نقدی بر سیاستهای صداوسیما به بهانه پایتخت3
تکرار در فرآیند بازنمایی
محمد رضایی . مدیرگروه مطالعات فرهنگی دانشگاه علم و فرهنگ و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت مدرس
سهگانه پایتخت نشان داد در همین کشور میتوان برنامههایی ساخت تا مردم را از پای تماشای برنامههای ماهوارهای به سوی متون تصویری داخلی کشاند. پیداست، مردم از هر سه قسمت این سریال به خوبی استقبال کردند. چه شاهدی از این بهتر که به تازگی در فیسبوک صفحهای با نام کمپین حمایت از ساخت پایتخت4 هم راهاندازی شده است. سیروس مقدم، کارگردان این مجموعه آن را موفق ارزیابی کرد چون رسالتش در پرداختن به برخی مسایل داخلی مانند مهاجرت به تهران، توجه به مضامین دینی و غرور ملی را به انجام رساند. از سوی دیگر حمیدرضا فرجی، مدیر شبکه یک سیما نیز آنقدر از این استقبال ذوقزده شد که برای ساخت چنین سریالهایی با تمرکز بر قومیتهای دیگر ابراز امیدواری کرده است. گویا، همه چیز بهخوبی پیش رفته است و از همین روست که بازار تجلیل و گرامیداشت از عناصر این مجموعه داغ است. اما اگر همه چیز خوب پیش میرود و اگر به تعبیر شهاب مرادی، رییس سازمان فرهنگی- هنری شهرداری تهران، استقبال از این سریال نشان میدهد که «حال مردم خوب است» چرا باید درباره سهگانه پایتخت سخن گفت؟
صدای ضعیفی از گوشهوکنار این مرزوبوم به گوش میرسد که پیام خوبی از این شیوه برنامهسازی برای خنداندن مردم، نه لزوما تولید طنزی اجتماعی، دریافت نمیکنند. مبالغه در تکیهکلامها و استفاده ابزاری از نحوه ادای کلمات در گویشهای محلی یا چیزی که در نقد برخی از منتقدان«تمسخر گویشها» نام گرفته است، فقط یکی از محورهای مورد اشاره در این صداهاست که کمتر به گوش مردم میرسد. اما نقد پایتخت از این مجموعه فراتر میرود و بهنظر میرسد باید آن را نقدی بر سیاست نشاط اجتماعی صداوسیما تعبیر کرد. از همین رو، باید در جستوجوی رد نقصانهای دیگری در چنین مجموعههایی بود. تا آنجا که به پایتخت برمیگردد، اختلاط در رمزگان اجتماعی موجود در حیات روزمره مردم حول ببر مازندران، پلنگ و یوز ایرانی یکی از این رخدادهاست. حال که همه کوششهای فعالان محیطزیست برای شناساندن نوع خاصی از حیاتوحش ایرانی و منحصربهفرد به همه دنیا معطوف است، مردم ما گرفتار ابهامی جدی حول سه مفهوم ببر، پلنگ و یوز ایرانیاند! هدف از ذکر این نکته، بررسی صرفا لغتشناسانه این متن نیست که در قالب به اصطلاح طنز تهیه شده و از همینرو در قلب واقعیات یا دستکاری در مفاهیم و جریانهای متعارف زندگی حتی به شکلی افراطی اختیار دارد. چون از اساس، کارکرد فوری چنین برنامههایی ایجاد نشاط در میان شهروندان جامعه است نه لزوما کارکرد آگاهیبخشی. بخشی از مشکل از آنجا آغاز میشود که با چنین کدهایی با تناقضی جدی در دعاوی سازندگان این مجموعه و مسوولان صداوسیما مواجه میشویم. از رسالتی برای چنین مجموعهای سخن گفته میشود که گویا بناست آگاهیبخش باشد. از همین رو صحنههایی از آموزش فرهنگی جامعه مانند آنچه به جریمه رانندگی با موبایل مربوط است هم در متن گنجانده شده است. این تناقض را باید در نسبت با ابهامی مهم حول کارکردهای متنوع و انتظارات چندگانهای جستوجو کرد که همیشه از تلویزیون وجود دارد. به بیان ساده، از تلویزیون انتظار میرود از سویی مانند معلمی، آموزگار باشد و از سوی دیگر، از آن انتظار میرود اوقات فراغت همگان را به گونهای شاد و پرنشاط پرسازد که البته مخل نظم دینی موجود نباشد. اعتراض گروههایی از مردم به نمایش گویشها، قومیتها و گروههای اجتماعی را باید بیشتر از جنس نگرانی ارزیابی کرد. مردم نگرانند مبادا در مورد آنها بد قضاوت شود و برخی کلیشهها که به دلیل همین فرصتهای اندک نمایش قومیت آنها در جامعه وجود دارد یا مبادا شکل بگیرید را مخل فرهنگی تلقی میکنند. چندبار این فرصت برای محیطبانان فراهم میشود تا نقش اجتماعی آنها در تلویزیون سراسری به نمایش درآید؟ این موضوع در مورد دیگر گروهها هم صادق است. وقتی محیطبانی با چنان ویژگی که از گوسالهای میترسد و چنان دستپاچه میشود که توان استفاده از اسلحهاش را از دست میدهد یا بهطرز کودکانهای از آمپول میترسد، در فرآیند کمبازنمایی صاحب کلیشهای از نقش خود در ذهن مردم میشود که واقعیت نقش اجتماعی آنها را به محاق ببرد و از آن مهمتر، فرصتهای دیگری برای بهبود آن پیدا نمیکند. این فرآیند همیشه در رسانهها عمل میکنند. از همین رو، احتیاطهای بسیاری را برای نمایش آنها در تلویزیون میطلبد. اصل کلی این است: هر چه قومیتها و گروههای اجتماعی کمتر در متنهای فرهنگی حاضر باشند، در برابر فرآیند کمبازنمایی آسیبپذیری بیشتری دارند. این دقیقا اصلی است که مسوولان صداوسیما از آن غافلند. بنابراین، بخشی از نگرانیها حول چنین متنهایی محصول فرآیند کمبازنمایی است. اما مشکل زمانی حاد میشود که فرآیند دیگری از بازنمایی عمل میکند: کلیشهسازی یا کژبازنمایی. کلیشهسازی محصول اغراق یا مبالغه، قلب و دگرگونی و دستآخر، تکرار واقعیت (گاه جعلی) است. مبالغه، یکی از سازوکارهای اصلی در مجموعههای به اصطلاح طنز است. در این سازوکار، تولیدکنندگان با تکیه بر واقعیتهای کلامی، چهرهای یا رفتاری، شرایط تولید خنده را فراهم میکنند. تکیهکلامهای به کاررفته در سریال پایتخت مانند «بترکستمه»، «نهار نخردمی»، «آقااا»، «به من نگاه کن»، «میفهمی چی میگم»، «آخآخآخ... »و «فدایی داری» نمونههایی از مبالغه و اغراق در سلوک اقوام و گروهها را نشان میدهد. سازوکار تکرار اما به مساله میانمتنیت برمیگردد. به این معنا که کدهای تولیدشده در متنی فرهنگی واقعیتی مستقل پیدا میکند و در متنهای دیگر تکرار میشود. خود این تکرار واقعیتی تازه را پدید میآورد که فاصلهای بسیار با اصل خود پیدا میکند. قلب و تحول واقعیت از همین رهگذر حاصل میشود. به بیان ساده، با ساخت برنامهای مانند پایتخت کدهای مبالغهآمیزی از گویشی یا قومیتی حاصل میشود که نحوه گردش آن در متنهای فرهنگی دیگر حیات مستقل خود را دارد که کسی توان کنترل آن را ندارد. از همین روست که بازنمایی و اشکال معیوب آن را نمیتوان در نیت سازندگان و نویسندگان و هنرمندان جستوجو کرد.
