|

جای خالی رویدادهای تاریخی در آثار هنری

شرق، دنیا عیوضی: جوانان دانشجو کمی بعد از به‌بارنشستن انقلاب با پدیده‌ای به نام «انقلاب فرهنگی» روبه‌رو شدند. طبق آن چیزی که گذشتگان به‌صورت جسته‌وگریخته تعریف کرده‌اند، اتفاقی که بین سال‌های 59 تا 62 افتاد به «اسلامی‌سازی دانشگاه‌ها» معروف بود. عده‌ای توانستند از این دالان عبور کنند و به پشت صندلی‌ها بازگردند. این روند برای برخی کندتر بود، حتی گاهی کسانی بودند که سال‌ها بعد می‌آمدند و می‌توانستند جواز عبور را بگیرند. «انقلاب فرهنگی» از آن واژه‌های گمشده بود. از آن واژه‌هایی که در داستان‌ها، تئاترها و سینمای ما به‌طور گذرا به آن اشاره می‌شد. شاید صریح‌ترین فیلمی که به این موضوع اشاره مستقیم کرد فیلم «نیمه‌پنهان» به‌کارگردانی «تهمینه میلانی» بود. البته همین فیلم هم با واکنش‌هایی روبه‌رو شد. اگر چالش مسوولان در بخشی از سال‌های نه‌چندان‌دور نبود، شاید دانسته‌ها کمتر و کمتر هم می‌شد.
به مناسبت آغاز این اتفاق به سراغ دونفری (نادر برهانی‌مرند و هادی مرزبان) رفتیم که در آثارشان دغدغه‌ای تاریخی - اجتماعی را مورد توجه قرار داده‌اند. آنان درباره گم‌شدن و چگونگی پرداختن به این ماجرا در آثار هنری سخن گفته‌اند. نادر برهانی مرند کارگردان تئاتر «تیغ کهنه» که «احمد یاراحمدی» آن را نوشته است و توانسته زندگی سه نسل یک خانواده را در سه مقطع تاریخی روایت کند. او از منظری روبه آینده این اتفاق را بررسی می‌کند. او ماجرا را چنین تشریح می‌کند: «گویی الان وقت آن رسیده که انقلاب فرهنگی دیگری از نوع خیزش فرهنگی در میان اهالی فرهنگ و کنش‌گری فرهنگ‌مدارانه مناسب‌تری داشته باشیم. آنچه در تصمیم‌گیری‌های کلان شورایعالی انقلاب فرهنگی بیشتر اهمیت می‌یابد این است که بیش از آنکه به فرهنگ از زاویه سیاسی آن بپردازند، بهتر است عملکردشان در بال‌وپر بخشیدن فرهنگ را افزایش دهند.
زمانی که سال 93 با این عنوان نام‌گذاری شد به این معنی است که لزوم توجه بیشتر به فرهنگ احساس می‌شد. به عبارتی دیگر کمبود‌ها و کم‌کاری‌ها چشم‌گیر شده بود که خواستار رفع و شکوفایی بیشترش شدند. افرادی که در شورایعالی انقلاب فرهنگی تصمیم‌گیری می‌کنند به این مهم باید بیش از گذشته توجه نشان دهند. همه باید در این زمینه بازنگری و خیز بلند‌تری را طلب کنند که ضرورت آن تا حدی است که حتی اگر یک روز آن را به تعویق بیندازند تبعات ناخوشایندی خواهد داشت.» کارگردان نمایش «تیغ کهنه» پیشنهاد می‌دهد: «دغدغه‌های اکنون فرهنگ آن است که چه باید کرد تا حوزه فرهنگ به سامان برسد. امسال این الزام برای ما مبارک است، دوشادوش دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی مهم است که دغدغه‌های فرهنگی از نوع ریشه‌ای‌اش داشته باشیم. نهاد‌هایی که در این زمینه مسوول هستند به کنش‌گری فرهنگ و اندام‌واری این پیکر ویران کمک کنند. من عمیقا معتقدم در این شرایط ضرر نخواهیم کرد و جامعه‌ای خواهیم داشت خالی از صفحات غلیظ حوادث که به بحران‌های اجتماعی می‌پردازد، آن صفحات با لزوم توجه به فرهنگ، رقیق خواهند شد. توقع ما این است که شورایعالی فرهنگی بازنگری در مدیریت و تصمیم‌گیری‌های خود داشته باشد که همه نهاد‌های موازی که در یک زمینه تصمیم‌گیری می‌کنند را یک‌دست و بالنده سازند.»
