در رثای استاد «باستانی پاریزی»
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
فخرالسادات محتشمیپور .عضو موسس انجمن زنان پژوهشگر تاریخ
این دومین بهار است که با چیدهشدن گلی از بوستان فرهنگ و ادب و تاریخ کشورمان برای ما خزان میشود. و من متحیر ماندهام که این چه عهدی است میان مردان تاریخ ایران زمین که روز پنجم از اولین ماه بهار راهی دیار یار میشوند؟! انگار همین دیروز بود که بهارمان با رفتن دکتر محمداسماعیل رضوانی رنگ ماتم به خود گرفت، درست در روز پنجم فروردین سال 1375 و اسفناکتر آنکه پنجم فروردین سال 1393 روز پرکشیدن استادمحمدابراهیم باستانی پاریزی در کنار تاریخ درگذشت دایرهالمعارف سیار تاریخ و فرهنگ ایران در یاد اهل تاریخ و ادب و فرهنگ ایران جاودانه شد.
آن روز جوان بودم و در رثای آن پیر فرزانه و در مقام شاگردیاش ابیاتی را هرچند خام سرودم و امروز که فرسوده گشتهام، در ماتم استاد باستانی پاریزی از بهت سفر ناگهانیاش دهان بیاختیار بسته شد و کلام در گلو واماند! اما مگر میشود به تاریخ اندیشید و آن را خواند و نوشت و نام باستانی را به یاد نیاورد؟ مردی که برخلاف سرد و سنگین و مغلقنویسان، تاریخ را با ظرافت طبع بسیار به شیرینی گفتار آمیخت و به نسل دیروز و امروز عرضه کرد. و هم از این رو کتابهای بسیار باستانی پاریزی را میشود همیشه و همه جا خواند و از خواندنش لذت برد! دوست دارم به مناسبت درگذشت استاد عزیزم چند خاطره از او به یادگار بیان کنم:
یکم- روزهای دانشجویی من قرین شد با سالهای اولیه بازگشایی دانشگاهها پس از انقلاب فرهنگی و در اولین ترم من با دکترباستانی که به فرمایش خودشان از آنجا که سالهای سال با عصای مرده ریگ پدر آمدورفت میکرد و در عین اینکه مواظب بود کلاهش را باد نبرد همیشه هم «دست به عصا» (1) بود، درس داشتم و همیشه از اینکه ایشان نشسته و کوتاه سخن میگفت و خود دانشجو را موظف به تحقیق و مطالعه میکرد، شاکی بودم و در دل میگفتم زمان بازنشستگی استاد فرا رسیده است! اما خیلی زود فهمیدم که بازنشستگی برای برخی معلمها بیمعناست و این دانشجوست که باید نشسته و زانو زده و تشنه و با ولع بیاموزد و دمی را به غفلت نگذراند!
دوم- درس دیگری با استاد داشتم در حوزه تاریخ اسلام که چون در زمان بارداری فرزند دومم بودم و اصرار بر انجام امتحانات قبل از وضع حمل داشتم یکایک واحدهای درسی را پیش از موعد با همکاری اساتید امتحان دادم تا در این زمینه دغدغه خاطر نداشته باشم و تنها تحقیق درس مربوط به استاد باقی ماند که ایشان با خوشرویی تمام و با درک شرایط من مهلت دریافت آن را تمدید کرد و مرا با اطمینان خاطر به مرخصی زایمان روانه کرد. هنوز کتابچهای را که حاوی دستنوشتههای من پیرامون بخشی از تاریخ صدراسلام است و مزین به دستخط زیبای استاد و نمرهای که در آن زمان برایم ارزش معنوی بسیار داشت، به یادگار باقی است.
سوم- آنگاه که با جمعی از زنان فارغالتحصیل تاریخ عزم را برای تاسیس و ثبت انجمنی غیردولتی برای انجام پژوهشها و فعالیتهای تاریخی جزم کردیم، بر آن شدیم که برای تعیین نحوه فعالیت از اساتید ارجمند تاریخ مشاوره بگیریم، برخلاف برخی که تنها آیه یأس خواندند و بهرهای در خور انتظار نرساندند ایشان بهرغم آنکه در آن زمان شهرتی در نگرش مثبت به نقش زنان در تاریخ نداشتند، دعای خیرشان را بدرقه راه ما کردند و بذر امید را در دلهایمان کاشتند و طی بیش از 15سالی که از فعالیتهای انجمن زنان پژوهشگر تاریخ میگذرد هرچند آنگونه که تمنا داشته از حضور ایشان در برنامهها به خصوص در همایشها و سمینارهای بینالمللی خود برخوردار نبوده اما هرگز از راهنماییها و مشاورههای سخاوتمندانه ایشان بیبهره نمانده است.
