|

متغیرهای «آرایش سیاسی»

علی دورانی . دبیر ائتلاف فراگیر اصولگرایان

یکی از کاستی‌هایی که سبب می‌شود، متغیربودن در آرایش سیاسی به ذهن برخی ناظران متبادر شود این است که در کشور ما احزاب در جایگاه اصلی خود قرار نداشته و کارکردهای خود را به درستی ایفا نمی‌کنند. در واقع حزبی به معنای واقعی کلمه، دیده نمی‌شود. آنچه که در سپهر سیاسی ایران تاثیرگذار بوده و رفتارهای جزیی‌تر را شکل می‌دهد، ائتلاف‌ها و جبهه‌هایی است که در زمان انتخابات ایجاد می‌شود؛ اتفاقاتی که قبل از هر انتخاباتی رخ می‌دهد در ترکیب آرایش سیاسی کشور موثر است و تقسیم‌بندی‌های سیاسی از اینجا نشأت می‌گیرد. معمولا بعد از هر انتخابات در وضعیت آرایش‌های سیاسی ابهامی به وجود می‌آید و تا نزدیک‌شدن به انتخابات بعدی، احزاب، ائتلاف‌ها و جبهه‌ها کارکرد اصلی و مهم خود را از دست می‌دهند.
در انتخابات ریاست‌جمهوری خرداد 92، نقش دوگرایش اصولگرا و اصلاح‌طلب در کشور پررنگ بود و در زیرمجموعه‌ این دو طیف، جبهه‌های مختلفی فعالیت می‌کردند و حتی در درون این دو گرایش، اتفاقات و تقسیم‌بندی‌هایی رخ داد که اگر بستر سالمی می‌داشتیم و فعالان سیاسی مقداری شفاف‌تر با مردم برخورد می‌کردند، می‌توانستیم آرایش‌های سیاسی متفاوتی را تجربه کنیم.
در انتخابات اخیر ریاست‌جمهوری، آقای روحانی، بیشتر از سوی اصلاح‌طلبان حمایت شد تا به پیروزی رسید ولی از نظر نگارنده، ایشان اصلاح‌طلب نیستند و خودشان هم هیچ‌گاه چنین موضوعی را مطرح نکردند. اگر هم بخواهیم تقسیم‌بندی در مورد ایشان و حامیانش صورت دهیم یا باید آنها را مستقل در نظر بگیریم یا در جریان «اعتدالیون» تعریف کنیم.
از سال‌های گذشته برخی شخصیت‌ها همواره مایل به راه‌اندازی جریان سومی به‌عنوان جریان میانه بودند که اگر این جریان شکل می‌گرفت، بسیار مبارک بود و به حل بسیاری از مشکلات گذشته کمک می‌کرد و بسیاری از ابهامات فضای سیاسی دوقطبی موجود برطرف می‌شد چراکه بسیاری از هیجانات و سیاست‌زدگی‌ها نتیجه دوقطبی‌بودن فضای سیاسی است. تغییر آرایش سیاسی کشور گاهی متاثر از رفتار برخی شخصیت‌های سیاسی مهم است مثلا در انتخابات گذشته افرادی توانستند با ورود غیرمستقیم خود، انتخابات را عوض کنند و با رفتار خود آرایش را تغییر دهند.
با توجه به رویکرد دولت یازدهم و رییس‌جمهور، می‌توان جناح اعتدالی را به عنوان قطب سوم مورد بررسی قرار داد، طبیعتا آقای هاشمی‌رفسنجانی هم علاقه‌مند است که این قطب سوم سیاسی شکل گرفته و جناح اعتدالیون سروسامان بگیرد تا هم تندروها از صحنه سیاسی فاصله بگیرند و هم اینکه تجربیات ناخوشایندی که اصولگرایان و اصلاح‌طلبان داشتند، تکرار نشود. شاید نگاه آقای هاشمی در تمایل به ایجاد قطب سوم انتقادی نباشد ایشان اما تجربه خوبی از این دو گرایش غالب در کشور ندارند و اکنون که دولت اعتدال‌گراست، مناسب‌ترین زمان برای تشکیل تغییر فضای سیاسی کشور است.
