|

گفت‌وگو با ایرج کریمی درباره کتاب «ده سال با هملت»

عشقی که خطرساز شد

شرق: بسیاری از ما «هملت» را خوانده‌ایم و بارها و بارها آثاری که از این متن باشکوه اقتباس شده است را دیده‌ایم. اما هملت ساخته «گریگوری کوزینتسف» نسخه روسی این اثر که در سالیان پیش در سینما عصرجدید اکران می‌شد، جزو فیلم‌های جذاب آن سال‌ها بود. این روزها کتاب «ده‌سال با هملت» با همت «ایرج کریمی» و در نشر «دف» به مدیریت «حمیدرضا شعبانی» منتشر شده است. کتابی در قطع پالتویی که در ابتدای آن به «بهرام بیضایی» تقدیم شده است و شامل یادداشت‌های مولف، نقدها، تصاویر فیلم و متن فیلمنامه است. کتابی که در 500 نسخه چاپ شده، روی جلد آن دوخته شده است، گل نرگس زیبای خشک‌شده‌ای در صفحات پایانی کتاب به‌ یادگار گذاشته شده و نسخه طلاکوبی از خودکشی افلیا به‌صورت گلاسه در صفحات آغازین قرار دارد. عکس روی جلد انتخاب هوشمندانه‌ای است از صحنه گفت‌وگوی هملت با جمجمه پس از بازگشت به وطن. گفت‌وگویی با ایرج کریمی به‌عنوان مترجم یادداشت‌های کوزیتسف که مبنای این کتاب است از متن انگلیسی انجام شده است.

مدت‌هاست از شما خبری در سینما نیست اما اکنون به شما چاپ کتاب را تبریک می‌گویم. می‌توانید بفرمایید این مدت کجا بودید و مشغول چه کارهایی؟
در چهار، پنج‌سال گذشته امکان ساخت فیلم برایم فراهم نشده، نه در سینما- که هرچه تا به حال ساخته‌ام هم یا با تامین سرمایه از سوی دوستان و بستگان بوده یا به روش سینمای ارزان و با همیاری عوامل تولید- و نه در تلویزیون که بعد از نزدیک به هفت‌سال که فیلمنامه‌ای را از من تصویب کرده‌اند پول تولیدش را در حد یک تله‌فیلم هم ندارند. در این سال‌ها به‌جز نگارش صفحات «تماشاگر» در ماهنامه فیلم، سرگرم نوشتن داستان‌های کوتاه، یک نوول، دو فیلمنامه و ترجمه دو کتاب بوده‌ام که «ده سال با هملت» یکی از این کتاب‌هاست.
فکر می‌کنید بازهم بتوانیم شما را در حوزه کارگردانی و نویسندگی فیلمنامه ببینیم؟
این را از کسانی بپرسید که زمام کارها را از مدیریت دولتی گرفته تا تهیه و پخش در بخش خصوصی در دست دارند.
کتاب هملت کتاب نفیسی است. انتخاب و نحوه چاپ آن کاملا متفاوت با شیوه رایج نشر در ایران است. دلیل انتشار کتاب به این شکل نفیس چه بوده است؟
نه، چرا کاملا متفاوت به نظرتان رسیده؟
چون قیمت 35هزارتومان برای کتابی در قطع پالتویی و تعداد صفحات حدود 200 صفحه چندان مرسوم نیست؟
نکند با همان شیوه فیلمسازی ارزان باید به شکل زیراکسی آن را منتشر می‌کردیم؟!
به‌هرحال شما در فیلمسازی هم چندان سراغ آثار گرانقیمت نرفته‌اید.
در هر حال کتاب «درخت گلابی» هم که مفت و مجانی و بی‌هیچ اجازه‌ای با نقدهای امثال بنده و همکارانم فراهم آمده بود همین دو، سه‌سال پیش به شکل نفیس و البته گرانی منتشر شد و این تنها نمونه هم نیست.
