|

سایه روشن‌های روزنامه‌نگاری

اسماعیل عباسی . نویسنده و روزنامه‌نگار

روزنامه و روزنامه‌نگاری در ایران پس از عبور از یک تاریخ پرفرازونشیب و سایه روشن‌های سیاسی در دوره‌های گوناگون به دستاوردهای ارزشمندی رسیده است. نرم‌نویسی و رسیدن به زبانی درخور که برای اکثریت جامعه قابل دریافت است از جمله این موفقیت‌هاست. حضور صدها روزنامه‌نگار با تحصیلات دانشگاهی و احاطه خوب آنها به علوم‌اجتماعی، انسانی و فلسفه نیز از رهاورد‌های گرانقدر حرفه روزنامه‌نگاری در دوران معاصر است. اما یک مساله که حاصل دو برداشت متضاد و متقابل میان روزنامه‌نگاران و بعضی از دولت‌ها در ادوار گوناگون بوده، همچون یک پارادوکس بر مناسبات این حرفه حساس سایه افکنده است؛ تعریف منافع ملی از آن‌گونه که برخی از دولت‌ها را به دست‌یازیدن در قانون مطبوعات و تنگ‌کردن عرصه بر مطبوعات و روزنامه‌نگاران واداشته است با نوع نگاه روزنامه‌نگاران که این منافع را در تبادل آزاد اخبار و اطلاعات برپایه قوانین و شفاف‌بودن فضای نقد جست‌وجو می‌کنند، در تضاد است.
تشکل‌های کم‌دوام روزنامه‌نگاری از زمان پیدایش نخستین روزنامه‌ها در ایران به سهم خود کوشیده‌اند استقلال و سلامت حرفه روزنامه‌نگاری را بیشتر با تاکید بر تلاش‌های صنفی و درون‌زا، حمیت جمعی و داشتن درک درستی از منافع ملی استوار کنند و اساسنامه‌هایی هم برای دستیابی به این هدف در طول دوره‌های مختلف تدوین شدند، اما برآمدن موانع در نتیجه تلاش برخی از دولت‌های سختگیر در جهت محدودکردن فضای رسانه‌ای کوشش‌های پیش‌گفته را عقیم گذاشته است.
پیامدها و آثار عینی سختگیری‌ها در حق روزنامه‌ها و روزنامه‌نگاران که به‌خصوص از برهه تاریخی 1320شمسی به این‌سو بیشتر اتفاق افتاده، رشد فساد و زدوبند‌های سیاسی و اقتصادی علیه منافع ملی بوده است. در چنین بستر بیمارگونه‌ای حرفه روزنامه‌نگاری که همواره باید نگاهبان شفافیت فضای نقد و روشنگری‌ها برای پیشگیری از سوءاستفاده‌ها و فساد باشد یا به خدمت منافع خصوصی بنگاه‌های اقتصادی درآمده یا به‌مثابه سخنگوی جریان یکسویه دولتی عرض‌وجود کرده است. هردو این وابستگی‌ها در نهایت به زیان مردم و مملکت است.
در برهه‌های گوناگون تاریخ ایران هربار که در نتیجه تحولات اجتماعی فضایی بهتر برای آزادی‌های قانونمند سیاسی فراهم شده روزنامه‌نگاران نیز توش و توان بیشتری برای رشد و بالندگی یافته‌اند. از جمله دوره مشخص و تاثیرگذار 1320 تا کودتای 28 مرداد 1332 فرصتی تاریخی بود تا مطبوعات ایران و حرفه روزنامه‌نگاری رشد و توسعه را تجربه کنند. معمولا در این دوره‌ها که در تاریخ معاصر ایران بدیل‌هایی داشته است در آغاز همچون سیلابی خروشان از ناگفته‌ها و برآمدن نفس‌هایی که سال‌ها در سینه‌ها حبس بودند، آمیخته به هیجانات شدید و تندروی‌ها نیز بوده‌اند. با وجود این جریان سالم گفت‌وشنود و رشد کمی و کیفی مطبوعات، حرفه روزنامه‌نگاری را نیز در این مقاطع زمانی به سوی رشد و بالندگی سوق داد اما کمتر مجال آن پیش آمده تا استقلال و هویت واقعی و قانونمند روزنامه‌نگاری نهادینه شود تا بتواند فارغ از موانع گوناگون به اطلاع‌رسانی شفاف بپردازد و به رشد و بلوغ سیاسی جامعه کمک کند. از جمله آفات این دوره‌ها برآمدن روزنامه‌های ساختارشکن و آلوده‌شدن ادبیات روزنامه‌نگاری به هرزه‌درایی و نابهنجاری‌ها بود که در پشت‌پرده توسط باند‌ها و برای تنگ‌کردن عرصه بر فعالیت‌های قانونی مطبوعات هدایت می‌شدند. به این ترتیب چرخه باطل قفل‌شدن زبان مطبوعات و روزنامه‌نگاران و در پی آن رشد زدوبندهای سیاسی و اقتصادی به زیان منافع ملی بارها تکرار شده است.