چهارم- نوروز سال گذشته با استاد تماس گرفتم و درخواست اعضای انجمن برای دیداری نوروزی را مطرح کردم که با خوشرویی استقبال کردند و وقتی در مورد محل این دیدار سوال کردم، گفتند که هروقت خواستید به دیدار خانم اتحادیه بروید به من هم اطلاع بدهید که بیایم. از آنجا که استاد عزیزمان خانم دکترمنصوره اتحادیه همیشه در دفتر و خانهاش به روی شاگردان و پژوهشگران باز است این بار نیز ما زحمت میزبانی را بر ایشان تحمیل کردیم و یک عصر بهاری دلانگیز را در خانه مهرشان با حضور گرم استاد باستانی عزیز و یاران تاریخیمان گذراندیم. روزی خاطرهانگیز که با اهدای یادگارهایی برای اساتیدمان و گرفتن عکسهای یادگاری به پایان رسید. در این جلسه من طبق عادت مألوف باز هم از نقش زنان در تاریخ ایران پرسیدم و ایشان نکاتی تاریخی را که در کتاب حصیرستان مرقوم نمودهاند بیان کردند و نسخهای از این کتاب را نیز به من هدیه کردند که صفحه اولش مزین به خط زیبای ایشان و نوشته نوازشگرانه به لطفشان نسبت به حقیر است و علت انتخاب این کتاب را نیز همان نکات مندرج در باب نقش زنان اعلام کردند و من در اولین فرصت کتاب را با ولع خواندم و افسوس خوردم که چقدر زمان برای خواندن و بیشتر دانستن از تاریخ کم دارم! در اینجا برای اینکه به سهم خویش این نگاه غالب را که «استاد در نگارشهای تاریخی خود تنها ردپای زنان را در قدم کج گذاشتن مردان در تاریخ و سستی و فتور و شکستهای آنان دیده است»، اصلاح کنم نکتهای را که در مصاحبه با آقای علی دهباشی به مناسبت 80سالگیشان در مجله بخارا بیان شده است، بازنویسی میکنم:
«در تیرماه سال ۱۳۲۱ش/۱۹۴۲م سالهای بحبوحه جنگ، که ترک تحصیل هم کرده بودم، روزنامه بیداری کرمان که از قدیمترین جراید ایران است و توسط سیدمحمد هاشمی و بعدا برادرش سید محمدرضا هاشمی چاپ میشد و به پاریز هم برای پدرم میآمد مقالهای داشت از مرحوم اسمعیل مرتضوی برازجانی که آن وقت معلم فارسی در دبیرستانها و دانشسرای کرمان بوده است. مقالهای در انتقاد از زنان و اینگونه چیزها. من یک جواب نوشتم و بدون آنکه تصور بکنم که قابل چاپ است به بیداری فرستادم و اتفاقا آن را چاپ کردند. تحت عنوان «تقصیر با مردان است نه زنها» و دفاع کرده بودم از زنان که اگر مردان توقعات بیخودی از زنان نداشتند زنان غیر از آنگونه رفتار میکردند که میکنند. و شاهد مثال از حضرتزهرا(س) آورده بودم. در واقع نخستین مقاله من است که شصت و چندسال پیش چاپ شده و از شما چه پنهان، کمی بوی فمینیستی هم میدهد.» (2) و البته گفتوگوهای آن روز بهاری نیز موید این نظرگاه بود که نمیتوان تاریخ را خواند و زنان را فارغ از نقشهای مثبت و منفی آنان نادیده گرفت و نمیتوان انتظار داشت با حذف زنان از تاریخ به شناخت و درک کامل آن نایل آمد. باید یادآوری کنم انجمن زنان پژوهشگر تاریخ که چندسال است به سنت حسنه نکوداشت پیشکسوتان و بزرگان تاریخ و ادب و فرهنگ ایران زمین در زمان حیاتشان توجه نشان داده و این مراسم را برای مشاهیر زنان برگزار میکند، سال گذشته به احترام رای عموم اعضای انجمن تصمیم گرفت بزرگداشت این استاد برجسته و فاضل تاریخ را نیز در دستور کار خود قرار دهد که بزرگمنشی و مناعت طبع و فروتنی استاد مانع آن شد و این آرزو بر دل ما ماند که بتوانیم شرط ادب و قدر استاد نکودانستن را به جا آوریم هرچند برای همیشه یاد مهر او در دلهایمان و حقش بر گردن ما که همانا حب وطن و دوست داشتن میراث فرهنگیمان از جمله بزرگان علم و ادب و فرهنگ سرزمین کهنمان و البته انجام پژوهشهای گرانمایه و عمیق در باب تاریخ و فرهنگ این سرزمین آریایی است، باقی میماند.