ریشه تولید کلیشهها فقط در بازی شیطنتآمیز کلمات نیست. تحلیلهای مضمونی نشان میدهد سازوکارهای دیگری برای تولید قالبها و کلیشهها لازم است. برای مثال، در پایتخت3 کلیشهها حول برخی تقابلهای جدی سامان یافته است. لهجهدار پر اشتباه و بیلهجه عاقل مهمترین این تقابلهاست. همه کسانی که در این مجموعه لهجه دارند، البته منهای زن چینی، حتی «اوس موسی» با لهجه خراسانی، مسوول مستقیم مشکلاتی هستند که در اثر اهمال آنها حادث شده است. در این میان، زن عاقلهای وجود دارد که بهطرز عجیبی بدون لهجه (تهرانی غلیظ) سخن میگوید. او تنها کسی است که توان جمعکردن مسایلی را دارد که نقی نهچندان معمولی ایجاد میکند.
اگر صادق باشیم، صرف وجود چنین تقابلهایی در یک برنامه مشخص مانند پایتخت به تنهایی ارزش تحلیلی ندارد. به همین دلیل تحلیل و نقد مجموعهای مانند پایتخت را در گستره وسیعتر تولیدات سیمای جمهوری اسلامی ایران باید دنبال کرد. از همین زاویه است که دوباره باید به مکانیسم تکرار در فرآیند بازنمایی که پیشتر از آن یاد کردیم، برگردیم. درواقع، پیامدهای ناشی از بازنمایی زمانی شکل میگیرد که در امر مذموم مانند سادهلوحی، ضعف شخصیتی، مبالغه در تکیهکلامها در مجموعهای از متون فرهنگی تکرار شود. چنانچه گفته شد، مدتی است که در تلویزیون ایران گویش مازندرانی به نمایش درآمده است.
برای آنکه نحوه عمل دو فرآیند کمبارزنمایی و کلیشهسازی را بهتر درک کنیم؛ بد نیست به سازوکارهای جاری در کنشهای روزمره واقعیت اجتماعی اشاره کنیم. مفاهیمی مانند انسانواره، روابط مایی و روابط آنهایی (از آلفرد شوتز جامعهشناس) نمونههای خوب و راهگشایی هستند. شوتز از دو نوع رابطه سخن میگوید: روابط مایی که در ارتباطات چهره به چهره شکل میگیرد، عمیق است و مبتنی بر جزییات. در این نوع رابطه افراد فرصت کافی برای درک متقابل به شیوهای گرم پیدا میکنند. اما روابط آنهایی میان افرادی است که نه با یکدیگر بلکه با طرحوارهها یا ایماژهایی از یکدیگر شکل میگیرد. برای نمونه هر یک از ما شاید هیچوقت خلبان، مرزبان، سوزنبان قطار، ملوان کشتی، محیطبان/جنگلبان یا مانند اینها را از نزدیک ندیده باشیم. اما ما با تکیه بر ایماژهایی از این انسانوارهها، نه انسانهای واقعی، کنشهای روزمرهمان را در مواقع لزوم سامان میدهیم. در واقع درک یا تصویری از این افراد داریم و بر اساس این تصویر و ایماژ آنها را درک میکنیم. این ایماژها شرط اصلی زندگی روزمره ما هستند. تصور کنید در مواجهه با شغلی هیچ تصوری از آن نداریم. بگذارید مثالی بزنم: وقتی اول بار با واژه هَکر برخورد کردید چه تصوری داشتید؟ پیش خودتان چه تصوری از فردی داشتید که به اصطلاح هکر است؟ عمق مساله تولید ایماژها از افراد وقتی که بناست تعیینکننده نوع تصور ما از این افراد، گروهها یا قومیتها باشد در این مثال نهفته است. اگر ایماژ خوبی از این افراد در ذهن ما شکل بگیرد تا مدتها با آن سر میکنیم. عکس آن هم صادق است. با وجود این، ما همیشه با ایماژهایی که در ذهنمان شکل گرفته زندگی نمیکنیم. چهبسا، در برهههایی از زندگی، نقاط دسترسی (به تعبیر گیدنز جامعهشناس) حاصل شود که میتواند این ایماژها را تغییر دهد (برای نمونه مطلوب یا نامطلوب کند). این سازوکار، واقعیت اجتماعی روزمره ماست. حال با این توضیح بهنظر میرسد پیامدهای رسانهها در کمبازنمایی یا در کلیشهسازیها بیشتر احساس میشود. این نکتهای است که بهنظر میرسد در تولید برنامههای تصویری فرهنگی در کشور بهویژه در تولید برنامههای شاد مورد غفلت همیشگی است. وقتی پای ایماژها به میان میآید محور تازهای از بحث گشوده میشود و آن نسبت مفهوم عدالت و برابری از یکسو و توان افراد، گروهها و قومیتها در تولید ایماژهای مطلوب از خود است. پرسشی مهم وجود دارد که با رسانهایشدن فزاینده جوامع هر روز مهمتر میشود. پرسش این است چه کسانی حق تولید ایماژهایمان را دارند؟ به بیان ساده، چه کسانی حق دارند در تولید تصویری از ما در میان مردم نقش ایفا کنند؟ و از این مهمتر، چگونه میتوان در این فرآیند نقش ایفا کرد؟ همانطور که پیداست، مساله صرفا به تمسخر گویشی خاص مربوط نیست. به نظر میرسد با غفلتی بزرگ در سیاست رسانهای در کشور مواجهیم که هرازگاهی علایم بالینیاش از جایی بیرون میزند. غفلتی که از آن یاد کردیم با پرسش مهم دیگری به عنوان شاهد این مدعا پیوند میخورد. پرسش این است: چرا اساسا طنز باید لهجه داشته باشد؟ یا حتی این نیز پرسشی مهم و مشروع است: چرا هر وقت بناست برنامهای شاد ساخته شود به سراغ قومیتها و گویشها میرویم؟ گویا، فارسی موجود و بدون لهجه، یا در عرف عامه فارسی تهرانی! توان تولید لحظات شاد را ندارد! بهنظر من همیشه چنین نیست، برنامههای طنز بسیاری ساخته شده است که به سبب خلاقیت و توانمندی سازندگان و نویسندگان این کارها، بیلهجهاند یا مبتنی بر لهجهای بینامونشاناند.