هادی مرزبان که با اجرای آثار «اکبر رادی» شناخته شده است و در آثار این نمایشنامه‌نویس مطرح، بارها جنبه‌های تاریخی ایران مورد توجه قرار گرفته است. او در پاسخ به این سوال که اینگونه نکته‌های تاریخی چرا کمتر در آثار هنری ما مورد توجه قرار می‌گیرند، می‌گوید: «در کشور ما گاهی موانعی بر سر راه هنر قرار می‌گیرد که کمتر می‌توان به بخشی از تاریخ معاصر و تحولات فرهنگی‌مان پرداخت؛ موانعی که شاید بدون هیچ دلیل مشخصی برای هنر تعریف می‌شود بی‌آنکه تصمیم جدی پشتش باشد. نپرداختن به انقلاب فرهنگی در آثار هنری هم از همین موانع نشات می‌گرفت. انقلاب فرهنگی مقوله‌ای بود که تمامی هم‌نسلان من با همه وجود آن را لمس کردیم و بر اندیشه‌مان تاثیر داشت، اما می‌بینیم که این بازنمایی در آثار هنری کمتر نمود پیدا کرد و چه حیف. ما می‌بینیم که زمانی علی حاتمی به دورانی پرداخت که در سینمای ایران اثربخش شد. چه خوب است که نخواهیم فرار کنیم از گذشته و تاریخی که جامعه ما را به جلو برد. مرزبان تاکید می‌کند: «من این کمبود را در دانشگاه‌ها بیش از نهاد‌های دیگر می‌بینم که پرداختن به تاریخ ایران را برای قشر جوان از خاطر برده‌اند. انقلاب فرهنگی مقوله‌ای از تاریخ ما محسوب می‌شود. ما به خوبی در هنر به نقطه‌نظرها و دیدگاه‌هایی که آن دوران بر آن تکیه داده شد آگاه هستیم و بهتر است در این دوران هم تنها به همان دیدگاه‌ها توجه نشان دهند نه اعمال سلیقه‌های متفاوت کنونی که به تازگی دیده می‌شود.»
شرق، دنیا عیوضی: جوانان دانشجو کمی بعد از به‌بارنشستن انقلاب با پدیده‌ای به نام «انقلاب فرهنگی» روبه‌رو شدند. طبق آن چیزی که گذشتگان به‌صورت جسته‌وگریخته تعریف کرده‌اند، اتفاقی که بین سال‌های 59 تا 62 افتاد به «اسلامی‌سازی دانشگاه‌ها» معروف بود. عده‌ای توانستند از این دالان عبور کنند و به پشت صندلی‌ها بازگردند. این روند برای برخی کندتر بود، حتی گاهی کسانی بودند که سال‌ها بعد می‌آمدند و می‌توانستند جواز عبور را بگیرند. «انقلاب فرهنگی» از آن واژه‌های گمشده بود. از آن واژه‌هایی که در داستان‌ها، تئاترها و سینمای ما به‌طور گذرا به آن اشاره می‌شد. شاید صریح‌ترین فیلمی که به این موضوع اشاره مستقیم کرد فیلم «نیمه‌پنهان» به‌کارگردانی «تهمینه میلانی» بود. البته همین فیلم هم با واکنش‌هایی روبه‌رو شد. اگر چالش مسوولان در بخشی از سال‌های نه‌چندان‌دور نبود، شاید دانسته‌ها کمتر و کمتر هم می‌شد.
به مناسبت آغاز این اتفاق به سراغ دونفری (نادر برهانی‌مرند و هادی مرزبان) رفتیم که در آثارشان دغدغه‌ای تاریخی - اجتماعی را مورد توجه قرار داده‌اند. آنان درباره گم‌شدن و چگونگی پرداختن به این ماجرا در آثار هنری سخن گفته‌اند. نادر برهانی مرند کارگردان تئاتر «تیغ کهنه» که «احمد یاراحمدی» آن را نوشته است و توانسته زندگی سه نسل یک خانواده را در سه مقطع تاریخی روایت کند. او از منظری روبه آینده این اتفاق را بررسی می‌کند. او ماجرا را چنین تشریح می‌کند: «گویی الان وقت آن رسیده که انقلاب فرهنگی دیگری از نوع خیزش فرهنگی در میان اهالی فرهنگ و کنش‌گری فرهنگ‌مدارانه مناسب‌تری داشته باشیم. آنچه در تصمیم‌گیری‌های کلان شورایعالی انقلاب فرهنگی بیشتر اهمیت می‌یابد این است که بیش از آنکه به فرهنگ از زاویه سیاسی آن بپردازند، بهتر است عملکردشان در بال‌وپر بخشیدن فرهنگ را افزایش دهند.