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام او
1- مجله بخارا شماره 46، در مصاحبه با علی دهباشی
2- همان
آن روز جوان بودم و در رثای آن پیر فرزانه و در مقام شاگردیاش ابیاتی را هرچند خام سرودم و امروز که فرسوده گشتهام، در ماتم استاد باستانی پاریزی از بهت سفر ناگهانیاش دهان بیاختیار بسته شد و کلام در گلو واماند! اما مگر میشود به تاریخ اندیشید و آن را خواند و نوشت و نام باستانی را به یاد نیاورد؟ مردی که برخلاف سرد و سنگین و مغلقنویسان، تاریخ را با ظرافت طبع بسیار به شیرینی گفتار آمیخت و به نسل دیروز و امروز عرضه کرد. و هم از این رو کتابهای بسیار باستانی پاریزی را میشود همیشه و همه جا خواند و از خواندنش لذت برد! دوست دارم به مناسبت درگذشت استاد عزیزم چند خاطره از او به یادگار بیان کنم:
یکم- روزهای دانشجویی من قرین شد با سالهای اولیه بازگشایی دانشگاهها پس از انقلاب فرهنگی و در اولین ترم من با دکترباستانی که به فرمایش خودشان از آنجا که سالهای سال با عصای مرده ریگ پدر آمدورفت میکرد و در عین اینکه مواظب بود کلاهش را باد نبرد همیشه هم «دست به عصا» (1) بود، درس داشتم و همیشه از اینکه ایشان نشسته و کوتاه سخن میگفت و خود دانشجو را موظف به تحقیق و مطالعه میکرد، شاکی بودم و در دل میگفتم زمان بازنشستگی استاد فرا رسیده است! اما خیلی زود فهمیدم که بازنشستگی برای برخی معلمها بیمعناست و این دانشجوست که باید نشسته و زانو زده و تشنه و با ولع بیاموزد و دمی را به غفلت نگذراند!
دوم- درس دیگری با استاد داشتم در حوزه تاریخ اسلام که چون در زمان بارداری فرزند دومم بودم و اصرار بر انجام امتحانات قبل از وضع حمل داشتم یکایک واحدهای درسی را پیش از موعد با همکاری اساتید امتحان دادم تا در این زمینه دغدغه خاطر نداشته باشم و تنها تحقیق درس مربوط به استاد باقی ماند که ایشان با خوشرویی تمام و با درک شرایط من مهلت دریافت آن را تمدید کرد و مرا با اطمینان خاطر به مرخصی زایمان روانه کرد. هنوز کتابچهای را که حاوی دستنوشتههای من پیرامون بخشی از تاریخ صدراسلام است و مزین به دستخط زیبای استاد و نمرهای که در آن زمان برایم ارزش معنوی بسیار داشت، به یادگار باقی است.
سوم- آنگاه که با جمعی از زنان فارغالتحصیل تاریخ عزم را برای تاسیس و ثبت انجمنی غیردولتی برای انجام پژوهشها و فعالیتهای تاریخی جزم کردیم، بر آن شدیم که برای تعیین نحوه فعالیت از اساتید ارجمند تاریخ مشاوره بگیریم، برخلاف برخی که تنها آیه یأس خواندند و بهرهای در خور انتظار نرساندند ایشان بهرغم آنکه در آن زمان شهرتی در نگرش مثبت به نقش زنان در تاریخ نداشتند، دعای خیرشان را بدرقه راه ما کردند و بذر امید را در دلهایمان کاشتند و طی بیش از 15سالی که از فعالیتهای انجمن زنان پژوهشگر تاریخ میگذرد هرچند آنگونه که تمنا داشته از حضور ایشان در برنامهها به خصوص در همایشها و سمینارهای بینالمللی خود برخوردار نبوده اما هرگز از راهنماییها و مشاورههای سخاوتمندانه ایشان بیبهره نمانده است.