صنوف و تشکل‌های واقعی روزنامه‌نگاری در فرصت‌های ممکن کوشیدند تا با تکیه بر قوانین اساسنامه‌هایی را برای حفظ سلامت و استقلال حرفه روزنامه‌نگاری تدوین کنند. سوگند معروف: با سلاح جمعی به شکار خصوصی نرویم، از دل همین کوشش‌ها برآمد اما شکاف میان آنچه که برخی از دولت‌های وقت برای فعالیت قانونمند روزنامه‌نگاران به‌کار گرفتند و نوع نگاه دست‌اندرکاران این حرفه که همواره طالب شفافیت نقد و تبادل آزاد اطلاعات بر اساس قوانین مصوبه هستند، دست‌یافتن به یک فضای مطلوب اطلاع‌رسانی را دشوار کرده است. بهتر است دستگاه‌های متولی رسانه‌ها نه به صورت قیم بلکه همراه روزنامه‌نگاران راهی را بجویند که به صورت قانونمند آزادی‌های مصرحه در قانون اساسی کشور را برای فعالیت مطلوب روزنامه‌نگاران فراهم کند تا این حرفه به یک روند پایدار و قانونمند برسد.
تاریخ تحولات اجتماعی و سیاسی کشور ما تا به امروز این واقعیت را به اثبات رسانده که در غیاب روزنامه‌نگاری سالم و توانمند، فضا برای رشد انواع فساد‌ها به‌ویژه در عرصه‌های اقتصادی مهیا می‌شود. به مصداق مثل معروف: از آب خرد ماهی خرد خیزد، تنگ‌شدن عرصه بر روزنامه‌نگاران روند توسعه را با بحران جدی روبه‌رو می‌کند. تجربه‌های تاریخی برتر از هر واقعیتی همچون کلیدی گره‌‌گشا پیش‌روی ماست.
روزنامه و روزنامه‌نگاری در ایران پس از عبور از یک تاریخ پرفرازونشیب و سایه روشن‌های سیاسی در دوره‌های گوناگون به دستاوردهای ارزشمندی رسیده است. نرم‌نویسی و رسیدن به زبانی درخور که برای اکثریت جامعه قابل دریافت است از جمله این موفقیت‌هاست. حضور صدها روزنامه‌نگار با تحصیلات دانشگاهی و احاطه خوب آنها به علوم‌اجتماعی، انسانی و فلسفه نیز از رهاورد‌های گرانقدر حرفه روزنامه‌نگاری در دوران معاصر است. اما یک مساله که حاصل دو برداشت متضاد و متقابل میان روزنامه‌نگاران و بعضی از دولت‌ها در ادوار گوناگون بوده، همچون یک پارادوکس بر مناسبات این حرفه حساس سایه افکنده است؛ تعریف منافع ملی از آن‌گونه که برخی از دولت‌ها را به دست‌یازیدن در قانون مطبوعات و تنگ‌کردن عرصه بر مطبوعات و روزنامه‌نگاران واداشته است با نوع نگاه روزنامه‌نگاران که این منافع را در تبادل آزاد اخبار و اطلاعات برپایه قوانین و شفاف‌بودن فضای نقد جست‌وجو می‌کنند، در تضاد است.
تشکل‌های کم‌دوام روزنامه‌نگاری از زمان پیدایش نخستین روزنامه‌ها در ایران به سهم خود کوشیده‌اند استقلال و سلامت حرفه روزنامه‌نگاری را بیشتر با تاکید بر تلاش‌های صنفی و درون‌زا، حمیت جمعی و داشتن درک درستی از منافع ملی استوار کنند و اساسنامه‌هایی هم برای دستیابی به این هدف در طول دوره‌های مختلف تدوین شدند، اما برآمدن موانع در نتیجه تلاش برخی از دولت‌های سختگیر در جهت محدودکردن فضای رسانه‌ای کوشش‌های پیش‌گفته را عقیم گذاشته است.