زمانی که سال 93 با این عنوان نام‌گذاری شد به این معنی است که لزوم توجه بیشتر به فرهنگ احساس می‌شد. به عبارتی دیگر کمبود‌ها و کم‌کاری‌ها چشم‌گیر شده بود که خواستار رفع و شکوفایی بیشترش شدند. افرادی که در شورایعالی انقلاب فرهنگی تصمیم‌گیری می‌کنند به این مهم باید بیش از گذشته توجه نشان دهند. همه باید در این زمینه بازنگری و خیز بلند‌تری را طلب کنند که ضرورت آن تا حدی است که حتی اگر یک روز آن را به تعویق بیندازند تبعات ناخوشایندی خواهد داشت.» کارگردان نمایش «تیغ کهنه» پیشنهاد می‌دهد: «دغدغه‌های اکنون فرهنگ آن است که چه باید کرد تا حوزه فرهنگ به سامان برسد. امسال این الزام برای ما مبارک است، دوشادوش دغدغه‌های اقتصادی و معیشتی مهم است که دغدغه‌های فرهنگی از نوع ریشه‌ای‌اش داشته باشیم. نهاد‌هایی که در این زمینه مسوول هستند به کنش‌گری فرهنگ و اندام‌واری این پیکر ویران کمک کنند. من عمیقا معتقدم در این شرایط ضرر نخواهیم کرد و جامعه‌ای خواهیم داشت خالی از صفحات غلیظ حوادث که به بحران‌های اجتماعی می‌پردازد، آن صفحات با لزوم توجه به فرهنگ، رقیق خواهند شد. توقع ما این است که شورایعالی فرهنگی بازنگری در مدیریت و تصمیم‌گیری‌های خود داشته باشد که همه نهاد‌های موازی که در یک زمینه تصمیم‌گیری می‌کنند را یک‌دست و بالنده سازند.»
هادی مرزبان که با اجرای آثار «اکبر رادی» شناخته شده است و در آثار این نمایشنامه‌نویس مطرح، بارها جنبه‌های تاریخی ایران مورد توجه قرار گرفته است. او در پاسخ به این سوال که اینگونه نکته‌های تاریخی چرا کمتر در آثار هنری ما مورد توجه قرار می‌گیرند، می‌گوید: «در کشور ما گاهی موانعی بر سر راه هنر قرار می‌گیرد که کمتر می‌توان به بخشی از تاریخ معاصر و تحولات فرهنگی‌مان پرداخت؛ موانعی که شاید بدون هیچ دلیل مشخصی برای هنر تعریف می‌شود بی‌آنکه تصمیم جدی پشتش باشد. نپرداختن به انقلاب فرهنگی در آثار هنری هم از همین موانع نشات می‌گرفت. انقلاب فرهنگی مقوله‌ای بود که تمامی هم‌نسلان من با همه وجود آن را لمس کردیم و بر اندیشه‌مان تاثیر داشت، اما می‌بینیم که این بازنمایی در آثار هنری کمتر نمود پیدا کرد و چه حیف. ما می‌بینیم که زمانی علی حاتمی به دورانی پرداخت که در سینمای ایران اثربخش شد. چه خوب است که نخواهیم فرار کنیم از گذشته و تاریخی که جامعه ما را به جلو برد. مرزبان تاکید می‌کند: «من این کمبود را در دانشگاه‌ها بیش از نهاد‌های دیگر می‌بینم که پرداختن به تاریخ ایران را برای قشر جوان از خاطر برده‌اند. انقلاب فرهنگی مقوله‌ای از تاریخ ما محسوب می‌شود. ما به خوبی در هنر به نقطه‌نظرها و دیدگاه‌هایی که آن دوران بر آن تکیه داده شد آگاه هستیم و بهتر است در این دوران هم تنها به همان دیدگاه‌ها توجه نشان دهند نه اعمال سلیقه‌های متفاوت کنونی که به تازگی دیده می‌شود.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.