آرایش سیاسی کشور با توجه به نزدیک‌شدن به انتخابات مجلس دهم در کشور، به نوع ورود فعالان سیاسی، دولت فعلی و دولت قبلی بستگی دارد. اینکه آیا اصلاح‌طلبان همه تخم‌مرغ‌های خود را در سبد آقای روحانی چیده باشند یا نه؟ اینکه اصولگرایان بخواهند از شکستی که در انتخابات ریاست‌جمهوری که خوردند درس بگیرند یا نگیرند؟ اینکه اصولگرایان اشتباهات گذشته را تکرار می‌کنند یا نه؟
مجموعه اینها باعث می‌شود آرایش جدیدی در انتخابات پیش‌رو شکل گیرد و فضا از این گنگی و ابهام خارج ‌شود. اگر حجت‌الاسلام ناطق‌نوری به‌عنوان شخصیتی که امروز نزدیک به آقای هاشمی است، در انتخابات به عنوان کاندیدا یا به عنوان کسی که فهرستی را سامان یا از کسی حمایت مستقیم کند، ورود پیدا کند، رفتار وی در سرنوشت انتخابات و قبل از آن در آرایش سیاسی احزاب موجود در انتخابات موثر خواهد بود. هیچ بعید نیست که وی به درخواست آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی، وارد میدان انتخابات شود که اگر این اتفاقات بیفتد، آرایش سیاسی متفاوت خواهد بود.
البته شاید شکل‌گیری آرایش سیاسی با مشکلاتی روبه‌رو شود چراکه در جناح اصلاح‌طلبان برخی از مشکلات هنوز به قوت خود باقی است. آقای عارف هنوز نسبت به برخی از اصلاح‌طلبان گله دارند. اما شرایط اصولگرایان بسیار دشوار‌تر است. آنها در داخل خود دچار تقسیم‌بندی‌هایی شدند و نحله‌های مختلف فکری ایجاد شده که گفتمان چندگانه‌ای را ایجاد کرده و بحث از اختلاف سلیقه و اختلاف از راهبرد اجرایی گذشته است بلکه آنها در برخی از اصول میانی دچار اختلاف نظر هستند و با این وضعیت نمی‌توانند در انتخابات آتی ورود پرقدرتی داشته باشند.
اصولگرایان برای رهایی از مشکلات به‌وجودآمده دوراه بیشتر پیش‌رو ندارند: اول اینکه باید به‌لحاظ سازمانی عقب برگردند و از اول با یک ائتلاف‌بندی و چهره‌ها و افراد جدیدی وارد انتخابات شوند که این امر سختی است چراکه بسیاری از احزاب مدعی در بین اصولگرایان به هنگام عقبگرد و بازسازی سهم خود را از دست می‌دهند، یا اینکه برخی از طیف‌ها یک‌بار برای همیشه اعلام استقلال کنند و با فهرست مستقلی وارد انتخابات شوند و مشکل ائتلاف اجباری و اتحاد تکلیفی را کنار بگذارند. آنها برای پیروزی نیازمند استفاده و بهره‌گیری از تجربیات قبلی خود هستند.
نگرش طیف‌های مختلف اصولگرایی در کشور متفاوت است، مثلا رویکرد لاریجانی، قالیباف و رضایی با نگرش پایداری‌ها و حتی طیف سهم‌خواه، محافظه‌کار و تحول‌گرایانی مانند رهپویان و ایثارگران متفاوت است و چون تاکنون نتوانستند به جمع‌بندی مشخصی برسند همیشه چوب این را خوردند که با وحدت تکلیفی و اجباری دچار فرسایش شدند.
