|

گذری کوتاه در تاریخ خانه مشروطه تبریز

خانه‌ای از آن ملت

طاهره رحیمی

مردم هنوز استقرار نظام مشروطه را باور نکرده بودند که مجلس شورای ملی به توپ بسته شد؛ دوم تیر 1287 خورشیدی. خانه ملت ویران شد، بسیاری از آزادیخواهان کشته شدند و استبداد صغیر آزاد شد. امید مشروطه این‌بار نه به دارالخلافه تهران که به شهرهای دیگر بود؛ مشروطه هنوز در دارالسلطنه تبریز نفس می‌کشید. در این شهر هنوز چند خانه سرپا مانده بودند که مشروطه‌خواهان را دور هم جمع می‌کرد؛ مردانی از «ستارخان» و «باقرخان» گرفته تا «حیدرعمواغلو» و اعضای انجمن غیبی. استبداد صغیر سرانجام پس از آتش‌هایی که برافروخت و خون‌هایی که ریخت بالاخره تمام شد و از آن روزهای پرحادثه غیر از کتاب و عکس و زخم و خاطره، خانه‌هایی باقی ماند. خانه‌هایی مثل خانه «حاج مهدی کوزه‌کنانی» یا همان «خانه مشروطه» امروز خوش‌شانس بود که با گلوله توپ‌های روس پایین نیامد و در و دیوارش میراثی شد از آن روزهای دور. امروز 107 سال پس از مشروطه، این خانه در محله «راسته‌کوچه» تبریز شاهدی است زنده از آن زمان. اما مهم‌ترین خانه مشروطه‌خواهی تبریز که هنوز هم سرپاست، چه داستانی دارد و چطور از تخریب‌های پس از اشغال تبریز جان سالم به در برد؟
خانه مشروطه تبریز که امروز یکی از بزرگ‌ترین مراکز اسناد، عکس و یادگاری از روزهای مشروطه است، 38 سال پیش از مشروطه در یکی از محلات اعیان‌نشین همان زمان؛ یعنی محله راسته‌کوچه ساخته شد. در سال‌های مشروطه‌خواهی «حاج‌مهدی کوزه‌کنانی» معروف به «ابوالملّه» یا «پدر ملت» از بازرگانان معروف تبریز ساکن آن بود و آنجا را تبدیل به اتاق فکر بازرگانان تبریزی مشروطه‌خواه کرده بود؛ جایی که مهم‌ترین تصمیمات مشروطه‌خواهان شهر در آنجا گرفته می‌شد. «حاج مهدی» یکی از مشروطه‌خواهانی بود که به قول «عباس قدیمی‌قیداری» دانشیار تاریخ معاصر ایران در دانشگاه تبریز، به‌معنای واقعی کلمه مال و جانش را برای دفاع از مشروطه گذاشت. او با شروع جنبش مشروطیت با وجود سن بالایش به جنبش پیوست و از بنیانگذاران «انجمن عدالت‌طلبان» تبریز شد؛ همان انجمنی که بعدها به «انجمن ایالتی تبریز» معروف شد. با این همه این خانه از معدود خانه‌های مشروطه‌خواهان تبریزی شد که به دست گلوله توپ روس‌ها سپرده نشد. دکتر قدیمی درباره دلایل جان‌سالم‌به‌دربردن این خانه به «شرق» می‌گوید: «حاج‌مهدی بازرگان بود و همین دلیل روابط تجاری و کاری خوبی از پیش از دوره مشروطه با افرادی از جبهه مقابل داشت. همین باعث شد، برخلاف بسیاری از خانه‌های مشروطه‌خواهان برجسته از جمله «علی موسیو» در تبریز توسط روس‌ها به توپ بسته نشود و با پادرمیانی آن افراد از تخریب کامل مصون ماند. حاج‌مهدی همچون «ثقه‌الاسلام» از شخصیت‌های چندوجهی مشروطه‌خواه بود و خانه‌اش هم به همین واسطه همچون خانه ثقه‌الاسلام تخریب نشد.» اما اگرچه خانه پدر ملت تبریز تخریب نشد، اما به گفته این محقق پس از تصرف شهر توسط روس‌ها، پرچم انجمن از بالای خانه پایین کشیده شد و این خانه اعیانی زیبا غارت شد. حاج مهدی تا سال 1290؛ یعنی زمان اشغال تبریز زنده بود، اما چندی بعد درگذشت. خانه‌اش توسط فرزندان دست به دست شد تا آنکه بالاخره به دلیل اهمیت تاریخی و معماری قاجاری‌اش در سال 1354 در فهرست میراث ملی ثبت شد. سال 1367 توسط اداره میراث فرهنگی خریداری و مرمت شد و سال 1385 هم به موزه اختصاصی مشروطه تبدیل شد.
