|

درباره «طبقه حساس» کمال تبریزی

می‌توانست مقبول باشد، اما نشد

سحر عصر‌آزاد

«طبقه حساس» فیلمی است که می‌توانست نقطه تلاقی سه قطب تعیین‌کننده کمدی را تبدیل به اثری نمونه‌وار، دوست‌داشتنی و ماندنی کند اما متاسفانه اینگونه نیست. چهاردهمین فیلم کمال تبریزی چند امتیاز بالقوه دارد که ذکر آنها به نگه‌داشتن جانب انصاف در این تحلیل کوتاه کمک می‌کند.
امتیاز اول اینکه تبریزی کارگردانی است که پس از کمدی دفاع مقدسی و هوشمندانه «لیلی با من است» رویکرد کمی‌وکیفی خاصی به کمدی داشته و فیلم‌های متعددی در این حیطه ساخته که بسیاری از آنها نمونه‌وار و برخی هم خاص و تجربه‌گرا و البته قابل دفاع هستند.
از «لیلی...» که باب شوخی و نگاه طنازانه به جنگ و دوران دفاع مقدس را با نگاهی هوشمندانه باز کرد تا «مارمولک» که فتح باب طنازی با روحانیت بود در عین حالی‌که حریم و حرمت‌ها را حفظ کرد. کمدی سوررئال «گاهی به آسمان نگاه کن» و طنز خاص «همیشه پای یک زن در میان است» که هر دو نگاهی به ادبیات داستانی داشتند، هرچند آثاری متفاوت در سینمای ایران محسوب می‌شوند اما نگاه تجربه‌گرای کارگردان به آنها ویژگی خاصی داد تا جذابیت پیدا کنند.
«پاداش» و «خیابان‌های آرام» به‌دلیل تاثیرپذیری از شرایط روز اجتماع دیده نشدند اما همچنان واجد نگاه طنازانه و انتقادی تبریزی به آدم‌ها و شرایط روز جامعه بودند. «فرش باد» هم یک تجربه فرامرزی جذاب از بازگشت به فرهنگ ریشه‌دار ایرانی در نوع زندگی، روابط و مناسبات انسانی بود- چه بسا به‌عنوان راه‌حلی برای خروج از بحران روابط اجتماعی که امروز در اطرافمان بیداد می‌کند.
تبریزی در این فاصله فیلم‌های جدی‌تری مثل «یک تکه نان»، «شیدا» و «مهر مادری» را هم ساخت که هرکدام از وجهی می‌توانند قابل بررسی باشند اما نه به اندازه آثار کمدی او. همان‌طور که «عبور»، «در مسلخ عشق» و «پایان کودکی» در کارنامه او جایگاه خاص خود را دارند.
با این پیشینه موفق در کمدی می‌توان تبریزی را کارگردانی صاحب سبک در اینگونه سینمایی دانست که حضورش برای سینمای ایران مغتنم است. ویژگی دیگر این فیلمساز نگاه حرفه‌ای او به جایگاه فیلمنامه‌نویس و همکاری او با فیلمنامه‌نویسان مستقل سینمای ایران است که تاثیر عمده‌ای بر وجهه حرفه‌ای او و فیلم‌هایش دارد. از همکاری با فرهاد توحیدی، کامبوزیا پرتوی و علی‌اکبر قاضی‌نظام تا رضا مقصودی، پیمان قاسمخانی، محمدرضا گوهری و... .
امتیاز دیگر فیلم «طبقه حساس» حضور پیمان قاسمخانی به‌عنوان نویسنده است که همکاری قبلی او با تبریزی در «مارمولک» جواب خوبی گرفت؛ نویسنده‌ای که با فیلمنامه‌های کمدی در سینما و تلویزیون وجهه‌ای به اینگونه در هر دو رسانه و البته به قشر فیلمنامه‌نویسان داد. او با نگارش فیلمنامه‌هایی که در عین انتقاد، نگاه طنازانه منحصر به فردی به روابط و مناسبات مردمان اینجایی دارند نوعی طنز هوشمندانه و صاحب سبک خلق کرد که آثار او را واجد جذابیت و اهمیت کرد. حضور رضا عطاران به‌عنوان بازیگر می‌تواند یکی دیگر از امتیازهای فیلم «طبقه حساس» باشد. نویسنده، کارگردان و بازیگری که با حضور در تلویزیون و سینما تبدیل به یکی از قطب‌های تعیین‌کننده کمدی و طنز اجتماعی به سبک و سیاق خاص خودش شد.