امیدوارم در انتخابات پیش‌رو که پیش‌زمینه‌اش تشکیل آرایش‌های سیاسی جدید است، حتما از دو قطب معروف و فعلی یک یا چند گام جلوتر بگذاریم و جناح‌های جدی‌تر و بیشتری داشته باشیم. به نظر من مبارک و خوب است که سه آرایش جدی در انتخابات بعدی داشته باشیم و ببینیم که این انتخابات چندگانه برگزار می‌شود تا از فضای دوقطبی تند و هیجانی و افراطی خارج شویم. البته رعایت قواعد فعالیت سیاسی توسط دو جناح نیز خواهد توانست به توسعه سیاسی کمک کند. این امر مستلزم ایجاد فضای رقابتی موثر و به دور از هیجانات کاذب است. هیجان غیرمنطقی سبب کنش و واکنش‌هایی خواهد شد که مشخص نیست همیشه به سود نشاط جامعه باشد و گاهی نیز نتایج عکس در پی دارد.
در رقابتی که تشکل‌ها و احزاب در آن مشغول به فعالیت بودند چون همیشه فضای دوقطبی حاکم بود، دچار سیاست‌زدگی شدیم و نتیجه این شده که بهترین تیم اجرایی نتواند رای بیاورد و همیشه چرخ مملکت دچار مشکلاتی شده و آن وحدت و انسجامی که باید در دولت و مجلس وجود داشته باشد، دچار خدشه شده است.
شاید بخشی از رای روحانی نتیجه حمایت اصلاح‌طلبان است اما بیشتر از آن، عملکرد غلط آقای احمدی‌نژاد و حمایت اصولگرایان از وی به خصوص در دور دوم ریاست‌جمهوری بود که قاعده بازی
را عوض کرد.
جدای از آن بسیاری از طیف‌های اجتماعی ما طیف خاکستری و میانه هستند که تا‌ آخرین روز تصمیم که اگر جناحی این طیف خاکستری را مدیریت کند و در قالب سرمایه‌های اجتماعی خود قرار دهد آینده سیاسی و آرایش سیاسی به نفع همان جناح خواهد بود. طیف اصولگرای آرمان‌گرا هرگونه عقب‌نشینی سازمانی خود را شکست گفتمانی تلقی می‌کند که افراطیون و پایداری‌ها از این گروه هستند. طیف محافظه‌کار و سنتی هم که سرمایه اجتماعی ندارند و در انتخابات نشان دادند که با کاندیداتوری به جایی نمی‌رسند.
مشکل دیگر طیف تحول‌گرایان هستند که بیشتر از وزن سیاسی‌شان، سهم می‌خواهند و مشکل اصلی‌شان این است هر کس که به دنبال سهم بیشتری است و در واقع کسانی که مجری و کارگزار وحدت می‌شوند، بیشترین سهم را می‌برند و این امر اصولگرایان را از شایسته‌سالاری دور می‌کند.
به نظر می‌رسد اصولگرایان علاوه بر عقبگرد سازمانی باید شورای ریاستی جدیدی از فعالان و دلسوزان اصولگرا تشکیل دهند و وارد انتخابات شوند که اجرای این کار موانعی دارد و ممکن است بسیاری از افراد به دلیل ترس از دست‌دادن سهم خود، تن به این کار ندهند.
اگر نگاه تکلیفی و اجباری که به دادن فهرست واحد از سوی اصولگرایان است، برداشته شود تا اصولگرایان با فراغ بال و بدون اینکه مورد تهمت انشعاب و تفرقه قرار بگیرند بتوانند بر اساس نگاه گفتمانی و عقایدشان فهرست مستقلی دهند، می‌توانستند فضا را پر کنند و نتیجه انتخابات اینگونه نمی‌شد. برگشت به عقب و دورشدن از فضای قبلی و ورود به انتخابات با دو یا سه فهرست ممکن است باز منجر به شکست شود اما در نهایت پایه و اساسی برای انتخابات بعدی خواهد بود.