با این اوصاف، مساله وقتی مشکوک میشود که در بیان مسوولان، تولید چنین برنامههایی نوعی دعوی تولید شرایط یکسان برای همه اقوام و گویشها و طرح آنها در برنامههای سیما مطرح میشود. نمایش اقوام مختلف در تلویزیون البته وظیفه مهم رسانهای است که داعیه ملیبودن دارد، اما مساله این است که تلویزیون جز در مورد شبکههای استانی، تا آنجا که به شبکههای سراسری برمیگردد، صادق نیست. صادق نیست نه به این معنا که قومیتها در تلویزیون حضور ندارند، بلکه به این معنا که حضور آنها همیشه حاشیهای یا در برنامههای طنزی مانند پایتخت است. دادههای فراوانی از تحقیقات مختلف موید نوعی نابرابری در نمایش و بازنمایی گویشها و قومیتهای مختلف در تلویزیون است.
صدای ضعیفی از گوشهوکنار این مرزوبوم به گوش میرسد که پیام خوبی از این شیوه برنامهسازی برای خنداندن مردم، نه لزوما تولید طنزی اجتماعی، دریافت نمیکنند. مبالغه در تکیهکلامها و استفاده ابزاری از نحوه ادای کلمات در گویشهای محلی یا چیزی که در نقد برخی از منتقدان«تمسخر گویشها» نام گرفته است، فقط یکی از محورهای مورد اشاره در این صداهاست که کمتر به گوش مردم میرسد. اما نقد پایتخت از این مجموعه فراتر میرود و بهنظر میرسد باید آن را نقدی بر سیاست نشاط اجتماعی صداوسیما تعبیر کرد. از همین رو، باید در جستوجوی رد نقصانهای دیگری در چنین مجموعههایی بود. تا آنجا که به پایتخت برمیگردد، اختلاط در رمزگان اجتماعی موجود در حیات روزمره مردم حول ببر مازندران، پلنگ و یوز ایرانی یکی از این رخدادهاست. حال که همه کوششهای فعالان محیطزیست برای شناساندن نوع خاصی از حیاتوحش ایرانی و منحصربهفرد به همه دنیا معطوف است، مردم ما گرفتار ابهامی جدی حول سه مفهوم ببر، پلنگ و یوز ایرانیاند! هدف از ذکر این نکته، بررسی صرفا لغتشناسانه این متن نیست که در قالب به اصطلاح طنز تهیه شده و از همینرو در قلب واقعیات یا دستکاری در مفاهیم و جریانهای متعارف زندگی حتی به شکلی افراطی اختیار دارد. چون از اساس، کارکرد فوری چنین برنامههایی ایجاد نشاط در میان شهروندان جامعه است نه لزوما کارکرد آگاهیبخشی. بخشی از مشکل از آنجا آغاز میشود که با چنین کدهایی با تناقضی جدی در دعاوی سازندگان این مجموعه و مسوولان صداوسیما مواجه میشویم. از رسالتی برای چنین مجموعهای سخن گفته میشود که گویا بناست آگاهیبخش باشد. از همین رو صحنههایی از آموزش فرهنگی جامعه مانند آنچه به جریمه رانندگی با موبایل مربوط است هم در متن گنجانده شده است. این تناقض را باید در نسبت با ابهامی مهم حول کارکردهای متنوع و انتظارات چندگانهای جستوجو کرد که همیشه از تلویزیون وجود دارد. به بیان ساده، از تلویزیون انتظار میرود از سویی مانند معلمی، آموزگار باشد و از سوی دیگر، از آن انتظار میرود اوقات فراغت همگان را به گونهای شاد و پرنشاط پرسازد که البته مخل نظم دینی موجود نباشد. اعتراض گروههایی از مردم به نمایش گویشها، قومیتها و گروههای اجتماعی را باید بیشتر از جنس نگرانی ارزیابی کرد. مردم نگرانند مبادا در مورد آنها بد قضاوت شود و برخی کلیشهها که به دلیل همین فرصتهای اندک نمایش قومیت آنها در جامعه وجود دارد یا مبادا شکل بگیرید را مخل فرهنگی تلقی میکنند. چندبار این فرصت برای محیطبانان فراهم میشود تا نقش اجتماعی آنها در تلویزیون سراسری به نمایش درآید؟ این موضوع در مورد دیگر گروهها هم صادق است. وقتی محیطبانی با چنان ویژگی که از گوسالهای میترسد و چنان دستپاچه میشود که توان استفاده از اسلحهاش را از دست میدهد یا بهطرز کودکانهای از آمپول میترسد، در فرآیند کمبازنمایی صاحب کلیشهای از نقش خود در ذهن مردم میشود که واقعیت نقش اجتماعی آنها را به محاق ببرد و از آن مهمتر، فرصتهای دیگری برای بهبود آن پیدا نمیکند. این فرآیند همیشه در رسانهها عمل میکنند. از همین رو، احتیاطهای بسیاری را برای نمایش آنها در تلویزیون میطلبد. اصل کلی این است: هر چه قومیتها و گروههای اجتماعی کمتر در متنهای فرهنگی حاضر باشند، در برابر فرآیند کمبازنمایی آسیبپذیری بیشتری دارند. این دقیقا اصلی است که مسوولان صداوسیما از آن غافلند. بنابراین، بخشی از نگرانیها حول چنین متنهایی محصول فرآیند کمبازنمایی است. اما مشکل زمانی حاد میشود که فرآیند دیگری از بازنمایی عمل میکند: کلیشهسازی یا کژبازنمایی. کلیشهسازی محصول اغراق یا مبالغه، قلب و دگرگونی و دستآخر، تکرار واقعیت (گاه جعلی) است. مبالغه، یکی از سازوکارهای اصلی در مجموعههای به اصطلاح طنز است. در این سازوکار، تولیدکنندگان با تکیه بر واقعیتهای کلامی، چهرهای یا رفتاری، شرایط تولید خنده را فراهم میکنند. تکیهکلامهای به کاررفته در سریال پایتخت مانند «بترکستمه»، «نهار نخردمی»، «آقااا»، «به من نگاه کن»، «میفهمی چی میگم»، «آخآخآخ... »و «فدایی داری» نمونههایی از مبالغه و اغراق در سلوک اقوام و گروهها را نشان میدهد. سازوکار تکرار اما به مساله میانمتنیت برمیگردد. به این معنا که کدهای تولیدشده در متنی فرهنگی واقعیتی مستقل پیدا میکند و در متنهای دیگر تکرار میشود. خود این تکرار واقعیتی تازه را پدید میآورد که فاصلهای بسیار با اصل خود پیدا میکند. قلب و تحول واقعیت از همین رهگذر حاصل میشود. به بیان ساده، با ساخت برنامهای مانند پایتخت کدهای مبالغهآمیزی از گویشی یا قومیتی حاصل میشود که نحوه گردش آن در متنهای فرهنگی دیگر حیات مستقل خود را دارد که کسی توان کنترل آن را ندارد. از همین روست که بازنمایی و اشکال معیوب آن را نمیتوان در نیت سازندگان و نویسندگان و هنرمندان جستوجو کرد.