این امتیازهای بالقوه فیلم «طبقه حساس» در کنار حضور گروه بازیگرانی شناخته‌شده و تهیه‌کننده‌ای که دغدغه کار فرهنگی دارد، انتظارها از این اثر را بالا می‌برد به‌خصوص که دوسال روی فیلمنامه کار مداوم شده است.
یک خطی فیلم هم جذاب و مستعد برای تبدیل‌شدن به یک کمدی صاحب سبک در حد و اندازه فیلم‌های قبلی نویسنده و کارگردان است. قصه یک مرد سنتی که پس از خاکسپاری همسرش در قبری دو طبقه متوجه می‌شود به اشتباه مردی غریبه در طبقه بالای قبر دفن شده و به تکاپو می‌افتد.
این ایده در حالی‌که می‌تواند موقعیتی جذاب برای انتقاد و شوخی با نگاه مالکانه اکثر مردان سنتی به همسرشان باشد اما بستر اصلی آن می‌تواند شوخی با مرگ و مناسبات و روابط برخاسته از آن در دنیای زندگان باشد. زاویه‌ای که قاسمخانی قبل از این هم در مجموعه‌های طنزی که کار کرده به آن پرداخته و مهارت خاصی در بسط آن دارد.
اما به‌هردلیلی که می‌تواند ناشی از سلیقه نویسنده و کارگردان باشد این بستر که می‌توانست فیلم را چند لایه کرده و مانع از سطحی‌شدن قصه و شوخی‌ها شود به حاشیه رفته و همه پتانسیل فیلم معطوف به حسادت مرد به همجواری همسرش و یک مرد غریبه در قبری دوطبقه شده که به‌شدت غیرواقعی است.
در واقع به این دلیل که همه انرژی فیلم روی این حس گذاشته شده و حتی افکار و اوهام و کابوس‌های مرد با تصویری فانتزی از رابطه همسرش و مرد غریبه در عالم برزخ بازسازی شده، این بی‌منطقی شدت می‌گیرد و فیلم نه‌تنها در روایت و داستان‌پردازی بلکه در انتقاد و شوخی هم یک سطحی و تخت می‌شود. وقتی هم طنز و شوخی معطوف به یک وجه و تنها نگاه حاسدانه و افکار بیمارگون یک مرد متعصب می‌شود، آن وقت است که فیلم از یک کمدی صاحب سبک و چند لایه فاصله گرفته و تبدیل می‌شود به قصه‌ای تک لایه با خطوط فرعی پراکنده و شوخی‌هایی که شأن و تشخیص ندارند.
نمونه خوبی از حفظ تعادل در پرداخت شوخی‌های اینچنینی، فیلم «مارمولک» است که می‌توانست با نگاهی یکسویه و با تکیه بر روحیه شیطنت‌وار رضا مثقالی (مارمولک) به دام شوخی‌های بدون حریم و تشخص بیفتد اما به چند کد کارکردی بسنده کرده و به بستر اصلی قصه می‌پردازد که مقبولیت یک روحانی در ارتباط بی‌واسطه با عامه مردم است.
چه‌بسا در «طبقه حساس» هم برای نیفتادن به دام این یکسویه‌نگری نیاز به قصه‌ای برجسته‌تر یا پرداخت بستری پررنگ‌تر برای حفظ تعادل بود. به‌خصوص وقتی قرار است قهرمان اصلی مرد متعصبی باشد که در عین حال حریم و مانعی برای خود قایل نیست. شاید اگر این اتفاق می‌افتاد می‌توانستیم از «طبقه حساس» به‌عنوان تکرار یک همکاری موفق و یک کمدی صاحب سبک نام ببریم، اما در شکل حاضر... نه.