چطور شد کتاب را به آقای بیضایی تقدیم کردید؟
کتاب را به بیضایی تقدیم کردم چون او و فیلم از جهات مهمی هم‌هویت‌ هستند. بیضایی با نمایش‌های حماسی/ اسطوره‌ای‌اش نزدیک‌ترین شخص به شکسپیر در زبان فارسی است. از سوی دیگر او سینماگر است. و همچنین بیضایی چه در نثر و چه در نمایش‌های حماسی/ اسطوره‌ای به معنای درست و دقیق کلمه سخندان است. پس، تعارف‌نامه در کار نبوده و این یک تقدیم‌نامه است.
فیلم هملت در سالیان گذشته مورد توجه بود و فکر می‌کنید هم‌اکنون نیز مورد توجه قرار بگیرد؟
از شما چه پنهان در سال‌های نوجوانی خود بنده هم، «هملت» فیلم موردتوجهی بود. به عبارت دیگر فیلم بزرگ و مهم و جان‌سختی است و چون از کاربرد صفت جاودانگی به‌طور جدی اکراه دارم باید بگویم که حالاحالاها به حیاتش ادامه خواهد داد. وانگهی معتقدم که فیلم‌های شایسته زنده می‌مانند ولی منتقدان هستند که یادشان را زنده نگه می‌دارند. با این کتاب کوشش من در همین جهت بوده است.
از صحبت‌هایتان به نظر می‌رسد که دلیل انتخاب این اثر و نحوه نگارش، ترجمه، تهیه و تدوین اثر بیشتر علاقه بوده است؟ چه نکته‌هایی را برای انتشار این کتاب مورد توجه قرار داده‌اید؟
به‌دور از هرگونه مبالغه‌ای 40 سال در جست‌و‌جوی ترجمه انگلیسی یا آلمانی یادداشت‌های گریگوری کوزینتسف سر ساخت اقتباس درخشانش از «هملت» بودم. دوسال پیش دوست عزیزم امیر عزتی آن را در اروپا یافت و برایم ارسال کرد. من به محض دریافت، بی‌درنگ ترجمه‌اش را شروع کردم. سپس نقدی بر همین نسخه از «هملت» را از کتابی با عنوان «شکسپیر در سینما» ترجمه و علاوه بر مقاله‌هایی از خودم درباره فیلم و دوبله‌اش به یادداشت‌ها افزودم و با یک مقدمه کتاب نهایی شکل گرفت. بنابراین انگیزه اصلی‌ام پاسخ به یک عشق قدیمی بوده و ادای احترام در زبان فارسی به فیلم بزرگی که حتی دوبله‌اش به فارسی هم هنرمندانه و با وسواس به انجام رسیده بوده است. باور من این است که مخاطب امروزی فیلم هم آن را شایسته چنین احترامی می‌یابد.
فکر می‌کنید‌ گران‌بودن اثر سبب واکنش مخاطب باشد؟
متاسفانه در روزهایی به‌سر می‌بریم که حتی کتاب‌های ارزان هم گرانند! این را به‌دور از شوخی می‌گویم. در هر حال ناشر کتاب، آقای شعبانی (نشر دف)، چنان شیفته این فیلم است که بدون هیچ حساب‌وکتابی و درجا انتشارش را برعهده گرفت. اگر ایشان هم با همان محاسبه‌ای که شما کتاب را‌ گران می‌یابید دودوتا چهارتا کرده بود اصلا نباید در این وانفسای نشر کتاب وسوسه انتشارش را پیدا می‌کرد. من تفسیری بر نوول «مرگ ایوان ایلیچ» را ترجمه کرده‌ام که با اینکه داستانش (نوشته تولستوی) در 50 سال گذشته توسط هفت مترجم به فارسی منتشر شده- که دو تا از آنها در سه‌ساله اخیر بوده- و قرار هم نیست نفیس دربیاید از سوی سه، چهار ناشر مدعی رد شده است (تا بالاخره دوستانم در «نشر کتاب پنجره» آن را برعهده گرفتند.) می‌خواهم بگویم که آقای شعبانی با انتشار «ده‌سال با هملت» به این شکل نفیس و اعلا بی‌گمان خطر کرده ولی به احترام و عشق خود به فیلم محبوبش جواب داده است.