ریشه تولید کلیشهها فقط در بازی شیطنتآمیز کلمات نیست. تحلیلهای مضمونی نشان میدهد سازوکارهای دیگری برای تولید قالبها و کلیشهها لازم است. برای مثال، در پایتخت3 کلیشهها حول برخی تقابلهای جدی سامان یافته است. لهجهدار پر اشتباه و بیلهجه عاقل مهمترین این تقابلهاست. همه کسانی که در این مجموعه لهجه دارند، البته منهای زن چینی، حتی «اوس موسی» با لهجه خراسانی، مسوول مستقیم مشکلاتی هستند که در اثر اهمال آنها حادث شده است. در این میان، زن عاقلهای وجود دارد که بهطرز عجیبی بدون لهجه (تهرانی غلیظ) سخن میگوید. او تنها کسی است که توان جمعکردن مسایلی را دارد که نقی نهچندان معمولی ایجاد میکند.
اگر صادق باشیم، صرف وجود چنین تقابلهایی در یک برنامه مشخص مانند پایتخت به تنهایی ارزش تحلیلی ندارد. به همین دلیل تحلیل و نقد مجموعهای مانند پایتخت را در گستره وسیعتر تولیدات سیمای جمهوری اسلامی ایران باید دنبال کرد. از همین زاویه است که دوباره باید به مکانیسم تکرار در فرآیند بازنمایی که پیشتر از آن یاد کردیم، برگردیم. درواقع، پیامدهای ناشی از بازنمایی زمانی شکل میگیرد که در امر مذموم مانند سادهلوحی، ضعف شخصیتی، مبالغه در تکیهکلامها در مجموعهای از متون فرهنگی تکرار شود. چنانچه گفته شد، مدتی است که در تلویزیون ایران گویش مازندرانی به نمایش درآمده است.
برای آنکه نحوه عمل دو فرآیند کمبارزنمایی و کلیشهسازی را بهتر درک کنیم؛ بد نیست به سازوکارهای جاری در کنشهای روزمره واقعیت اجتماعی اشاره کنیم. مفاهیمی مانند انسانواره، روابط مایی و روابط آنهایی (از آلفرد شوتز جامعهشناس) نمونههای خوب و راهگشایی هستند. شوتز از دو نوع رابطه سخن میگوید: روابط مایی که در ارتباطات چهره به چهره شکل میگیرد، عمیق است و مبتنی بر جزییات. در این نوع رابطه افراد فرصت کافی برای درک متقابل به شیوهای گرم پیدا میکنند. اما روابط آنهایی میان افرادی است که نه با یکدیگر بلکه با طرحوارهها یا ایماژهایی از یکدیگر شکل میگیرد. برای نمونه هر یک از ما شاید هیچوقت خلبان، مرزبان، سوزنبان قطار، ملوان کشتی، محیطبان/جنگلبان یا مانند اینها را از نزدیک ندیده باشیم. اما ما با تکیه بر ایماژهایی از این انسانوارهها، نه انسانهای واقعی، کنشهای روزمرهمان را در مواقع لزوم سامان میدهیم. در واقع درک یا تصویری از این افراد داریم و بر اساس این تصویر و ایماژ آنها را درک میکنیم. این ایماژها شرط اصلی زندگی روزمره ما هستند. تصور کنید در مواجهه با شغلی هیچ تصوری از آن نداریم. بگذارید مثالی بزنم: وقتی اول بار با واژه هَکر برخورد کردید چه تصوری داشتید؟ پیش خودتان چه تصوری از فردی داشتید که به اصطلاح هکر است؟ عمق مساله تولید ایماژها از افراد وقتی که بناست تعیینکننده نوع تصور ما از این افراد، گروهها یا قومیتها باشد در این مثال نهفته است. اگر ایماژ خوبی از این افراد در ذهن ما شکل بگیرد تا مدتها با آن سر میکنیم. عکس آن هم صادق است. با وجود این، ما همیشه با ایماژهایی که در ذهنمان شکل گرفته زندگی نمیکنیم. چهبسا، در برهههایی از زندگی، نقاط دسترسی (به تعبیر گیدنز جامعهشناس) حاصل شود که میتواند این ایماژها را تغییر دهد (برای نمونه مطلوب یا نامطلوب کند). این سازوکار، واقعیت اجتماعی روزمره ماست. حال با این توضیح بهنظر میرسد پیامدهای رسانهها در کمبازنمایی یا در کلیشهسازیها بیشتر احساس میشود. این نکتهای است که بهنظر میرسد در تولید برنامههای تصویری فرهنگی در کشور بهویژه در تولید برنامههای شاد مورد غفلت همیشگی است. وقتی پای ایماژها به میان میآید محور تازهای از بحث گشوده میشود و آن نسبت مفهوم عدالت و برابری از یکسو و توان افراد، گروهها و قومیتها در تولید ایماژهای مطلوب از خود است. پرسشی مهم وجود دارد که با رسانهایشدن فزاینده جوامع هر روز مهمتر میشود. پرسش این است چه کسانی حق تولید ایماژهایمان را دارند؟ به بیان ساده، چه کسانی حق دارند در تولید تصویری از ما در میان مردم نقش ایفا کنند؟ و از این مهمتر، چگونه میتوان در این فرآیند نقش ایفا کرد؟ همانطور که پیداست، مساله صرفا به تمسخر گویشی خاص مربوط نیست. به نظر میرسد با غفلتی بزرگ در سیاست رسانهای در کشور مواجهیم که هرازگاهی علایم بالینیاش از جایی بیرون میزند. غفلتی که از آن یاد کردیم با پرسش مهم دیگری به عنوان شاهد این مدعا پیوند میخورد. پرسش این است: چرا اساسا طنز باید لهجه داشته باشد؟ یا حتی این نیز پرسشی مهم و مشروع است: چرا هر وقت بناست برنامهای شاد ساخته شود به سراغ قومیتها و گویشها میرویم؟ گویا، فارسی موجود و بدون لهجه، یا در عرف عامه فارسی تهرانی! توان تولید لحظات شاد را ندارد! بهنظر من همیشه چنین نیست، برنامههای طنز بسیاری ساخته شده است که به سبب خلاقیت و توانمندی سازندگان و نویسندگان این کارها، بیلهجهاند یا مبتنی بر لهجهای بینامونشاناند.
با این اوصاف، مساله وقتی مشکوک میشود که در بیان مسوولان، تولید چنین برنامههایی نوعی دعوی تولید شرایط یکسان برای همه اقوام و گویشها و طرح آنها در برنامههای سیما مطرح میشود. نمایش اقوام مختلف در تلویزیون البته وظیفه مهم رسانهای است که داعیه ملیبودن دارد، اما مساله این است که تلویزیون جز در مورد شبکههای استانی، تا آنجا که به شبکههای سراسری برمیگردد، صادق نیست. صادق نیست نه به این معنا که قومیتها در تلویزیون حضور ندارند، بلکه به این معنا که حضور آنها همیشه حاشیهای یا در برنامههای طنزی مانند پایتخت است. دادههای فراوانی از تحقیقات مختلف موید نوعی نابرابری در نمایش و بازنمایی گویشها و قومیتهای مختلف در تلویزیون است.