«طبقه حساس» فیلمی است که می‌توانست نقطه تلاقی سه قطب تعیین‌کننده کمدی را تبدیل به اثری نمونه‌وار، دوست‌داشتنی و ماندنی کند اما متاسفانه اینگونه نیست. چهاردهمین فیلم کمال تبریزی چند امتیاز بالقوه دارد که ذکر آنها به نگه‌داشتن جانب انصاف در این تحلیل کوتاه کمک می‌کند.
امتیاز اول اینکه تبریزی کارگردانی است که پس از کمدی دفاع مقدسی و هوشمندانه «لیلی با من است» رویکرد کمی‌وکیفی خاصی به کمدی داشته و فیلم‌های متعددی در این حیطه ساخته که بسیاری از آنها نمونه‌وار و برخی هم خاص و تجربه‌گرا و البته قابل دفاع هستند.
از «لیلی...» که باب شوخی و نگاه طنازانه به جنگ و دوران دفاع مقدس را با نگاهی هوشمندانه باز کرد تا «مارمولک» که فتح باب طنازی با روحانیت بود در عین حالی‌که حریم و حرمت‌ها را حفظ کرد. کمدی سوررئال «گاهی به آسمان نگاه کن» و طنز خاص «همیشه پای یک زن در میان است» که هر دو نگاهی به ادبیات داستانی داشتند، هرچند آثاری متفاوت در سینمای ایران محسوب می‌شوند اما نگاه تجربه‌گرای کارگردان به آنها ویژگی خاصی داد تا جذابیت پیدا کنند.
«پاداش» و «خیابان‌های آرام» به‌دلیل تاثیرپذیری از شرایط روز اجتماع دیده نشدند اما همچنان واجد نگاه طنازانه و انتقادی تبریزی به آدم‌ها و شرایط روز جامعه بودند. «فرش باد» هم یک تجربه فرامرزی جذاب از بازگشت به فرهنگ ریشه‌دار ایرانی در نوع زندگی، روابط و مناسبات انسانی بود- چه بسا به‌عنوان راه‌حلی برای خروج از بحران روابط اجتماعی که امروز در اطرافمان بیداد می‌کند.
تبریزی در این فاصله فیلم‌های جدی‌تری مثل «یک تکه نان»، «شیدا» و «مهر مادری» را هم ساخت که هرکدام از وجهی می‌توانند قابل بررسی باشند اما نه به اندازه آثار کمدی او. همان‌طور که «عبور»، «در مسلخ عشق» و «پایان کودکی» در کارنامه او جایگاه خاص خود را دارند.
با این پیشینه موفق در کمدی می‌توان تبریزی را کارگردانی صاحب سبک در اینگونه سینمایی دانست که حضورش برای سینمای ایران مغتنم است. ویژگی دیگر این فیلمساز نگاه حرفه‌ای او به جایگاه فیلمنامه‌نویس و همکاری او با فیلمنامه‌نویسان مستقل سینمای ایران است که تاثیر عمده‌ای بر وجهه حرفه‌ای او و فیلم‌هایش دارد. از همکاری با فرهاد توحیدی، کامبوزیا پرتوی و علی‌اکبر قاضی‌نظام تا رضا مقصودی، پیمان قاسمخانی، محمدرضا گوهری و... .
امتیاز دیگر فیلم «طبقه حساس» حضور پیمان قاسمخانی به‌عنوان نویسنده است که همکاری قبلی او با تبریزی در «مارمولک» جواب خوبی گرفت؛ نویسنده‌ای که با فیلمنامه‌های کمدی در سینما و تلویزیون وجهه‌ای به اینگونه در هر دو رسانه و البته به قشر فیلمنامه‌نویسان داد. او با نگارش فیلمنامه‌هایی که در عین انتقاد، نگاه طنازانه منحصر به فردی به روابط و مناسبات مردمان اینجایی دارند نوعی طنز هوشمندانه و صاحب سبک خلق کرد که آثار او را واجد جذابیت و اهمیت کرد. حضور رضا عطاران به‌عنوان بازیگر می‌تواند یکی دیگر از امتیازهای فیلم «طبقه حساس» باشد. نویسنده، کارگردان و بازیگری که با حضور در تلویزیون و سینما تبدیل به یکی از قطب‌های تعیین‌کننده کمدی و طنز اجتماعی به سبک و سیاق خاص خودش شد.