پیامدها و آثار عینی سختگیری‌ها در حق روزنامه‌ها و روزنامه‌نگاران که به‌خصوص از برهه تاریخی 1320شمسی به این‌سو بیشتر اتفاق افتاده، رشد فساد و زدوبند‌های سیاسی و اقتصادی علیه منافع ملی بوده است. در چنین بستر بیمارگونه‌ای حرفه روزنامه‌نگاری که همواره باید نگاهبان شفافیت فضای نقد و روشنگری‌ها برای پیشگیری از سوءاستفاده‌ها و فساد باشد یا به خدمت منافع خصوصی بنگاه‌های اقتصادی درآمده یا به‌مثابه سخنگوی جریان یکسویه دولتی عرض‌وجود کرده است. هردو این وابستگی‌ها در نهایت به زیان مردم و مملکت است.
در برهه‌های گوناگون تاریخ ایران هربار که در نتیجه تحولات اجتماعی فضایی بهتر برای آزادی‌های قانونمند سیاسی فراهم شده روزنامه‌نگاران نیز توش و توان بیشتری برای رشد و بالندگی یافته‌اند. از جمله دوره مشخص و تاثیرگذار 1320 تا کودتای 28 مرداد 1332 فرصتی تاریخی بود تا مطبوعات ایران و حرفه روزنامه‌نگاری رشد و توسعه را تجربه کنند. معمولا در این دوره‌ها که در تاریخ معاصر ایران بدیل‌هایی داشته است در آغاز همچون سیلابی خروشان از ناگفته‌ها و برآمدن نفس‌هایی که سال‌ها در سینه‌ها حبس بودند، آمیخته به هیجانات شدید و تندروی‌ها نیز بوده‌اند. با وجود این جریان سالم گفت‌وشنود و رشد کمی و کیفی مطبوعات، حرفه روزنامه‌نگاری را نیز در این مقاطع زمانی به سوی رشد و بالندگی سوق داد اما کمتر مجال آن پیش آمده تا استقلال و هویت واقعی و قانونمند روزنامه‌نگاری نهادینه شود تا بتواند فارغ از موانع گوناگون به اطلاع‌رسانی شفاف بپردازد و به رشد و بلوغ سیاسی جامعه کمک کند. از جمله آفات این دوره‌ها برآمدن روزنامه‌های ساختارشکن و آلوده‌شدن ادبیات روزنامه‌نگاری به هرزه‌درایی و نابهنجاری‌ها بود که در پشت‌پرده توسط باند‌ها و برای تنگ‌کردن عرصه بر فعالیت‌های قانونی مطبوعات هدایت می‌شدند. به این ترتیب چرخه باطل قفل‌شدن زبان مطبوعات و روزنامه‌نگاران و در پی آن رشد زدوبندهای سیاسی و اقتصادی به زیان منافع ملی بارها تکرار شده است.
صنوف و تشکل‌های واقعی روزنامه‌نگاری در فرصت‌های ممکن کوشیدند تا با تکیه بر قوانین اساسنامه‌هایی را برای حفظ سلامت و استقلال حرفه روزنامه‌نگاری تدوین کنند. سوگند معروف: با سلاح جمعی به شکار خصوصی نرویم، از دل همین کوشش‌ها برآمد اما شکاف میان آنچه که برخی از دولت‌های وقت برای فعالیت قانونمند روزنامه‌نگاران به‌کار گرفتند و نوع نگاه دست‌اندرکاران این حرفه که همواره طالب شفافیت نقد و تبادل آزاد اطلاعات بر اساس قوانین مصوبه هستند، دست‌یافتن به یک فضای مطلوب اطلاع‌رسانی را دشوار کرده است. بهتر است دستگاه‌های متولی رسانه‌ها نه به صورت قیم بلکه همراه روزنامه‌نگاران راهی را بجویند که به صورت قانونمند آزادی‌های مصرحه در قانون اساسی کشور را برای فعالیت مطلوب روزنامه‌نگاران فراهم کند تا این حرفه به یک روند پایدار و قانونمند برسد.
تاریخ تحولات اجتماعی و سیاسی کشور ما تا به امروز این واقعیت را به اثبات رسانده که در غیاب روزنامه‌نگاری سالم و توانمند، فضا برای رشد انواع فساد‌ها به‌ویژه در عرصه‌های اقتصادی مهیا می‌شود. به مصداق مثل معروف: از آب خرد ماهی خرد خیزد، تنگ‌شدن عرصه بر روزنامه‌نگاران روند توسعه را با بحران جدی روبه‌رو می‌کند. تجربه‌های تاریخی برتر از هر واقعیتی همچون کلیدی گره‌‌گشا پیش‌روی ماست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.