سهگانه پایتخت نشان داد در همین کشور میتوان برنامههایی ساخت تا مردم را از پای تماشای برنامههای ماهوارهای به سوی متون تصویری داخلی کشاند. پیداست، مردم از هر سه قسمت این سریال به خوبی استقبال کردند. چه شاهدی از این بهتر که به تازگی در فیسبوک صفحهای با نام کمپین حمایت از ساخت پایتخت4 هم راهاندازی شده است. سیروس مقدم، کارگردان این مجموعه آن را موفق ارزیابی کرد چون رسالتش در پرداختن به برخی مسایل داخلی مانند مهاجرت به تهران، توجه به مضامین دینی و غرور ملی را به انجام رساند. از سوی دیگر حمیدرضا فرجی، مدیر شبکه یک سیما نیز آنقدر از این استقبال ذوقزده شد که برای ساخت چنین سریالهایی با تمرکز بر قومیتهای دیگر ابراز امیدواری کرده است. گویا، همه چیز بهخوبی پیش رفته است و از همین روست که بازار تجلیل و گرامیداشت از عناصر این مجموعه داغ است. اما اگر همه چیز خوب پیش میرود و اگر به تعبیر شهاب مرادی، رییس سازمان فرهنگی- هنری شهرداری تهران، استقبال از این سریال نشان میدهد که «حال مردم خوب است» چرا باید درباره سهگانه پایتخت سخن گفت؟
صدای ضعیفی از گوشهوکنار این مرزوبوم به گوش میرسد که پیام خوبی از این شیوه برنامهسازی برای خنداندن مردم، نه لزوما تولید طنزی اجتماعی، دریافت نمیکنند. مبالغه در تکیهکلامها و استفاده ابزاری از نحوه ادای کلمات در گویشهای محلی یا چیزی که در نقد برخی از منتقدان«تمسخر گویشها» نام گرفته است، فقط یکی از محورهای مورد اشاره در این صداهاست که کمتر به گوش مردم میرسد. اما نقد پایتخت از این مجموعه فراتر میرود و بهنظر میرسد باید آن را نقدی بر سیاست نشاط اجتماعی صداوسیما تعبیر کرد. از همین رو، باید در جستوجوی رد نقصانهای دیگری در چنین مجموعههایی بود. تا آنجا که به پایتخت برمیگردد، اختلاط در رمزگان اجتماعی موجود در حیات روزمره مردم حول ببر مازندران، پلنگ و یوز ایرانی یکی از این رخدادهاست. حال که همه کوششهای فعالان محیطزیست برای شناساندن نوع خاصی از حیاتوحش ایرانی و منحصربهفرد به همه دنیا معطوف است، مردم ما گرفتار ابهامی جدی حول سه مفهوم ببر، پلنگ و یوز ایرانیاند! هدف از ذکر این نکته، بررسی صرفا لغتشناسانه این متن نیست که در قالب به اصطلاح طنز تهیه شده و از همینرو در قلب واقعیات یا دستکاری در مفاهیم و جریانهای متعارف زندگی حتی به شکلی افراطی اختیار دارد. چون از اساس، کارکرد فوری چنین برنامههایی ایجاد نشاط در میان شهروندان جامعه است نه لزوما کارکرد آگاهیبخشی. بخشی از مشکل از آنجا آغاز میشود که با چنین کدهایی با تناقضی جدی در دعاوی سازندگان این مجموعه و مسوولان صداوسیما مواجه میشویم. از رسالتی برای چنین مجموعهای سخن گفته میشود که گویا بناست آگاهیبخش باشد. از همین رو صحنههایی از آموزش فرهنگی جامعه مانند آنچه به جریمه رانندگی با موبایل مربوط است هم در متن گنجانده شده است. این تناقض را باید در نسبت با ابهامی مهم حول کارکردهای متنوع و انتظارات چندگانهای جستوجو کرد که همیشه از تلویزیون وجود دارد. به بیان ساده، از تلویزیون انتظار میرود از سویی مانند معلمی، آموزگار باشد و از سوی دیگر، از آن انتظار میرود اوقات فراغت همگان را به گونهای شاد و پرنشاط پرسازد که البته مخل نظم دینی موجود نباشد. اعتراض گروههایی از مردم به نمایش گویشها، قومیتها و گروههای اجتماعی را باید بیشتر از جنس نگرانی ارزیابی کرد. مردم نگرانند مبادا در مورد آنها بد قضاوت شود و برخی کلیشهها که به دلیل همین فرصتهای اندک نمایش قومیت آنها در جامعه وجود دارد یا مبادا شکل بگیرید را مخل فرهنگی تلقی میکنند. چندبار این فرصت برای محیطبانان فراهم میشود تا نقش اجتماعی آنها در تلویزیون سراسری به نمایش درآید؟ این موضوع در مورد دیگر گروهها هم صادق است. وقتی محیطبانی با چنان ویژگی که از گوسالهای میترسد و چنان دستپاچه میشود که توان استفاده از اسلحهاش را از دست میدهد یا بهطرز کودکانهای از آمپول میترسد، در فرآیند کمبازنمایی صاحب کلیشهای از نقش خود در ذهن مردم میشود که واقعیت نقش اجتماعی آنها را به محاق ببرد و از آن مهمتر، فرصتهای دیگری برای بهبود آن پیدا نمیکند. این فرآیند همیشه در رسانهها عمل میکنند. از همین رو، احتیاطهای بسیاری را برای نمایش آنها در تلویزیون میطلبد. اصل کلی این است: هر چه قومیتها و گروههای اجتماعی کمتر در متنهای فرهنگی حاضر باشند، در برابر فرآیند کمبازنمایی آسیبپذیری بیشتری دارند. این دقیقا اصلی است که مسوولان صداوسیما از آن غافلند. بنابراین، بخشی از نگرانیها حول چنین متنهایی محصول فرآیند کمبازنمایی است. اما مشکل زمانی حاد میشود که فرآیند دیگری از بازنمایی عمل میکند: کلیشهسازی یا کژبازنمایی. کلیشهسازی محصول اغراق یا مبالغه، قلب و دگرگونی و دستآخر، تکرار واقعیت (گاه جعلی) است. مبالغه، یکی از سازوکارهای اصلی در مجموعههای به اصطلاح طنز است. در این سازوکار، تولیدکنندگان با تکیه بر واقعیتهای کلامی، چهرهای یا رفتاری، شرایط تولید خنده را فراهم میکنند. تکیهکلامهای به کاررفته در سریال پایتخت مانند «بترکستمه»، «نهار نخردمی»، «آقااا»، «به من نگاه کن»، «میفهمی چی میگم»، «آخآخآخ... »و «فدایی داری» نمونههایی از مبالغه و اغراق در سلوک اقوام و گروهها را نشان میدهد. سازوکار تکرار اما به مساله میانمتنیت برمیگردد. به این معنا که کدهای تولیدشده در متنی فرهنگی واقعیتی مستقل پیدا میکند و در متنهای دیگر تکرار میشود. خود این تکرار واقعیتی تازه را پدید میآورد که فاصلهای بسیار با اصل خود پیدا میکند. قلب و تحول واقعیت از همین رهگذر حاصل میشود. به بیان ساده، با ساخت برنامهای مانند پایتخت کدهای مبالغهآمیزی از گویشی یا قومیتی حاصل میشود که نحوه گردش آن در متنهای فرهنگی دیگر حیات مستقل خود را دارد که کسی توان کنترل آن را ندارد. از همین روست که بازنمایی و اشکال معیوب آن را نمیتوان در نیت سازندگان و نویسندگان و هنرمندان جستوجو کرد.
