته دوم پیام تلویحی است که در این مجموعه دنبال میکردم، یعنی؛ طردشدگی. به این دلیل اثری از جامعه انسانی به معنای مجموعه رفتوآمدها و دیالکتیکها نمیبینیم. انگار انسانها کارهایشان را کردهاند و رفتهاند و عناصر اصلی مجموعه من تنها ماندهاند؛ چیزی شبیه انگارههایی که آلفرد هیچکاک در فیلم «پرندگان» خود به نمایش گذاشت. در انتهای آن فیلم، انسانها مجبور به مهاجرت میشوند و این پرندگان هستند که بر انسان غلبه پیدا میکنند.
واکنش بازدیدکنندگان چگونه بود؟
مخاطبان برای من اهمیت فوقالعادهای دارند و آنها هستند که بهتدریج با ایدهها و نظراتشان مسیر مرا روشن میکنند. شخصا معتقدم در فضاهای تجربی، اگر بازدیدکنندگان حدود 40درصد با آثار رابطه برقرار کنند، آن اثر موفق بوده است. نقدها در مورد این نمایشگاه نقدهای بهشدت مثبت و بهشدت منفی را دربر داشت. نمایش کارهایی که با موضوعات ایدئولوژیک سروکار دارد و نشانههای مستقیم ایدئولوژیکی را بر سر مخاطب میریزد در جامعه ما مثل راهرفتن روی یک طناب نازک است که ممکن است تو از هر دو سوی این طناب بیفتی. اما من به کار خودم اعتقاد کافی دارم. در حقیقت به خوشامد فضاهای خارج از کشور عکاسی نمیکنم. تنها و تنها بهخاطر کشف خودم، عکس میگیرم و چیزی مهمتر از کشف خودم برایم نیست. بیاعتنا به الزامهای مرسوم و متعارف این سالهای عکاسی معاصر ایران هستم. کارهایم نه چاپ بزرگ دارند و نه قاب نفیس و نه موضوعاتی هستند که اینروزها زیاد در فضای عکاسی معاصر ایران میبینیم. این عکسها صرفا ایدههای من درباره اجتماع انسانی هستند. نقد من به اجتماع انسانی دنیاست. از قضاوتها ترسی ندارم، چراکه میدانم اغلب افراد مرا بر اساس پیشزمینه ذهنیشان، نه بر اساس عکسهایم قضاوت میکنند. یعنی قضاوتشان بیش از آنکه درباره عکسهایم باشد درباره من دبیر جشنواره، داور و معلم است. یعنی همواره وجه دیگری از فعالیت من برای آنها قضاوت و پیشداوری را ایجاد میکند و به این دلیل میکوشم برآیند قضاوتها را برای خودم در نظر بگیرم. افراد بسیار زیادی پس از دیدن کارهای نمایشگاه خیلی هیجانزده شدند و حتی پنج یا ششبار به دیدن نمایشگاه آمدند و کسانی هم بودند که اصلا کارها را نپسندیدند، چون فکر میکردند کارها گل درشت و واضح هستند.
یعنی فکر میکردند زیادی اغراق کردید؟
بله. در حالی که اغراق به کاررفته کاملا عامدانه است. من میخواستم وجه کاملا نمایشی و مستقیم المانها را نمایش دهم؛ وجهی که در شهر زیاد دیده شده است.
شما ساکن مشهد هستید اما در تهران نمایشگاه برگزار میکنید که مستلزم هزینههای زیادی برای خودتان است. با اینکه در فضای عکاسی مشهد شناخته شدهاید و با جشنواره آبرنگ در حوزه عکاسی شهرتان تاثیر گذاشتهاید، چرا ترجیح میدهید در تهران نمایشگاه برپا کنید؟
سالهاست با برگزاری کارگاه، تدریس و داوری در شهرستانهای مختلف فعالیت میکنم اما اینها باعث نشده است مثل خیلیهای دیگر به تهران مهاجرت کنم اگرچه شرایط نقلمکان به تهران برای من خیلی فراهم است و در تهران میتوانم راحتتر کار کنم، برای اینکه در شهرهای کوچک بیش از تشویق، فحش میشنوم و با حسادتها و تنگنظریهای بسیار مواجه هستم. اینها موضوعهایی است که در تهران بسیار کمتر وجود دارد چون تنوع ژانر، تنوع برنامهها، کثرت فعالان فرهنگی و هنری در تهران بسیار است، اما با این حال من به زادگاهم وفادار بودهام و احساس کردهام اگر آنجا بمانم در نسل جوانتر بعدی و هنرجویانم میتوانم تاثیر بگذارم. من این بخش از هنر را که در تاثیرگذاری جمع شده است، دوست دارم. دلیل اینکه در تهران نمایشگاه برگزار میکنم برای این است که میخواهم کارم کاملتر دیده شود، بهتر معرفی شود و مخاطبان گستردهتری داشته باشد و نقد جدیتری شود.