چهارم- نوروز سال گذشته با استاد تماس گرفتم و درخواست اعضای انجمن برای دیداری نوروزی را مطرح کردم که با خوشرویی استقبال کردند و وقتی در مورد محل این دیدار سوال کردم، گفتند که هروقت خواستید به دیدار خانم اتحادیه بروید به من هم اطلاع بدهید که بیایم. از آنجا که استاد عزیزمان خانم دکترمنصوره اتحادیه همیشه در دفتر و خانهاش به روی شاگردان و پژوهشگران باز است این بار نیز ما زحمت میزبانی را بر ایشان تحمیل کردیم و یک عصر بهاری دلانگیز را در خانه مهرشان با حضور گرم استاد باستانی عزیز و یاران تاریخیمان گذراندیم. روزی خاطرهانگیز که با اهدای یادگارهایی برای اساتیدمان و گرفتن عکسهای یادگاری به پایان رسید. در این جلسه من طبق عادت مألوف باز هم از نقش زنان در تاریخ ایران پرسیدم و ایشان نکاتی تاریخی را که در کتاب حصیرستان مرقوم نمودهاند بیان کردند و نسخهای از این کتاب را نیز به من هدیه کردند که صفحه اولش مزین به خط زیبای ایشان و نوشته نوازشگرانه به لطفشان نسبت به حقیر است و علت انتخاب این کتاب را نیز همان نکات مندرج در باب نقش زنان اعلام کردند و من در اولین فرصت کتاب را با ولع خواندم و افسوس خوردم که چقدر زمان برای خواندن و بیشتر دانستن از تاریخ کم دارم! در اینجا برای اینکه به سهم خویش این نگاه غالب را که «استاد در نگارشهای تاریخی خود تنها ردپای زنان را در قدم کج گذاشتن مردان در تاریخ و سستی و فتور و شکستهای آنان دیده است»، اصلاح کنم نکتهای را که در مصاحبه با آقای علی دهباشی به مناسبت 80سالگیشان در مجله بخارا بیان شده است، بازنویسی میکنم:
«در تیرماه سال ۱۳۲۱ش/۱۹۴۲م سالهای بحبوحه جنگ، که ترک تحصیل هم کرده بودم، روزنامه بیداری کرمان که از قدیمترین جراید ایران است و توسط سیدمحمد هاشمی و بعدا برادرش سید محمدرضا هاشمی چاپ میشد و به پاریز هم برای پدرم میآمد مقالهای داشت از مرحوم اسمعیل مرتضوی برازجانی که آن وقت معلم فارسی در دبیرستانها و دانشسرای کرمان بوده است. مقالهای در انتقاد از زنان و اینگونه چیزها. من یک جواب نوشتم و بدون آنکه تصور بکنم که قابل چاپ است به بیداری فرستادم و اتفاقا آن را چاپ کردند. تحت عنوان «تقصیر با مردان است نه زنها» و دفاع کرده بودم از زنان که اگر مردان توقعات بیخودی از زنان نداشتند زنان غیر از آنگونه رفتار میکردند که میکنند. و شاهد مثال از حضرتزهرا(س) آورده بودم. در واقع نخستین مقاله من است که شصت و چندسال پیش چاپ شده و از شما چه پنهان، کمی بوی فمینیستی هم میدهد.» (2) و البته گفتوگوهای آن روز بهاری نیز موید این نظرگاه بود که نمیتوان تاریخ را خواند و زنان را فارغ از نقشهای مثبت و منفی آنان نادیده گرفت و نمیتوان انتظار داشت با حذف زنان از تاریخ به شناخت و درک کامل آن نایل آمد. باید یادآوری کنم انجمن زنان پژوهشگر تاریخ که چندسال است به سنت حسنه نکوداشت پیشکسوتان و بزرگان تاریخ و ادب و فرهنگ ایران زمین در زمان حیاتشان توجه نشان داده و این مراسم را برای مشاهیر زنان برگزار میکند، سال گذشته به احترام رای عموم اعضای انجمن تصمیم گرفت بزرگداشت این استاد برجسته و فاضل تاریخ را نیز در دستور کار خود قرار دهد که بزرگمنشی و مناعت طبع و فروتنی استاد مانع آن شد و این آرزو بر دل ما ماند که بتوانیم شرط ادب و قدر استاد نکودانستن را به جا آوریم هرچند برای همیشه یاد مهر او در دلهایمان و حقش بر گردن ما که همانا حب وطن و دوست داشتن میراث فرهنگیمان از جمله بزرگان علم و ادب و فرهنگ سرزمین کهنمان و البته انجام پژوهشهای گرانمایه و عمیق در باب تاریخ و فرهنگ این سرزمین آریایی است، باقی میماند.