ریشه تولید کلیشهها فقط در بازی شیطنتآمیز کلمات نیست. تحلیلهای مضمونی نشان میدهد سازوکارهای دیگری برای تولید قالبها و کلیشهها لازم است. برای مثال، در پایتخت3 کلیشهها حول برخی تقابلهای جدی سامان یافته است. لهجهدار پر اشتباه و بیلهجه عاقل مهمترین این تقابلهاست. همه کسانی که در این مجموعه لهجه دارند، البته منهای زن چینی، حتی «اوس موسی» با لهجه خراسانی، مسوول مستقیم مشکلاتی هستند که در اثر اهمال آنها حادث شده است. در این میان، زن عاقلهای وجود دارد که بهطرز عجیبی بدون لهجه (تهرانی غلیظ) سخن میگوید. او تنها کسی است که توان جمعکردن مسایلی را دارد که نقی نهچندان معمولی ایجاد میکند.
اگر صادق باشیم، صرف وجود چنین تقابلهایی در یک برنامه مشخص مانند پایتخت به تنهایی ارزش تحلیلی ندارد. به همین دلیل تحلیل و نقد مجموعهای مانند پایتخت را در گستره وسیعتر تولیدات سیمای جمهوری اسلامی ایران باید دنبال کرد. از همین زاویه است که دوباره باید به مکانیسم تکرار در فرآیند بازنمایی که پیشتر از آن یاد کردیم، برگردیم. درواقع، پیامدهای ناشی از بازنمایی زمانی شکل میگیرد که در امر مذموم مانند سادهلوحی، ضعف شخصیتی، مبالغه در تکیهکلامها در مجموعهای از متون فرهنگی تکرار شود. چنانچه گفته شد، مدتی است که در تلویزیون ایران گویش مازندرانی به نمایش درآمده است.
برای آنکه نحوه عمل دو فرآیند کمبارزنمایی و کلیشهسازی را بهتر درک کنیم؛ بد نیست به سازوکارهای جاری در کنشهای روزمره واقعیت اجتماعی اشاره کنیم. مفاهیمی مانند انسانواره، روابط مایی و روابط آنهایی (از آلفرد شوتز جامعهشناس) نمونههای خوب و راهگشایی هستند. شوتز از دو نوع رابطه سخن میگوید: روابط مایی که در ارتباطات چهره به چهره شکل میگیرد، عمیق است و مبتنی بر جزییات. در این نوع رابطه افراد فرصت کافی برای درک متقابل به شیوهای گرم پیدا میکنند. اما روابط آنهایی میان افرادی است که نه با یکدیگر بلکه با طرحوارهها یا ایماژهایی از یکدیگر شکل میگیرد. برای نمونه هر یک از ما شاید هیچوقت خلبان، مرزبان، سوزنبان قطار، ملوان کشتی، محیطبان/جنگلبان یا مانند اینها را از نزدیک ندیده باشیم. اما ما با تکیه بر ایماژهایی از این انسانوارهها، نه انسانهای واقعی، کنشهای روزمرهمان را در مواقع لزوم سامان میدهیم. در واقع درک یا تصویری از این افراد داریم و بر اساس این تصویر و ایماژ آنها را درک میکنیم. این ایماژها شرط اصلی زندگی روزمره ما هستند. تصور کنید در مواجهه با شغلی هیچ تصوری از آن نداریم. بگذارید مثالی بزنم: وقتی اول بار با واژه هَکر برخورد کردید چه تصوری داشتید؟ پیش خودتان چه تصوری از فردی داشتید که به اصطلاح هکر است؟ عمق مساله تولید ایماژها از افراد وقتی که بناست تعیینکننده نوع تصور ما از این افراد، گروهها یا قومیتها باشد در این مثال نهفته است. اگر ایماژ خوبی از این افراد در ذهن ما شکل بگیرد تا مدتها با آن سر میکنیم. عکس آن هم صادق است. با وجود این، ما همیشه با ایماژهایی که در ذهنمان شکل گرفته زندگی نمیکنیم. چهبسا، در برهههایی از زندگی، نقاط دسترسی (به تعبیر گیدنز جامعهشناس) حاصل شود که میتواند این ایماژها را تغییر دهد (برای نمونه مطلوب یا نامطلوب کند). این سازوکار، واقعیت اجتماعی روزمره ماست. حال با این توضیح بهنظر میرسد پیامدهای رسانهها در کمبازنمایی یا در کلیشهسازیها بیشتر احساس میشود. این نکتهای است که بهنظر میرسد در تولید برنامههای تصویری فرهنگی در کشور بهویژه در تولید برنامههای شاد مورد غفلت همیشگی است. وقتی پای ایماژها به میان میآید محور تازهای از بحث گشوده میشود و آن نسبت مفهوم عدالت و برابری از یکسو و توان افراد، گروهها و قومیتها در تولید ایماژهای مطلوب از خود است. پرسشی مهم وجود دارد که با رسانهایشدن فزاینده جوامع هر روز مهمتر میشود. پرسش این است چه کسانی حق تولید ایماژهایمان را دارند؟ به بیان ساده، چه کسانی حق دارند در تولید تصویری از ما در میان مردم نقش ایفا کنند؟ و از این مهمتر، چگونه میتوان در این فرآیند نقش ایفا کرد؟ همانطور که پیداست، مساله صرفا به تمسخر گویشی خاص مربوط نیست. به نظر میرسد با غفلتی بزرگ در سیاست رسانهای در کشور مواجهیم که هرازگاهی علایم بالینیاش از جایی بیرون میزند. غفلتی که از آن یاد کردیم با پرسش مهم دیگری به عنوان شاهد این مدعا پیوند میخورد. پرسش این است: چرا اساسا طنز باید لهجه داشته باشد؟ یا حتی این نیز پرسشی مهم و مشروع است: چرا هر وقت بناست برنامهای شاد ساخته شود به سراغ قومیتها و گویشها میرویم؟ گویا، فارسی موجود و بدون لهجه، یا در عرف عامه فارسی تهرانی! توان تولید لحظات شاد را ندارد! بهنظر من همیشه چنین نیست، برنامههای طنز بسیاری ساخته شده است که به سبب خلاقیت و توانمندی سازندگان و نویسندگان این کارها، بیلهجهاند یا مبتنی بر لهجهای بینامونشاناند.