فضای عکاسی مشهد چگونه است؟
عکاسی مشهد درگیر دو فضای سنتی و متجدد است. فضای سنتی مشهد متعلق به نسلی است که حدود 20سال قبل در مشهد فعالیت میکردند، عمدتا تجربی بودند و عکاسی مستند اجتماعی بیشتر در این فضا جمع میشد اما فضای متجدد عکاسی در مشهد، زاییده دوران عکاسی دیجیتال است که به وفور عکاس، وفور دوربینها، وفور تولیدات و وفور نمایشگاههای عکس در این سالها برمیگردد. بخش مهمی از عکاسی متجدد متعلق به حضور عکاسان جوانی است که در مشهد فعالیت میکنند و به اعتقاد من آنها عکاسان خوبی هستند، اما جدالی میان آنها و نسل قبلی دیده میشود. نسل قبلی تا حدودی پذیرای نسل جدید نیست چون احساس میکند در حاشیه مانده است و نمیتواند وارد این فضا شود. نسل جدید هم بنا به نوع پرورشی که در نظام اجتماعی و خانواده داشته، انعطاف لازم را برای ارتباط با نسل قبلی ندارد. این مجادله در فضای مشهد وجود دارد. بهطورکلی فضای عکاسی مشهد بیشترین ضعف را در حوزه عکاسی خبری دارد یعنی رسانههایی که عکاسی خبری را در مشهد پوشش میدهند، بسیار فقیر هستند. ما در این شاخه، دچار اشکالات زیادی هستیم. در بخش عکاسی هنری نیز بیشتر شاهد تکثر یکجور نگاه جشنوارهای به معنای عکاسیکردن برای مطلوب جشنوارههای خارجی وجود دارد.
منظورتان بهنوعی عکسهای سفارشی است؟
بله. بهخصوص جشنوارههای تحت نظارت فیاپ (فدراسیون بینالمللی هنر عکاسی) که این تصور را برای مخاطب جوان ایجاد میکند که مقبولشدن در این جشنوارهها مساوی با یک اتفاق خیلی بزرگ است و رهصدساله را یکشبهرفتن! درحالی که وقتی بولتنهای بعضی از این جشنوارهها را میبینیم، بیشترین چیزی که شاهدش هستیم یکجور نگاه دیکتهشده از سوی برگزارکنندههاست که تمهیدات ساده تصویری و استفادههای اغراقآمیز گرافیکی از نرمافزارهای ویرایش تصویر در آنها زیاد دیده میشود. با اینحال احساس میکنم زندگی در فضای چندمدیایی، کار را برای جوانان امروز خیلی سخت کرده است چون تکلیفشان با این دنیای جدید هنوز مشخص نیست، بهنوعی در حال پوستاندازی هستند و خودباوری در نسل جوان خیلی کم است. بیشتر دانشجویان فکر میکنند تولید اثر هنری در حد و اندازه آنها نیست و توانمندیهای خود را باور ندارند، همهچیز برایشان یک روکش عادی و معمولی دارد.
چرا دیگر جشنواره عکس آبرنگ را برگزار نمیکنید؟
جشنواره عکس آماتوری آبرنگ بهمدت هشتسال از سوی بخش خصوصی برپا شد. مهمترین دلیل توقف آن بودجه بود. چون آنقدر این جشنواره گسترده شد و مخاطبان زیادی پیدا کرد که لابراتوار آبرنگ در مشهد نمیتوانست به این حجم از مخاطب پاسخ دهد. بههرحال ما از دوره اول یک نظام قانونمند برای جشنواره گذاشته بودیم و بر آن تا آخرین قدم ایستادیم: مثل انتشار کتاب در همه دورهها، ارسال کتاب برای تکتک شرکتکنندگان، جایزه و برپایی مراسم اختتامیه. اینها هزینههای سنگینی ایجاد میکرد. در دوره اول حدود 60 عکس در این رویداد شرکت کردند که هزینههایش برای ما قابلقبول بود اما در آخرین دوره، بالغ بر هشتهزارکار رسید و ارسال کتاب برای همه آنها هزینه بسیار سنگینی بود. از آنجا که دوست نداشتیم سطح جشنواره پایین بیاید، تصمیم گرفتیم جشنواره متوقف شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.