در انتخابات ریاست‌جمهوری 92، قدرت‌طلبی و فشارهای جناحی مانع از حرکت چهره‌های حزبی بر اساس تشکیلات سازمانی و شکست اصولگرایان شد که اگر در همان‌جا به لحاظ سازمانی به قوتی رسیده بودند، می‌توانستند درست تصمیم بگیرند اما چون بیشتر نوعی ائتلاف شخصی بود و پشتوانه خوبی نداشت، نتیجه مثبتی در پی نداشت.
برای ایجاد تغییر در آرایش سیاسی کشور و خارج‌شدن از فضای دوقطبی، نیازمند احزاب قوی و ریشه‌دار هستیم و برای داشتن چنین احزابی حتما نگاه حکومت و دولت باید مبتنی بر حمایت از آنها باشد. همه احزاب باید با بدنه قوی مردمی شکل بگیرند و کار تشکیلاتی جدی‌ای را دنبال کنند.
حزبی که در جمهوری‌اسلامی ایران فعالیت‌ می‌کند باید مواضع خود را‌ به‌لحاظ ایدئولوژیک به‌طور شفاف بیان کند. یعنی اگر حزبی ایدئولوژیک نباشد، دچار مشکل خواهد شد.
باید یک‌بار برای همیشه قوانین مربوط به احزاب، قانون انتخابات و تبلیغات انتخاباتی و جرم سیاسی در یک شورای بالادستی و با ضمانت اجرایی مدت‌دار مورد بررسی و تصویب قرار گیرد که این کار نیازمند حمایت دولت است. ما باید قوانین خوب، روشن و شفافی در حوزه احزاب داشته باشیم، تا وقتی که نگرانی‌های امنیتی در مورد فعالیت‌های سیاسی به قوت خود باقی باشد و بعضی از مشکلات تشدید شود، حزب سیاسی که هیچ، حتی فعالیت سیاسی قوی نیز بعید است شکل گیرد.
یکی از کاستی‌هایی که سبب می‌شود، متغیربودن در آرایش سیاسی به ذهن برخی ناظران متبادر شود این است که در کشور ما احزاب در جایگاه اصلی خود قرار نداشته و کارکردهای خود را به درستی ایفا نمی‌کنند. در واقع حزبی به معنای واقعی کلمه، دیده نمی‌شود. آنچه که در سپهر سیاسی ایران تاثیرگذار بوده و رفتارهای جزیی‌تر را شکل می‌دهد، ائتلاف‌ها و جبهه‌هایی است که در زمان انتخابات ایجاد می‌شود؛ اتفاقاتی که قبل از هر انتخاباتی رخ می‌دهد در ترکیب آرایش سیاسی کشور موثر است و تقسیم‌بندی‌های سیاسی از اینجا نشأت می‌گیرد. معمولا بعد از هر انتخابات در وضعیت آرایش‌های سیاسی ابهامی به وجود می‌آید و تا نزدیک‌شدن به انتخابات بعدی، احزاب، ائتلاف‌ها و جبهه‌ها کارکرد اصلی و مهم خود را از دست می‌دهند.
در انتخابات ریاست‌جمهوری خرداد 92، نقش دوگرایش اصولگرا و اصلاح‌طلب در کشور پررنگ بود و در زیرمجموعه‌ این دو طیف، جبهه‌های مختلفی فعالیت می‌کردند و حتی در درون این دو گرایش، اتفاقات و تقسیم‌بندی‌هایی رخ داد که اگر بستر سالمی می‌داشتیم و فعالان سیاسی مقداری شفاف‌تر با مردم برخورد می‌کردند، می‌توانستیم آرایش‌های سیاسی متفاوتی را تجربه کنیم.