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام او
1- مجله بخارا شماره 46، در مصاحبه با علی دهباشی
2- همان
این دومین بهار است که با چیدهشدن گلی از بوستان فرهنگ و ادب و تاریخ کشورمان برای ما خزان میشود. و من متحیر ماندهام که این چه عهدی است میان مردان تاریخ ایران زمین که روز پنجم از اولین ماه بهار راهی دیار یار میشوند؟! انگار همین دیروز بود که بهارمان با رفتن دکتر محمداسماعیل رضوانی رنگ ماتم به خود گرفت، درست در روز پنجم فروردین سال 1375 و اسفناکتر آنکه پنجم فروردین سال 1393 روز پرکشیدن استادمحمدابراهیم باستانی پاریزی در کنار تاریخ درگذشت دایرهالمعارف سیار تاریخ و فرهنگ ایران در یاد اهل تاریخ و ادب و فرهنگ ایران جاودانه شد.
آن روز جوان بودم و در رثای آن پیر فرزانه و در مقام شاگردیاش ابیاتی را هرچند خام سرودم و امروز که فرسوده گشتهام، در ماتم استاد باستانی پاریزی از بهت سفر ناگهانیاش دهان بیاختیار بسته شد و کلام در گلو واماند! اما مگر میشود به تاریخ اندیشید و آن را خواند و نوشت و نام باستانی را به یاد نیاورد؟ مردی که برخلاف سرد و سنگین و مغلقنویسان، تاریخ را با ظرافت طبع بسیار به شیرینی گفتار آمیخت و به نسل دیروز و امروز عرضه کرد. و هم از این رو کتابهای بسیار باستانی پاریزی را میشود همیشه و همه جا خواند و از خواندنش لذت برد! دوست دارم به مناسبت درگذشت استاد عزیزم چند خاطره از او به یادگار بیان کنم:
یکم- روزهای دانشجویی من قرین شد با سالهای اولیه بازگشایی دانشگاهها پس از انقلاب فرهنگی و در اولین ترم من با دکترباستانی که به فرمایش خودشان از آنجا که سالهای سال با عصای مرده ریگ پدر آمدورفت میکرد و در عین اینکه مواظب بود کلاهش را باد نبرد همیشه هم «دست به عصا» (1) بود، درس داشتم و همیشه از اینکه ایشان نشسته و کوتاه سخن میگفت و خود دانشجو را موظف به تحقیق و مطالعه میکرد، شاکی بودم و در دل میگفتم زمان بازنشستگی استاد فرا رسیده است! اما خیلی زود فهمیدم که بازنشستگی برای برخی معلمها بیمعناست و این دانشجوست که باید نشسته و زانو زده و تشنه و با ولع بیاموزد و دمی را به غفلت نگذراند!
دوم- درس دیگری با استاد داشتم در حوزه تاریخ اسلام که چون در زمان بارداری فرزند دومم بودم و اصرار بر انجام امتحانات قبل از وضع حمل داشتم یکایک واحدهای درسی را پیش از موعد با همکاری اساتید امتحان دادم تا در این زمینه دغدغه خاطر نداشته باشم و تنها تحقیق درس مربوط به استاد باقی ماند که ایشان با خوشرویی تمام و با درک شرایط من مهلت دریافت آن را تمدید کرد و مرا با اطمینان خاطر به مرخصی زایمان روانه کرد. هنوز کتابچهای را که حاوی دستنوشتههای من پیرامون بخشی از تاریخ صدراسلام است و مزین به دستخط زیبای استاد و نمرهای که در آن زمان برایم ارزش معنوی بسیار داشت، به یادگار باقی است.
سوم- آنگاه که با جمعی از زنان فارغالتحصیل تاریخ عزم را برای تاسیس و ثبت انجمنی غیردولتی برای انجام پژوهشها و فعالیتهای تاریخی جزم کردیم، بر آن شدیم که برای تعیین نحوه فعالیت از اساتید ارجمند تاریخ مشاوره بگیریم، برخلاف برخی که تنها آیه یأس خواندند و بهرهای در خور انتظار نرساندند ایشان بهرغم آنکه در آن زمان شهرتی در نگرش مثبت به نقش زنان در تاریخ نداشتند، دعای خیرشان را بدرقه راه ما کردند و بذر امید را در دلهایمان کاشتند و طی بیش از 15سالی که از فعالیتهای انجمن زنان پژوهشگر تاریخ میگذرد هرچند آنگونه که تمنا داشته از حضور ایشان در برنامهها به خصوص در همایشها و سمینارهای بینالمللی خود برخوردار نبوده اما هرگز از راهنماییها و مشاورههای سخاوتمندانه ایشان بیبهره نمانده است.