با این اوصاف، مساله وقتی مشکوک میشود که در بیان مسوولان، تولید چنین برنامههایی نوعی دعوی تولید شرایط یکسان برای همه اقوام و گویشها و طرح آنها در برنامههای سیما مطرح میشود. نمایش اقوام مختلف در تلویزیون البته وظیفه مهم رسانهای است که داعیه ملیبودن دارد، اما مساله این است که تلویزیون جز در مورد شبکههای استانی، تا آنجا که به شبکههای سراسری برمیگردد، صادق نیست. صادق نیست نه به این معنا که قومیتها در تلویزیون حضور ندارند، بلکه به این معنا که حضور آنها همیشه حاشیهای یا در برنامههای طنزی مانند پایتخت است. دادههای فراوانی از تحقیقات مختلف موید نوعی نابرابری در نمایش و بازنمایی گویشها و قومیتهای مختلف در تلویزیون است.
صدای ضعیفی از گوشهوکنار این مرزوبوم به گوش میرسد که پیام خوبی از این شیوه برنامهسازی برای خنداندن مردم، نه لزوما تولید طنزی اجتماعی، دریافت نمیکنند. مبالغه در تکیهکلامها و استفاده ابزاری از نحوه ادای کلمات در گویشهای محلی یا چیزی که در نقد برخی از منتقدان«تمسخر گویشها» نام گرفته است، فقط یکی از محورهای مورد اشاره در این صداهاست که کمتر به گوش مردم میرسد. اما نقد پایتخت از این مجموعه فراتر میرود و بهنظر میرسد باید آن را نقدی بر سیاست نشاط اجتماعی صداوسیما تعبیر کرد. از همین رو، باید در جستوجوی رد نقصانهای دیگری در چنین مجموعههایی بود. تا آنجا که به پایتخت برمیگردد، اختلاط در رمزگان اجتماعی موجود در حیات روزمره مردم حول ببر مازندران، پلنگ و یوز ایرانی یکی از این رخدادهاست. حال که همه کوششهای فعالان محیطزیست برای شناساندن نوع خاصی از حیاتوحش ایرانی و منحصربهفرد به همه دنیا معطوف است، مردم ما گرفتار ابهامی جدی حول سه مفهوم ببر، پلنگ و یوز ایرانیاند! هدف از ذکر این نکته، بررسی صرفا لغتشناسانه این متن نیست که در قالب به اصطلاح طنز تهیه شده و از همینرو در قلب واقعیات یا دستکاری در مفاهیم و جریانهای متعارف زندگی حتی به شکلی افراطی اختیار دارد. چون از اساس، کارکرد فوری چنین برنامههایی ایجاد نشاط در میان شهروندان جامعه است نه لزوما کارکرد آگاهیبخشی. بخشی از مشکل از آنجا آغاز میشود که با چنین کدهایی با تناقضی جدی در دعاوی سازندگان این مجموعه و مسوولان صداوسیما مواجه میشویم. از رسالتی برای چنین مجموعهای سخن گفته میشود که گویا بناست آگاهیبخش باشد. از همین رو صحنههایی از آموزش فرهنگی جامعه مانند آنچه به جریمه رانندگی با موبایل مربوط است هم در متن گنجانده شده است. این تناقض را باید در نسبت با ابهامی مهم حول کارکردهای متنوع و انتظارات چندگانهای جستوجو کرد که همیشه از تلویزیون وجود دارد. به بیان ساده، از تلویزیون انتظار میرود از سویی مانند معلمی، آموزگار باشد و از سوی دیگر، از آن انتظار میرود اوقات فراغت همگان را به گونهای شاد و پرنشاط پرسازد که البته مخل نظم دینی موجود نباشد. اعتراض گروههایی از مردم به نمایش گویشها، قومیتها و گروههای اجتماعی را باید بیشتر از جنس نگرانی ارزیابی کرد. مردم نگرانند مبادا در مورد آنها بد قضاوت شود و برخی کلیشهها که به دلیل همین فرصتهای اندک نمایش قومیت آنها در جامعه وجود دارد یا مبادا شکل بگیرید را مخل فرهنگی تلقی میکنند. چندبار این فرصت برای محیطبانان فراهم میشود تا نقش اجتماعی آنها در تلویزیون سراسری به نمایش درآید؟ این موضوع در مورد دیگر گروهها هم صادق است. وقتی محیطبانی با چنان ویژگی که از گوسالهای میترسد و چنان دستپاچه میشود که توان استفاده از اسلحهاش را از دست میدهد یا بهطرز کودکانهای از آمپول میترسد، در فرآیند کمبازنمایی صاحب کلیشهای از نقش خود در ذهن مردم میشود که واقعیت نقش اجتماعی آنها را به محاق ببرد و از آن مهمتر، فرصتهای دیگری برای بهبود آن پیدا نمیکند. این فرآیند همیشه در رسانهها عمل میکنند. از همین رو، احتیاطهای بسیاری را برای نمایش آنها در تلویزیون میطلبد. اصل کلی این است: هر چه قومیتها و گروههای اجتماعی کمتر در متنهای فرهنگی حاضر باشند، در برابر فرآیند کمبازنمایی آسیبپذیری بیشتری دارند. این دقیقا اصلی است که مسوولان صداوسیما از آن غافلند. بنابراین، بخشی از نگرانیها حول چنین متنهایی محصول فرآیند کمبازنمایی است. اما مشکل زمانی حاد میشود که فرآیند دیگری از بازنمایی عمل میکند: کلیشهسازی یا کژبازنمایی. کلیشهسازی محصول اغراق یا مبالغه، قلب و دگرگونی و دستآخر، تکرار واقعیت (گاه جعلی) است. مبالغه، یکی از سازوکارهای اصلی در مجموعههای به اصطلاح طنز است. در این سازوکار، تولیدکنندگان با تکیه بر واقعیتهای کلامی، چهرهای یا رفتاری، شرایط تولید خنده را فراهم میکنند. تکیهکلامهای به کاررفته در سریال پایتخت مانند «بترکستمه»، «نهار نخردمی»، «آقااا»، «به من نگاه کن»، «میفهمی چی میگم»، «آخآخآخ... »و «فدایی داری» نمونههایی از مبالغه و اغراق در سلوک اقوام و گروهها را نشان میدهد. سازوکار تکرار اما به مساله میانمتنیت برمیگردد. به این معنا که کدهای تولیدشده در متنی فرهنگی واقعیتی مستقل پیدا میکند و در متنهای دیگر تکرار میشود. خود این تکرار واقعیتی تازه را پدید میآورد که فاصلهای بسیار با اصل خود پیدا میکند. قلب و تحول واقعیت از همین رهگذر حاصل میشود. به بیان ساده، با ساخت برنامهای مانند پایتخت کدهای مبالغهآمیزی از گویشی یا قومیتی حاصل میشود که نحوه گردش آن در متنهای فرهنگی دیگر حیات مستقل خود را دارد که کسی توان کنترل آن را ندارد. از همین روست که بازنمایی و اشکال معیوب آن را نمیتوان در نیت سازندگان و نویسندگان و هنرمندان جستوجو کرد.