در انتخابات اخیر ریاست‌جمهوری، آقای روحانی، بیشتر از سوی اصلاح‌طلبان حمایت شد تا به پیروزی رسید ولی از نظر نگارنده، ایشان اصلاح‌طلب نیستند و خودشان هم هیچ‌گاه چنین موضوعی را مطرح نکردند. اگر هم بخواهیم تقسیم‌بندی در مورد ایشان و حامیانش صورت دهیم یا باید آنها را مستقل در نظر بگیریم یا در جریان «اعتدالیون» تعریف کنیم.
از سال‌های گذشته برخی شخصیت‌ها همواره مایل به راه‌اندازی جریان سومی به‌عنوان جریان میانه بودند که اگر این جریان شکل می‌گرفت، بسیار مبارک بود و به حل بسیاری از مشکلات گذشته کمک می‌کرد و بسیاری از ابهامات فضای سیاسی دوقطبی موجود برطرف می‌شد چراکه بسیاری از هیجانات و سیاست‌زدگی‌ها نتیجه دوقطبی‌بودن فضای سیاسی است. تغییر آرایش سیاسی کشور گاهی متاثر از رفتار برخی شخصیت‌های سیاسی مهم است مثلا در انتخابات گذشته افرادی توانستند با ورود غیرمستقیم خود، انتخابات را عوض کنند و با رفتار خود آرایش را تغییر دهند.
با توجه به رویکرد دولت یازدهم و رییس‌جمهور، می‌توان جناح اعتدالی را به عنوان قطب سوم مورد بررسی قرار داد، طبیعتا آقای هاشمی‌رفسنجانی هم علاقه‌مند است که این قطب سوم سیاسی شکل گرفته و جناح اعتدالیون سروسامان بگیرد تا هم تندروها از صحنه سیاسی فاصله بگیرند و هم اینکه تجربیات ناخوشایندی که اصولگرایان و اصلاح‌طلبان داشتند، تکرار نشود. شاید نگاه آقای هاشمی در تمایل به ایجاد قطب سوم انتقادی نباشد ایشان اما تجربه خوبی از این دو گرایش غالب در کشور ندارند و اکنون که دولت اعتدال‌گراست، مناسب‌ترین زمان برای تشکیل تغییر فضای سیاسی کشور است.
آرایش سیاسی کشور با توجه به نزدیک‌شدن به انتخابات مجلس دهم در کشور، به نوع ورود فعالان سیاسی، دولت فعلی و دولت قبلی بستگی دارد. اینکه آیا اصلاح‌طلبان همه تخم‌مرغ‌های خود را در سبد آقای روحانی چیده باشند یا نه؟ اینکه اصولگرایان بخواهند از شکستی که در انتخابات ریاست‌جمهوری که خوردند درس بگیرند یا نگیرند؟ اینکه اصولگرایان اشتباهات گذشته را تکرار می‌کنند یا نه؟
مجموعه اینها باعث می‌شود آرایش جدیدی در انتخابات پیش‌رو شکل گیرد و فضا از این گنگی و ابهام خارج ‌شود. اگر حجت‌الاسلام ناطق‌نوری به‌عنوان شخصیتی که امروز نزدیک به آقای هاشمی است، در انتخابات به عنوان کاندیدا یا به عنوان کسی که فهرستی را سامان یا از کسی حمایت مستقیم کند، ورود پیدا کند، رفتار وی در سرنوشت انتخابات و قبل از آن در آرایش سیاسی احزاب موجود در انتخابات موثر خواهد بود. هیچ بعید نیست که وی به درخواست آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی، وارد میدان انتخابات شود که اگر این اتفاقات بیفتد، آرایش سیاسی متفاوت خواهد بود.