چهارم- نوروز سال گذشته با استاد تماس گرفتم و درخواست اعضای انجمن برای دیداری نوروزی را مطرح کردم که با خوشرویی استقبال کردند و وقتی در مورد محل این دیدار سوال کردم، گفتند که هروقت خواستید به دیدار خانم اتحادیه بروید به من هم اطلاع بدهید که بیایم. از آنجا که استاد عزیزمان خانم دکترمنصوره اتحادیه همیشه در دفتر و خانهاش به روی شاگردان و پژوهشگران باز است این بار نیز ما زحمت میزبانی را بر ایشان تحمیل کردیم و یک عصر بهاری دلانگیز را در خانه مهرشان با حضور گرم استاد باستانی عزیز و یاران تاریخیمان گذراندیم. روزی خاطرهانگیز که با اهدای یادگارهایی برای اساتیدمان و گرفتن عکسهای یادگاری به پایان رسید. در این جلسه من طبق عادت مألوف باز هم از نقش زنان در تاریخ ایران پرسیدم و ایشان نکاتی تاریخی را که در کتاب حصیرستان مرقوم نمودهاند بیان کردند و نسخهای از این کتاب را نیز به من هدیه کردند که صفحه اولش مزین به خط زیبای ایشان و نوشته نوازشگرانه به لطفشان نسبت به حقیر است و علت انتخاب این کتاب را نیز همان نکات مندرج در باب نقش زنان اعلام کردند و من در اولین فرصت کتاب را با ولع خواندم و افسوس خوردم که چقدر زمان برای خواندن و بیشتر دانستن از تاریخ کم دارم! در اینجا برای اینکه به سهم خویش این نگاه غالب را که «استاد در نگارشهای تاریخی خود تنها ردپای زنان را در قدم کج گذاشتن مردان در تاریخ و سستی و فتور و شکستهای آنان دیده است»، اصلاح کنم نکتهای را که در مصاحبه با آقای علی دهباشی به مناسبت 80سالگیشان در مجله بخارا بیان شده است، بازنویسی میکنم:
«در تیرماه سال ۱۳۲۱ش/۱۹۴۲م سالهای بحبوحه جنگ، که ترک تحصیل هم کرده بودم، روزنامه بیداری کرمان که از قدیمترین جراید ایران است و توسط سیدمحمد هاشمی و بعدا برادرش سید محمدرضا هاشمی چاپ میشد و به پاریز هم برای پدرم میآمد مقالهای داشت از مرحوم اسمعیل مرتضوی برازجانی که آن وقت معلم فارسی در دبیرستانها و دانشسرای کرمان بوده است. مقالهای در انتقاد از زنان و اینگونه چیزها. من یک جواب نوشتم و بدون آنکه تصور بکنم که قابل چاپ است به بیداری فرستادم و اتفاقا آن را چاپ کردند. تحت عنوان «تقصیر با مردان است نه زنها» و دفاع کرده بودم از زنان که اگر مردان توقعات بیخودی از زنان نداشتند زنان غیر از آنگونه رفتار میکردند که میکنند. و شاهد مثال از حضرتزهرا(س) آورده بودم. در واقع نخستین مقاله من است که شصت و چندسال پیش چاپ شده و از شما چه پنهان، کمی بوی فمینیستی هم میدهد.» (2) و البته گفتوگوهای آن روز بهاری نیز موید این نظرگاه بود که نمیتوان تاریخ را خواند و زنان را فارغ از نقشهای مثبت و منفی آنان نادیده گرفت و نمیتوان انتظار داشت با حذف زنان از تاریخ به شناخت و درک کامل آن نایل آمد. باید یادآوری کنم انجمن زنان پژوهشگر تاریخ که چندسال است به سنت حسنه نکوداشت پیشکسوتان و بزرگان تاریخ و ادب و فرهنگ ایران زمین در زمان حیاتشان توجه نشان داده و این مراسم را برای مشاهیر زنان برگزار میکند، سال گذشته به احترام رای عموم اعضای انجمن تصمیم گرفت بزرگداشت این استاد برجسته و فاضل تاریخ را نیز در دستور کار خود قرار دهد که بزرگمنشی و مناعت طبع و فروتنی استاد مانع آن شد و این آرزو بر دل ما ماند که بتوانیم شرط ادب و قدر استاد نکودانستن را به جا آوریم هرچند برای همیشه یاد مهر او در دلهایمان و حقش بر گردن ما که همانا حب وطن و دوست داشتن میراث فرهنگیمان از جمله بزرگان علم و ادب و فرهنگ سرزمین کهنمان و البته انجام پژوهشهای گرانمایه و عمیق در باب تاریخ و فرهنگ این سرزمین آریایی است، باقی میماند.