این امتیازهای بالقوه فیلم «طبقه حساس» در کنار حضور گروه بازیگرانی شناخته‌شده و تهیه‌کننده‌ای که دغدغه کار فرهنگی دارد، انتظارها از این اثر را بالا می‌برد به‌خصوص که دوسال روی فیلمنامه کار مداوم شده است.
یک خطی فیلم هم جذاب و مستعد برای تبدیل‌شدن به یک کمدی صاحب سبک در حد و اندازه فیلم‌های قبلی نویسنده و کارگردان است. قصه یک مرد سنتی که پس از خاکسپاری همسرش در قبری دو طبقه متوجه می‌شود به اشتباه مردی غریبه در طبقه بالای قبر دفن شده و به تکاپو می‌افتد.
این ایده در حالی‌که می‌تواند موقعیتی جذاب برای انتقاد و شوخی با نگاه مالکانه اکثر مردان سنتی به همسرشان باشد اما بستر اصلی آن می‌تواند شوخی با مرگ و مناسبات و روابط برخاسته از آن در دنیای زندگان باشد. زاویه‌ای که قاسمخانی قبل از این هم در مجموعه‌های طنزی که کار کرده به آن پرداخته و مهارت خاصی در بسط آن دارد.
اما به‌هردلیلی که می‌تواند ناشی از سلیقه نویسنده و کارگردان باشد این بستر که می‌توانست فیلم را چند لایه کرده و مانع از سطحی‌شدن قصه و شوخی‌ها شود به حاشیه رفته و همه پتانسیل فیلم معطوف به حسادت مرد به همجواری همسرش و یک مرد غریبه در قبری دوطبقه شده که به‌شدت غیرواقعی است.
در واقع به این دلیل که همه انرژی فیلم روی این حس گذاشته شده و حتی افکار و اوهام و کابوس‌های مرد با تصویری فانتزی از رابطه همسرش و مرد غریبه در عالم برزخ بازسازی شده، این بی‌منطقی شدت می‌گیرد و فیلم نه‌تنها در روایت و داستان‌پردازی بلکه در انتقاد و شوخی هم یک سطحی و تخت می‌شود. وقتی هم طنز و شوخی معطوف به یک وجه و تنها نگاه حاسدانه و افکار بیمارگون یک مرد متعصب می‌شود، آن وقت است که فیلم از یک کمدی صاحب سبک و چند لایه فاصله گرفته و تبدیل می‌شود به قصه‌ای تک لایه با خطوط فرعی پراکنده و شوخی‌هایی که شأن و تشخیص ندارند.
نمونه خوبی از حفظ تعادل در پرداخت شوخی‌های اینچنینی، فیلم «مارمولک» است که می‌توانست با نگاهی یکسویه و با تکیه بر روحیه شیطنت‌وار رضا مثقالی (مارمولک) به دام شوخی‌های بدون حریم و تشخص بیفتد اما به چند کد کارکردی بسنده کرده و به بستر اصلی قصه می‌پردازد که مقبولیت یک روحانی در ارتباط بی‌واسطه با عامه مردم است.
چه‌بسا در «طبقه حساس» هم برای نیفتادن به دام این یکسویه‌نگری نیاز به قصه‌ای برجسته‌تر یا پرداخت بستری پررنگ‌تر برای حفظ تعادل بود. به‌خصوص وقتی قرار است قهرمان اصلی مرد متعصبی باشد که در عین حال حریم و مانعی برای خود قایل نیست. شاید اگر این اتفاق می‌افتاد می‌توانستیم از «طبقه حساس» به‌عنوان تکرار یک همکاری موفق و یک کمدی صاحب سبک نام ببریم، اما در شکل حاضر... نه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.