شرق: بسیاری از ما «هملت» را خوانده‌ایم و بارها و بارها آثاری که از این متن باشکوه اقتباس شده است را دیده‌ایم. اما هملت ساخته «گریگوری کوزینتسف» نسخه روسی این اثر که در سالیان پیش در سینما عصرجدید اکران می‌شد، جزو فیلم‌های جذاب آن سال‌ها بود. این روزها کتاب «ده‌سال با هملت» با همت «ایرج کریمی» و در نشر «دف» به مدیریت «حمیدرضا شعبانی» منتشر شده است. کتابی در قطع پالتویی که در ابتدای آن به «بهرام بیضایی» تقدیم شده است و شامل یادداشت‌های مولف، نقدها، تصاویر فیلم و متن فیلمنامه است. کتابی که در 500 نسخه چاپ شده، روی جلد آن دوخته شده است، گل نرگس زیبای خشک‌شده‌ای در صفحات پایانی کتاب به‌ یادگار گذاشته شده و نسخه طلاکوبی از خودکشی افلیا به‌صورت گلاسه در صفحات آغازین قرار دارد. عکس روی جلد انتخاب هوشمندانه‌ای است از صحنه گفت‌وگوی هملت با جمجمه پس از بازگشت به وطن. گفت‌وگویی با ایرج کریمی به‌عنوان مترجم یادداشت‌های کوزیتسف که مبنای این کتاب است از متن انگلیسی انجام شده است.

مدت‌هاست از شما خبری در سینما نیست اما اکنون به شما چاپ کتاب را تبریک می‌گویم. می‌توانید بفرمایید این مدت کجا بودید و مشغول چه کارهایی؟
در چهار، پنج‌سال گذشته امکان ساخت فیلم برایم فراهم نشده، نه در سینما- که هرچه تا به حال ساخته‌ام هم یا با تامین سرمایه از سوی دوستان و بستگان بوده یا به روش سینمای ارزان و با همیاری عوامل تولید- و نه در تلویزیون که بعد از نزدیک به هفت‌سال که فیلمنامه‌ای را از من تصویب کرده‌اند پول تولیدش را در حد یک تله‌فیلم هم ندارند. در این سال‌ها به‌جز نگارش صفحات «تماشاگر» در ماهنامه فیلم، سرگرم نوشتن داستان‌های کوتاه، یک نوول، دو فیلمنامه و ترجمه دو کتاب بوده‌ام که «ده سال با هملت» یکی از این کتاب‌هاست.
فکر می‌کنید بازهم بتوانیم شما را در حوزه کارگردانی و نویسندگی فیلمنامه ببینیم؟
این را از کسانی بپرسید که زمام کارها را از مدیریت دولتی گرفته تا تهیه و پخش در بخش خصوصی در دست دارند.
کتاب هملت کتاب نفیسی است. انتخاب و نحوه چاپ آن کاملا متفاوت با شیوه رایج نشر در ایران است. دلیل انتشار کتاب به این شکل نفیس چه بوده است؟
نه، چرا کاملا متفاوت به نظرتان رسیده؟
چون قیمت 35هزارتومان برای کتابی در قطع پالتویی و تعداد صفحات حدود 200 صفحه چندان مرسوم نیست؟
نکند با همان شیوه فیلمسازی ارزان باید به شکل زیراکسی آن را منتشر می‌کردیم؟!
به‌هرحال شما در فیلمسازی هم چندان سراغ آثار گرانقیمت نرفته‌اید.
در هر حال کتاب «درخت گلابی» هم که مفت و مجانی و بی‌هیچ اجازه‌ای با نقدهای امثال بنده و همکارانم فراهم آمده بود همین دو، سه‌سال پیش به شکل نفیس و البته گرانی منتشر شد و این تنها نمونه هم نیست.