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام او
1- مجله بخارا شماره 46، در مصاحبه با علی دهباشی
2- همان
آن روز جوان بودم و در رثای آن پیر فرزانه و در مقام شاگردیاش ابیاتی را هرچند خام سرودم و امروز که فرسوده گشتهام، در ماتم استاد باستانی پاریزی از بهت سفر ناگهانیاش دهان بیاختیار بسته شد و کلام در گلو واماند! اما مگر میشود به تاریخ اندیشید و آن را خواند و نوشت و نام باستانی را به یاد نیاورد؟ مردی که برخلاف سرد و سنگین و مغلقنویسان، تاریخ را با ظرافت طبع بسیار به شیرینی گفتار آمیخت و به نسل دیروز و امروز عرضه کرد. و هم از این رو کتابهای بسیار باستانی پاریزی را میشود همیشه و همه جا خواند و از خواندنش لذت برد! دوست دارم به مناسبت درگذشت استاد عزیزم چند خاطره از او به یادگار بیان کنم:
یکم- روزهای دانشجویی من قرین شد با سالهای اولیه بازگشایی دانشگاهها پس از انقلاب فرهنگی و در اولین ترم من با دکترباستانی که به فرمایش خودشان از آنجا که سالهای سال با عصای مرده ریگ پدر آمدورفت میکرد و در عین اینکه مواظب بود کلاهش را باد نبرد همیشه هم «دست به عصا» (1) بود، درس داشتم و همیشه از اینکه ایشان نشسته و کوتاه سخن میگفت و خود دانشجو را موظف به تحقیق و مطالعه میکرد، شاکی بودم و در دل میگفتم زمان بازنشستگی استاد فرا رسیده است! اما خیلی زود فهمیدم که بازنشستگی برای برخی معلمها بیمعناست و این دانشجوست که باید نشسته و زانو زده و تشنه و با ولع بیاموزد و دمی را به غفلت نگذراند!
دوم- درس دیگری با استاد داشتم در حوزه تاریخ اسلام که چون در زمان بارداری فرزند دومم بودم و اصرار بر انجام امتحانات قبل از وضع حمل داشتم یکایک واحدهای درسی را پیش از موعد با همکاری اساتید امتحان دادم تا در این زمینه دغدغه خاطر نداشته باشم و تنها تحقیق درس مربوط به استاد باقی ماند که ایشان با خوشرویی تمام و با درک شرایط من مهلت دریافت آن را تمدید کرد و مرا با اطمینان خاطر به مرخصی زایمان روانه کرد. هنوز کتابچهای را که حاوی دستنوشتههای من پیرامون بخشی از تاریخ صدراسلام است و مزین به دستخط زیبای استاد و نمرهای که در آن زمان برایم ارزش معنوی بسیار داشت، به یادگار باقی است.
سوم- آنگاه که با جمعی از زنان فارغالتحصیل تاریخ عزم را برای تاسیس و ثبت انجمنی غیردولتی برای انجام پژوهشها و فعالیتهای تاریخی جزم کردیم، بر آن شدیم که برای تعیین نحوه فعالیت از اساتید ارجمند تاریخ مشاوره بگیریم، برخلاف برخی که تنها آیه یأس خواندند و بهرهای در خور انتظار نرساندند ایشان بهرغم آنکه در آن زمان شهرتی در نگرش مثبت به نقش زنان در تاریخ نداشتند، دعای خیرشان را بدرقه راه ما کردند و بذر امید را در دلهایمان کاشتند و طی بیش از 15سالی که از فعالیتهای انجمن زنان پژوهشگر تاریخ میگذرد هرچند آنگونه که تمنا داشته از حضور ایشان در برنامهها به خصوص در همایشها و سمینارهای بینالمللی خود برخوردار نبوده اما هرگز از راهنماییها و مشاورههای سخاوتمندانه ایشان بیبهره نمانده است.