البته شاید شکل‌گیری آرایش سیاسی با مشکلاتی روبه‌رو شود چراکه در جناح اصلاح‌طلبان برخی از مشکلات هنوز به قوت خود باقی است. آقای عارف هنوز نسبت به برخی از اصلاح‌طلبان گله دارند. اما شرایط اصولگرایان بسیار دشوار‌تر است. آنها در داخل خود دچار تقسیم‌بندی‌هایی شدند و نحله‌های مختلف فکری ایجاد شده که گفتمان چندگانه‌ای را ایجاد کرده و بحث از اختلاف سلیقه و اختلاف از راهبرد اجرایی گذشته است بلکه آنها در برخی از اصول میانی دچار اختلاف نظر هستند و با این وضعیت نمی‌توانند در انتخابات آتی ورود پرقدرتی داشته باشند.
اصولگرایان برای رهایی از مشکلات به‌وجودآمده دوراه بیشتر پیش‌رو ندارند: اول اینکه باید به‌لحاظ سازمانی عقب برگردند و از اول با یک ائتلاف‌بندی و چهره‌ها و افراد جدیدی وارد انتخابات شوند که این امر سختی است چراکه بسیاری از احزاب مدعی در بین اصولگرایان به هنگام عقبگرد و بازسازی سهم خود را از دست می‌دهند، یا اینکه برخی از طیف‌ها یک‌بار برای همیشه اعلام استقلال کنند و با فهرست مستقلی وارد انتخابات شوند و مشکل ائتلاف اجباری و اتحاد تکلیفی را کنار بگذارند. آنها برای پیروزی نیازمند استفاده و بهره‌گیری از تجربیات قبلی خود هستند.
نگرش طیف‌های مختلف اصولگرایی در کشور متفاوت است، مثلا رویکرد لاریجانی، قالیباف و رضایی با نگرش پایداری‌ها و حتی طیف سهم‌خواه، محافظه‌کار و تحول‌گرایانی مانند رهپویان و ایثارگران متفاوت است و چون تاکنون نتوانستند به جمع‌بندی مشخصی برسند همیشه چوب این را خوردند که با وحدت تکلیفی و اجباری دچار فرسایش شدند.
امیدوارم در انتخابات پیش‌رو که پیش‌زمینه‌اش تشکیل آرایش‌های سیاسی جدید است، حتما از دو قطب معروف و فعلی یک یا چند گام جلوتر بگذاریم و جناح‌های جدی‌تر و بیشتری داشته باشیم. به نظر من مبارک و خوب است که سه آرایش جدی در انتخابات بعدی داشته باشیم و ببینیم که این انتخابات چندگانه برگزار می‌شود تا از فضای دوقطبی تند و هیجانی و افراطی خارج شویم. البته رعایت قواعد فعالیت سیاسی توسط دو جناح نیز خواهد توانست به توسعه سیاسی کمک کند. این امر مستلزم ایجاد فضای رقابتی موثر و به دور از هیجانات کاذب است. هیجان غیرمنطقی سبب کنش و واکنش‌هایی خواهد شد که مشخص نیست همیشه به سود نشاط جامعه باشد و گاهی نیز نتایج عکس در پی دارد.
در رقابتی که تشکل‌ها و احزاب در آن مشغول به فعالیت بودند چون همیشه فضای دوقطبی حاکم بود، دچار سیاست‌زدگی شدیم و نتیجه این شده که بهترین تیم اجرایی نتواند رای بیاورد و همیشه چرخ مملکت دچار مشکلاتی شده و آن وحدت و انسجامی که باید در دولت و مجلس وجود داشته باشد، دچار خدشه شده است.
شاید بخشی از رای روحانی نتیجه حمایت اصلاح‌طلبان است اما بیشتر از آن، عملکرد غلط آقای احمدی‌نژاد و حمایت اصولگرایان از وی به خصوص در دور دوم ریاست‌جمهوری بود که قاعده بازی
را عوض کرد.