ریشه تولید کلیشهها فقط در بازی شیطنتآمیز کلمات نیست. تحلیلهای مضمونی نشان میدهد سازوکارهای دیگری برای تولید قالبها و کلیشهها لازم است. برای مثال، در پایتخت3 کلیشهها حول برخی تقابلهای جدی سامان یافته است. لهجهدار پر اشتباه و بیلهجه عاقل مهمترین این تقابلهاست. همه کسانی که در این مجموعه لهجه دارند، البته منهای زن چینی، حتی «اوس موسی» با لهجه خراسانی، مسوول مستقیم مشکلاتی هستند که در اثر اهمال آنها حادث شده است. در این میان، زن عاقلهای وجود دارد که بهطرز عجیبی بدون لهجه (تهرانی غلیظ) سخن میگوید. او تنها کسی است که توان جمعکردن مسایلی را دارد که نقی نهچندان معمولی ایجاد میکند.
اگر صادق باشیم، صرف وجود چنین تقابلهایی در یک برنامه مشخص مانند پایتخت به تنهایی ارزش تحلیلی ندارد. به همین دلیل تحلیل و نقد مجموعهای مانند پایتخت را در گستره وسیعتر تولیدات سیمای جمهوری اسلامی ایران باید دنبال کرد. از همین زاویه است که دوباره باید به مکانیسم تکرار در فرآیند بازنمایی که پیشتر از آن یاد کردیم، برگردیم. درواقع، پیامدهای ناشی از بازنمایی زمانی شکل میگیرد که در امر مذموم مانند سادهلوحی، ضعف شخصیتی، مبالغه در تکیهکلامها در مجموعهای از متون فرهنگی تکرار شود. چنانچه گفته شد، مدتی است که در تلویزیون ایران گویش مازندرانی به نمایش درآمده است.
برای آنکه نحوه عمل دو فرآیند کمبارزنمایی و کلیشهسازی را بهتر درک کنیم؛ بد نیست به سازوکارهای جاری در کنشهای روزمره واقعیت اجتماعی اشاره کنیم. مفاهیمی مانند انسانواره، روابط مایی و روابط آنهایی (از آلفرد شوتز جامعهشناس) نمونههای خوب و راهگشایی هستند. شوتز از دو نوع رابطه سخن میگوید: روابط مایی که در ارتباطات چهره به چهره شکل میگیرد، عمیق است و مبتنی بر جزییات. در این نوع رابطه افراد فرصت کافی برای درک متقابل به شیوهای گرم پیدا میکنند. اما روابط آنهایی میان افرادی است که نه با یکدیگر بلکه با طرحوارهها یا ایماژهایی از یکدیگر شکل میگیرد. برای نمونه هر یک از ما شاید هیچوقت خلبان، مرزبان، سوزنبان قطار، ملوان کشتی، محیطبان/جنگلبان یا مانند اینها را از نزدیک ندیده باشیم. اما ما با تکیه بر ایماژهایی از این انسانوارهها، نه انسانهای واقعی، کنشهای روزمرهمان را در مواقع لزوم سامان میدهیم. در واقع درک یا تصویری از این افراد داریم و بر اساس این تصویر و ایماژ آنها را درک میکنیم. این ایماژها شرط اصلی زندگی روزمره ما هستند. تصور کنید در مواجهه با شغلی هیچ تصوری از آن نداریم. بگذارید مثالی بزنم: وقتی اول بار با واژه هَکر برخورد کردید چه تصوری داشتید؟ پیش خودتان چه تصوری از فردی داشتید که به اصطلاح هکر است؟ عمق مساله تولید ایماژها از افراد وقتی که بناست تعیینکننده نوع تصور ما از این افراد، گروهها یا قومیتها باشد در این مثال نهفته است. اگر ایماژ خوبی از این افراد در ذهن ما شکل بگیرد تا مدتها با آن سر میکنیم. عکس آن هم صادق است. با وجود این، ما همیشه با ایماژهایی که در ذهنمان شکل گرفته زندگی نمیکنیم. چهبسا، در برهههایی از زندگی، نقاط دسترسی (به تعبیر گیدنز جامعهشناس) حاصل شود که میتواند این ایماژها را تغییر دهد (برای نمونه مطلوب یا نامطلوب کند). این سازوکار، واقعیت اجتماعی روزمره ماست. حال با این توضیح بهنظر میرسد پیامدهای رسانهها در کمبازنمایی یا در کلیشهسازیها بیشتر احساس میشود. این نکتهای است که بهنظر میرسد در تولید برنامههای تصویری فرهنگی در کشور بهویژه در تولید برنامههای شاد مورد غفلت همیشگی است. وقتی پای ایماژها به میان میآید محور تازهای از بحث گشوده میشود و آن نسبت مفهوم عدالت و برابری از یکسو و توان افراد، گروهها و قومیتها در تولید ایماژهای مطلوب از خود است. پرسشی مهم وجود دارد که با رسانهایشدن فزاینده جوامع هر روز مهمتر میشود. پرسش این است چه کسانی حق تولید ایماژهایمان را دارند؟ به بیان ساده، چه کسانی حق دارند در تولید تصویری از ما در میان مردم نقش ایفا کنند؟ و از این مهمتر، چگونه میتوان در این فرآیند نقش ایفا کرد؟ همانطور که پیداست، مساله صرفا به تمسخر گویشی خاص مربوط نیست. به نظر میرسد با غفلتی بزرگ در سیاست رسانهای در کشور مواجهیم که هرازگاهی علایم بالینیاش از جایی بیرون میزند. غفلتی که از آن یاد کردیم با پرسش مهم دیگری به عنوان شاهد این مدعا پیوند میخورد. پرسش این است: چرا اساسا طنز باید لهجه داشته باشد؟ یا حتی این نیز پرسشی مهم و مشروع است: چرا هر وقت بناست برنامهای شاد ساخته شود به سراغ قومیتها و گویشها میرویم؟ گویا، فارسی موجود و بدون لهجه، یا در عرف عامه فارسی تهرانی! توان تولید لحظات شاد را ندارد! بهنظر من همیشه چنین نیست، برنامههای طنز بسیاری ساخته شده است که به سبب خلاقیت و توانمندی سازندگان و نویسندگان این کارها، بیلهجهاند یا مبتنی بر لهجهای بینامونشاناند.
با این اوصاف، مساله وقتی مشکوک میشود که در بیان مسوولان، تولید چنین برنامههایی نوعی دعوی تولید شرایط یکسان برای همه اقوام و گویشها و طرح آنها در برنامههای سیما مطرح میشود. نمایش اقوام مختلف در تلویزیون البته وظیفه مهم رسانهای است که داعیه ملیبودن دارد، اما مساله این است که تلویزیون جز در مورد شبکههای استانی، تا آنجا که به شبکههای سراسری برمیگردد، صادق نیست. صادق نیست نه به این معنا که قومیتها در تلویزیون حضور ندارند، بلکه به این معنا که حضور آنها همیشه حاشیهای یا در برنامههای طنزی مانند پایتخت است. دادههای فراوانی از تحقیقات مختلف موید نوعی نابرابری در نمایش و بازنمایی گویشها و قومیتهای مختلف در تلویزیون است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.