خانه حاجی‌مهدی محبوب تبریزیان مشروطه‌خواه، تنها یکی از خانه‌هایی بود که در جریان مشروطه نامدار شدند و البته برخلاف بسیاری خانه‌های نامدار دیگر تا امروز پابرجاست. در جریان یارکشی میان مشروطه‌خواهان و استبدادطلبان، دارالسلطنه تبریز تقریبا میان این دو جبهه تقسیم شد و خانه‌های بسیاری یا کاملا نابود شد یا آسیب‌های زیادی دید. به گفته دکتر قدیمی پس از اشغال تبریز توسط روس‌ها با کمک کسانی مثل «صمدخان شجاع‌الدوله» که از رهبران استبداد بود، بسیاری از مشروطه‌خواهان یا مجبور به ترک تبریز شدند یا مانند «شیخ سلیم» و «ثقه‌الاسلام» اعدام شدند و خانه بسیاری از آنها و ساختمان انجمن با دینامیت منفجر شد. آن‌طور که او شرح می‌دهد: «محلاتی مثل «امیرخیز»، «خیابان»، «مقصودیه» و «چرنداب» در دست مشروطه‌خواهان بود و خانه‌هایی مثل «دفتر انجمن ایالتی تبریز» و مسجد صمصام‌خان در قلب فعالیت‌های آنها قرار داشت. اما محلاتی مثل «دَوَچی»، «حُکم‌آباد»، «لیل‌آباد» و «شام‌غازان» و همین‌طور خانه‌هایی مثل «دفتر انجمن اسلامیه» و مسجد «صاحب‌الامر» در دست استبداد‌طلبان بود.» شاید اگر نبود یارکشی‌های معمولا تند و خشن دوره مشروطه، اشغال شهر توسط روس‌ها و تخریب‌هایی که پس از آن توسط این همسایگان شمالی بر تن شهر نشست، امروز شهر تاریخی تبریز، نه‌تنها یادگارهای بیشتری از دوره مهم مشروطه داشت که چهره شهر با آن خانه‌های زیبای اعیانی تاریخی‌تر و دلنشین‌تر می‌بود. احتمالا آن‌وقت خانه‌های تاریخی بسیاری در تبریز، همچون خانه «حاجی‌مهدی کوزه‌کنانی»، تندیسی هرچند کوچک از صاحبان نامدارشان به رسم یادگار می‌داشتند تا یاد مردان بزرگ بهتر در خاطره‌ها ثبت شود.
مردم هنوز استقرار نظام مشروطه را باور نکرده بودند که مجلس شورای ملی به توپ بسته شد؛ دوم تیر 1287 خورشیدی. خانه ملت ویران شد، بسیاری از آزادیخواهان کشته شدند و استبداد صغیر آزاد شد. امید مشروطه این‌بار نه به دارالخلافه تهران که به شهرهای دیگر بود؛ مشروطه هنوز در دارالسلطنه تبریز نفس می‌کشید. در این شهر هنوز چند خانه سرپا مانده بودند که مشروطه‌خواهان را دور هم جمع می‌کرد؛ مردانی از «ستارخان» و «باقرخان» گرفته تا «حیدرعمواغلو» و اعضای انجمن غیبی. استبداد صغیر سرانجام پس از آتش‌هایی که برافروخت و خون‌هایی که ریخت بالاخره تمام شد و از آن روزهای پرحادثه غیر از کتاب و عکس و زخم و خاطره، خانه‌هایی باقی ماند. خانه‌هایی مثل خانه «حاج مهدی کوزه‌کنانی» یا همان «خانه مشروطه» امروز خوش‌شانس بود که با گلوله توپ‌های روس پایین نیامد و در و دیوارش میراثی شد از آن روزهای دور. امروز 107 سال پس از مشروطه، این خانه در محله «راسته‌کوچه» تبریز شاهدی است زنده از آن زمان. اما مهم‌ترین خانه مشروطه‌خواهی تبریز که هنوز هم سرپاست، چه داستانی دارد و چطور از تخریب‌های پس از اشغال تبریز جان سالم به در برد؟
خانه مشروطه تبریز که امروز یکی از بزرگ‌ترین مراکز اسناد، عکس و یادگاری از روزهای مشروطه است، 38 سال پیش از مشروطه در یکی از محلات اعیان‌نشین همان زمان؛ یعنی محله راسته‌کوچه ساخته شد. در سال‌های مشروطه‌خواهی «حاج‌مهدی کوزه‌کنانی» معروف به «ابوالملّه» یا «پدر ملت» از بازرگانان معروف تبریز ساکن آن بود و آنجا را تبدیل به اتاق فکر بازرگانان تبریزی مشروطه‌خواه کرده بود؛ جایی که مهم‌ترین تصمیمات مشروطه‌خواهان شهر در آنجا گرفته می‌شد. «حاج