جدای از آن بسیاری از طیف‌های اجتماعی ما طیف خاکستری و میانه هستند که تا‌ آخرین روز تصمیم که اگر جناحی این طیف خاکستری را مدیریت کند و در قالب سرمایه‌های اجتماعی خود قرار دهد آینده سیاسی و آرایش سیاسی به نفع همان جناح خواهد بود. طیف اصولگرای آرمان‌گرا هرگونه عقب‌نشینی سازمانی خود را شکست گفتمانی تلقی می‌کند که افراطیون و پایداری‌ها از این گروه هستند. طیف محافظه‌کار و سنتی هم که سرمایه اجتماعی ندارند و در انتخابات نشان دادند که با کاندیداتوری به جایی نمی‌رسند.
مشکل دیگر طیف تحول‌گرایان هستند که بیشتر از وزن سیاسی‌شان، سهم می‌خواهند و مشکل اصلی‌شان این است هر کس که به دنبال سهم بیشتری است و در واقع کسانی که مجری و کارگزار وحدت می‌شوند، بیشترین سهم را می‌برند و این امر اصولگرایان را از شایسته‌سالاری دور می‌کند.
به نظر می‌رسد اصولگرایان علاوه بر عقبگرد سازمانی باید شورای ریاستی جدیدی از فعالان و دلسوزان اصولگرا تشکیل دهند و وارد انتخابات شوند که اجرای این کار موانعی دارد و ممکن است بسیاری از افراد به دلیل ترس از دست‌دادن سهم خود، تن به این کار ندهند.
اگر نگاه تکلیفی و اجباری که به دادن فهرست واحد از سوی اصولگرایان است، برداشته شود تا اصولگرایان با فراغ بال و بدون اینکه مورد تهمت انشعاب و تفرقه قرار بگیرند بتوانند بر اساس نگاه گفتمانی و عقایدشان فهرست مستقلی دهند، می‌توانستند فضا را پر کنند و نتیجه انتخابات اینگونه نمی‌شد. برگشت به عقب و دورشدن از فضای قبلی و ورود به انتخابات با دو یا سه فهرست ممکن است باز منجر به شکست شود اما در نهایت پایه و اساسی برای انتخابات بعدی خواهد بود.
در انتخابات ریاست‌جمهوری 92، قدرت‌طلبی و فشارهای جناحی مانع از حرکت چهره‌های حزبی بر اساس تشکیلات سازمانی و شکست اصولگرایان شد که اگر در همان‌جا به لحاظ سازمانی به قوتی رسیده بودند، می‌توانستند درست تصمیم بگیرند اما چون بیشتر نوعی ائتلاف شخصی بود و پشتوانه خوبی نداشت، نتیجه مثبتی در پی نداشت.
برای ایجاد تغییر در آرایش سیاسی کشور و خارج‌شدن از فضای دوقطبی، نیازمند احزاب قوی و ریشه‌دار هستیم و برای داشتن چنین احزابی حتما نگاه حکومت و دولت باید مبتنی بر حمایت از آنها باشد. همه احزاب باید با بدنه قوی مردمی شکل بگیرند و کار تشکیلاتی جدی‌ای را دنبال کنند.
حزبی که در جمهوری‌اسلامی ایران فعالیت‌ می‌کند باید مواضع خود را‌ به‌لحاظ ایدئولوژیک به‌طور شفاف بیان کند. یعنی اگر حزبی ایدئولوژیک نباشد، دچار مشکل خواهد شد.
باید یک‌بار برای همیشه قوانین مربوط به احزاب، قانون انتخابات و تبلیغات انتخاباتی و جرم سیاسی در یک شورای بالادستی و با ضمانت اجرایی مدت‌دار مورد بررسی و تصویب قرار گیرد که این کار نیازمند حمایت دولت است. ما باید قوانین خوب، روشن و شفافی در حوزه احزاب داشته باشیم، تا وقتی که نگرانی‌های امنیتی در مورد فعالیت‌های سیاسی به قوت خود باقی باشد و بعضی از مشکلات تشدید شود، حزب سیاسی که هیچ، حتی فعالیت سیاسی قوی نیز بعید است شکل گیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.