چهارم- نوروز سال گذشته با استاد تماس گرفتم و درخواست اعضای انجمن برای دیداری نوروزی را مطرح کردم که با خوشرویی استقبال کردند و وقتی در مورد محل این دیدار سوال کردم، گفتند که هروقت خواستید به دیدار خانم اتحادیه بروید به من هم اطلاع بدهید که بیایم. از آنجا که استاد عزیزمان خانم دکترمنصوره اتحادیه همیشه در دفتر و خانهاش به روی شاگردان و پژوهشگران باز است این بار نیز ما زحمت میزبانی را بر ایشان تحمیل کردیم و یک عصر بهاری دلانگیز را در خانه مهرشان با حضور گرم استاد باستانی عزیز و یاران تاریخیمان گذراندیم. روزی خاطرهانگیز که با اهدای یادگارهایی برای اساتیدمان و گرفتن عکسهای یادگاری به پایان رسید. در این جلسه من طبق عادت مألوف باز هم از نقش زنان در تاریخ ایران پرسیدم و ایشان نکاتی تاریخی را که در کتاب حصیرستان مرقوم نمودهاند بیان کردند و نسخهای از این کتاب را نیز به من هدیه کردند که صفحه اولش مزین به خط زیبای ایشان و نوشته نوازشگرانه به لطفشان نسبت به حقیر است و علت انتخاب این کتاب را نیز همان نکات مندرج در باب نقش زنان اعلام کردند و من در اولین فرصت کتاب را با ولع خواندم و افسوس خوردم که چقدر زمان برای خواندن و بیشتر دانستن از تاریخ کم دارم! در اینجا برای اینکه به سهم خویش این نگاه غالب را که «استاد در نگارشهای تاریخی خود تنها ردپای زنان را در قدم کج گذاشتن مردان در تاریخ و سستی و فتور و شکستهای آنان دیده است»، اصلاح کنم نکتهای را که در مصاحبه با آقای علی دهباشی به مناسبت 80سالگیشان در مجله بخارا بیان شده است، بازنویسی میکنم:
«در تیرماه سال ۱۳۲۱ش/۱۹۴۲م سالهای بحبوحه جنگ، که ترک تحصیل هم کرده بودم، روزنامه بیداری کرمان که از قدیمترین جراید ایران است و توسط سیدمحمد هاشمی و بعدا برادرش سید محمدرضا هاشمی چاپ میشد و به پاریز هم برای پدرم میآمد مقالهای داشت از مرحوم اسمعیل مرتضوی برازجانی که آن وقت معلم فارسی در دبیرستانها و دانشسرای کرمان بوده است. مقالهای در انتقاد از زنان و اینگونه چیزها. من یک جواب نوشتم و بدون آنکه تصور بکنم که قابل چاپ است به بیداری فرستادم و اتفاقا آن را چاپ کردند. تحت عنوان «تقصیر با مردان است نه زنها» و دفاع کرده بودم از زنان که اگر مردان توقعات بیخودی از زنان نداشتند زنان غیر از آنگونه رفتار میکردند که میکنند. و شاهد مثال از حضرتزهرا(س) آورده بودم. در واقع نخستین مقاله من است که شصت و چندسال پیش چاپ شده و از شما چه پنهان، کمی بوی فمینیستی هم میدهد.» (2) و البته گفتوگوهای آن روز بهاری نیز موید این نظرگاه بود که نمیتوان تاریخ را خواند و زنان را فارغ از نقشهای مثبت و منفی آنان نادیده گرفت و نمیتوان انتظار داشت با حذف زنان از تاریخ به شناخت و درک کامل آن نایل آمد. باید یادآوری کنم انجمن زنان پژوهشگر تاریخ که چندسال است به سنت حسنه نکوداشت پیشکسوتان و بزرگان تاریخ و ادب و فرهنگ ایران زمین در زمان حیاتشان توجه نشان داده و این مراسم را برای مشاهیر زنان برگزار میکند، سال گذشته به احترام رای عموم اعضای انجمن تصمیم گرفت بزرگداشت این استاد برجسته و فاضل تاریخ را نیز در دستور کار خود قرار دهد که بزرگمنشی و مناعت طبع و فروتنی استاد مانع آن شد و این آرزو بر دل ما ماند که بتوانیم شرط ادب و قدر استاد نکودانستن را به جا آوریم هرچند برای همیشه یاد مهر او در دلهایمان و حقش بر گردن ما که همانا حب وطن و دوست داشتن میراث فرهنگیمان از جمله بزرگان علم و ادب و فرهنگ سرزمین کهنمان و البته انجام پژوهشهای گرانمایه و عمیق در باب تاریخ و فرهنگ این سرزمین آریایی است، باقی میماند.
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام او
1- مجله بخارا شماره 46، در مصاحبه با علی دهباشی
2- همان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.