مهدی» یکی از مشروطه‌خواهانی بود که به قول «عباس قدیمی‌قیداری» دانشیار تاریخ معاصر ایران در دانشگاه تبریز، به‌معنای واقعی کلمه مال و جانش را برای دفاع از مشروطه گذاشت. او با شروع جنبش مشروطیت با وجود سن بالایش به جنبش پیوست و از بنیانگذاران «انجمن عدالت‌طلبان» تبریز شد؛ همان انجمنی که بعدها به «انجمن ایالتی تبریز» معروف شد. با این همه این خانه از معدود خانه‌های مشروطه‌خواهان تبریزی شد که به دست گلوله توپ روس‌ها سپرده نشد. دکتر قدیمی درباره دلایل جان‌سالم‌به‌دربردن این خانه به «شرق» می‌گوید: «حاج‌مهدی بازرگان بود و همین دلیل روابط تجاری و کاری خوبی از پیش از دوره مشروطه با افرادی از جبهه مقابل داشت. همین باعث شد، برخلاف بسیاری از خانه‌های مشروطه‌خواهان برجسته از جمله «علی موسیو» در تبریز توسط روس‌ها به توپ بسته نشود و با پادرمیانی آن افراد از تخریب کامل مصون ماند. حاج‌مهدی همچون «ثقه‌الاسلام» از شخصیت‌های چندوجهی مشروطه‌خواه بود و خانه‌اش هم به همین واسطه همچون خانه ثقه‌الاسلام تخریب نشد.» اما اگرچه خانه پدر ملت تبریز تخریب نشد، اما به گفته این محقق پس از تصرف شهر توسط روس‌ها، پرچم انجمن از بالای خانه پایین کشیده شد و این خانه اعیانی زیبا غارت شد. حاج مهدی تا سال 1290؛ یعنی زمان اشغال تبریز زنده بود، اما چندی بعد درگذشت. خانه‌اش توسط فرزندان دست به دست شد تا آنکه بالاخره به دلیل اهمیت تاریخی و معماری قاجاری‌اش در سال 1354 در فهرست میراث ملی ثبت شد. سال 1367 توسط اداره میراث فرهنگی خریداری و مرمت شد و سال 1385 هم به موزه اختصاصی مشروطه تبدیل شد.
خانه حاجی‌مهدی محبوب تبریزیان مشروطه‌خواه، تنها یکی از خانه‌هایی بود که در جریان مشروطه نامدار شدند و البته برخلاف بسیاری خانه‌های نامدار دیگر تا امروز پابرجاست. در جریان یارکشی میان مشروطه‌خواهان و استبدادطلبان، دارالسلطنه تبریز تقریبا میان این دو جبهه تقسیم شد و خانه‌های بسیاری یا کاملا نابود شد یا آسیب‌های زیادی دید. به گفته دکتر قدیمی پس از اشغال تبریز توسط روس‌ها با کمک کسانی مثل «صمدخان شجاع‌الدوله» که از رهبران استبداد بود، بسیاری از مشروطه‌خواهان یا مجبور به ترک تبریز شدند یا مانند «شیخ سلیم» و «ثقه‌الاسلام» اعدام شدند و خانه بسیاری از آنها و ساختمان انجمن با دینامیت منفجر شد. آن‌طور که او شرح می‌دهد: «محلاتی مثل «امیرخیز»، «خیابان»، «مقصودیه» و «چرنداب» در دست مشروطه‌خواهان بود و خانه‌هایی مثل «دفتر انجمن ایالتی تبریز» و مسجد صمصام‌خان در قلب فعالیت‌های آنها قرار داشت. اما محلاتی مثل «دَوَچی»، «حُکم‌آباد»، «لیل‌آباد» و «شام‌غازان» و همین‌طور خانه‌هایی مثل «دفتر انجمن اسلامیه» و مسجد «صاحب‌الامر» در دست استبداد‌طلبان بود.» شاید اگر نبود یارکشی‌های معمولا تند و خشن دوره مشروطه، اشغال شهر توسط روس‌ها و تخریب‌هایی که پس از آن توسط این همسایگان شمالی بر تن شهر نشست، امروز شهر تاریخی تبریز، نه‌تنها یادگارهای بیشتری از دوره مهم مشروطه داشت که چهره شهر با آن خانه‌های زیبای اعیانی تاریخی‌تر و دلنشین‌تر می‌بود. احتمالا آن‌وقت خانه‌های تاریخی بسیاری در تبریز، همچون خانه «حاجی‌مهدی کوزه‌کنانی»، تندیسی هرچند کوچک از صاحبان نامدارشان به رسم یادگار می‌داشتند تا یاد مردان بزرگ بهتر در خاطره‌ها ثبت شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.