چطور شد کتاب را به آقای بیضایی تقدیم کردید؟
کتاب را به بیضایی تقدیم کردم چون او و فیلم از جهات مهمی هم‌هویت‌ هستند. بیضایی با نمایش‌های حماسی/ اسطوره‌ای‌اش نزدیک‌ترین شخص به شکسپیر در زبان فارسی است. از سوی دیگر او سینماگر است. و همچنین بیضایی چه در نثر و چه در نمایش‌های حماسی/ اسطوره‌ای به معنای درست و دقیق کلمه سخندان است. پس، تعارف‌نامه در کار نبوده و این یک تقدیم‌نامه است.
فیلم هملت در سالیان گذشته مورد توجه بود و فکر می‌کنید هم‌اکنون نیز مورد توجه قرار بگیرد؟
از شما چه پنهان در سال‌های نوجوانی خود بنده هم، «هملت» فیلم موردتوجهی بود. به عبارت دیگر فیلم بزرگ و مهم و جان‌سختی است و چون از کاربرد صفت جاودانگی به‌طور جدی اکراه دارم باید بگویم که حالاحالاها به حیاتش ادامه خواهد داد. وانگهی معتقدم که فیلم‌های شایسته زنده می‌مانند ولی منتقدان هستند که یادشان را زنده نگه می‌دارند. با این کتاب کوشش من در همین جهت بوده است.
از صحبت‌هایتان به نظر می‌رسد که دلیل انتخاب این اثر و نحوه نگارش، ترجمه، تهیه و تدوین اثر بیشتر علاقه بوده است؟ چه نکته‌هایی را برای انتشار این کتاب مورد توجه قرار داده‌اید؟
به‌دور از هرگونه مبالغه‌ای 40 سال در جست‌و‌جوی ترجمه انگلیسی یا آلمانی یادداشت‌های گریگوری کوزینتسف سر ساخت اقتباس درخشانش از «هملت» بودم. دوسال پیش دوست عزیزم امیر عزتی آن را در اروپا یافت و برایم ارسال کرد. من به محض دریافت، بی‌درنگ ترجمه‌اش را شروع کردم. سپس نقدی بر همین نسخه از «هملت» را از کتابی با عنوان «شکسپیر در سینما» ترجمه و علاوه بر مقاله‌هایی از خودم درباره فیلم و دوبله‌اش به یادداشت‌ها افزودم و با یک مقدمه کتاب نهایی شکل گرفت. بنابراین انگیزه اصلی‌ام پاسخ به یک عشق قدیمی بوده و ادای احترام در زبان فارسی به فیلم بزرگی که حتی دوبله‌اش به فارسی هم هنرمندانه و با وسواس به انجام رسیده بوده است. باور من این است که مخاطب امروزی فیلم هم آن را شایسته چنین احترامی می‌یابد.
فکر می‌کنید‌ گران‌بودن اثر سبب واکنش مخاطب باشد؟
متاسفانه در روزهایی به‌سر می‌بریم که حتی کتاب‌های ارزان هم گرانند! این را به‌دور از شوخی می‌گویم. در هر حال ناشر کتاب، آقای شعبانی (نشر دف)، چنان شیفته این فیلم است که بدون هیچ حساب‌وکتابی و درجا انتشارش را برعهده گرفت. اگر ایشان هم با همان محاسبه‌ای که شما کتاب را‌ گران می‌یابید دودوتا چهارتا کرده بود اصلا نباید در این وانفسای نشر کتاب وسوسه انتشارش را پیدا می‌کرد. من تفسیری بر نوول «مرگ ایوان ایلیچ» را ترجمه کرده‌ام که با اینکه داستانش (نوشته تولستوی) در 50 سال گذشته توسط هفت مترجم به فارسی منتشر شده- که دو تا از آنها در سه‌ساله اخیر بوده- و قرار هم نیست نفیس دربیاید از سوی سه، چهار ناشر مدعی رد شده است (تا بالاخره دوستانم در «نشر کتاب پنجره» آن را برعهده گرفتند.) می‌خواهم بگویم که آقای شعبانی با انتشار «ده‌سال با هملت» به این شکل نفیس و اعلا بی‌گمان خطر کرده ولی به احترام و عشق خود به فیلم محبوبش جواب داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.