عباس دوزدوزانی از یدالله سحابی میگوید
ناراضی منصف
علی شاملو
عباس دوزدوزانی، اولین فرمانده سپاه پاسداران انقلاب و وزیر ارشاد دولت شهید رجایی، نماینده دورههای اول تا سوم مجلس و عضو اولین شورای شهر تهران و مدتی رییس آن بوده است. با او در محل کانون زندانیان سیاسی قبل از انقلاب، به گفتوگو نشستیم عباس دوزدوزانی ششسال از عمر خود را قبل از انقلاب در زندانهای ستمشاهی گذرانده است. دوزدوزانی از شاگردان دکتر سحابی بوده است.
آشنایی شما با دکتر سحابی به چه زمانی بازمیگردد؟
آشناییام با دکتر سحابی به سال تحصیلی 40-39 برمیگردد. مقدمهاش هم اجمالا این است که من در خرداد 39 مدرک دیپلم گرفتم. دیپلمم هم طبیعی بود که الان به آن میگویند تجربی. پدرم سواد نداشتند و بهشدت مذهبی-سنتی بودند. ایشان فکر میکردند دانشگاه موجب بیدینی من میشود به این خاطر مانع شدند که من در کنکور پزشکی شرکت کنم. تا آنجایی که کار رسید به این مطلب که گفتند اگر دانشگاه بروی پسر من نیستی! حالم خیلی بد بود. استاد قرائت قرآنم که دبیر ادبیات عرب بود با پدرم صحبت کردند ولی نتیجه حاصل نشد بعد درگوشی با من صحبت کردند و گفتند فلانی، من یک کلاسی سراغ دارم که کلاس بسیار وزینی است برای تربیت معلم، و مسوولش هم دکتر سحابی است.
در تهران؟
بله در تهران. من خیلی آشنایی با دکتر سحابی و شخصیتهای اجتماعی، سیاسی و علمی آن زمان نداشتم. یادم هست 300 الی 350 نفر شرکت کردیم. هشتنفر از پسرها پذیرفته شدند که من یکی از آن هشتنفر بودم و رفتیم به کلاسی که عرض کردم صاحب آن دکتر سحابی بود.
در چه دبیرستانی؟
دبیرستان نبود، همین دانشگاه خوارزمی خیابان مفتح بود که قبلا دانشسرای مقدماتی بود و بعد دانشگاه تربیتمعلم شده است. دکتر سحابی که خدا قرین رحمتشان کند به ما آموزش و پرورش تدریس میکردند. تدریس عملی یاد میدادند. مهندس بازرگان نوشتاری به نام درس دینداری داشتند. آقای گلزادهغفوری هم آنجا درس میدادند.
چه سالی بود؟
سال 40-39 تحصیلی. دستپروردههای آن کلاس را بنا به تجربهای که از خود آموزشوپرورش آن زمان گرفته شده بود از همان اوایل سال 40 -1339 تحصیلی برای کارآموزی به مدارس تهران فرستادند. یعنی روزها علاوه بر شرکت در کلاسهای خودمان میرفتیم سر کلاسهای مدارس و تدریس میکردیم. خیلی کلاس فشردهای بود. ما در آنجا یک دوره فقه اجمالی دیدیم، یک دوره اخلاق خواندیم، یک دوره اصول عقاید خواندیم، تفسیر خواندیم و یک دوره همان درس دینداری بود.
ویژگیهای شخصیتی دکتر سحابی چه بود؟
مردی شریف و اهل کرامت بود. واقعا انسانی بود که خودش را برای جامعه و اهدافش هزینه میکرد. یادم میآید یکی از اعضای کلاس حرکتش خیلی تراز نبود. ایشان در عین اینکه با قاطعیت میخواست به یکباره آن اشکال را رفع کند در عین حال آن عفت کلام را با صراحت در برخورد آمیختند و طوری برخورد کردند که او حساب کارش را کرد. یکسویش نهایت الفت و انس و همراهی و یکسویش قاطعیت بود. ایشان گاهی در کلاس بود گاهی در پشت میلههای زندان. هر موقعی که توفیق میشد برای ملاقات ایشان به زندان میرفتم. گاهی هم خودمان زندانی میشدیم و در زندان همدیگر را میدیدیم... .
از دوران زندان ایشان خاطرهای دارید؟
مرد انضباط بود. در آداب مذهبی، ایشان از کسانی بود که در زندان «تهجد» داشت. نماز شب و دعاهای شبانه را با اشتیاق تمام میخواند. کسانی که هموزن علمی ایشان بودند، اغلب، خیلی به این مسایل اهمیت نمیدادند. نهتنها ایشان، مهندس بازرگان هم همینطور بود. روحانی این بزرگواران مرحوم آیتالله طالقانی بود و همه اینها شخصیتهای وزینی بودند.
میرسیم به مقطع دولت موقت، شما در دولت موقت که وزیر نبودید؟
در دولت شهیدرجایی بودم.
بعد از ورود به مجلس تا پایان مجلس اول چه خاطرههایی در کمیسیونها یا در صحن علنی از دکتر سحابی دارید؟
من با ایشان هم کمیسیون نبودم. من در «کمیسون دفاعی» بودم. مجلس اول واجد افراد وزین و کارآمد و مجرب و پخته بود منتها آن التهاب انقلابی و احساسات و عواطف داغی که در جامعه بود - ازجمله در بین بعضی نمایندهها - متاسفانه باعث شد از آن کارآیی بزرگی که خدا نصیب مجلس اول کرده بود بهرهبرداری شایسته نشود. یکی از آن موارد برخوردهای ناهنجار و نامطلوبی بود که با همین اعضایی که عضو «نهضت آزادی ایران» بودند، صورت گرفت. آنها افراد مجرب، پاک، مومن و متدین و انقلابی بودند اما متاسفانه از آنها در مجلس اول استفادهای که باید شود، نشد.
شهیدرجایی هم پیش از انقلاب عضو «نهضت آزادی» بود. در موارد اختلاف مجلس و رییسجمهوری، دکتر سحابی چه برخوردی با شهید رجایی و جریان بنیصدر داشت؟
اینها مردان پختهای بودند. کسانی بودند که قبلا در «جبهه ملی» بودند با یک پختگی که به مرور زمان برایشان حاصل شده بود مشی اعتدالی داشتند. اینها تندرو نبودند با مشی اعتدالی زندگی کرده و مسوولیتهایشان را انجام میدادند. در مجلس هم که بودند با همان شخصیت معتدل سعی میکردند مشکلی برای انقلاب و مملکت و نظام پیش نیاید و تلاششان در این مسیر بود.
در مجلس با ایشان برخوردهایی هم شد.
بله، منتها این ناشی از یک هیجان انقلابی بود که در جامعه موج میزد. خود من همین الان فکر میکنم اگر الان به گذشته برگردم دیگر آن مواضع را ندارم. چون تجاربی کسب کردهام ولی این مسایل بود و متاسفانه کشور خسارت سنگینی از همین رهگذر دید.
مقاممعظم رهبری وقتی آقای دکتر سحابی فوت شدند؛ جملهای راجع به ایشان گفتند به این مضمون که ایشان ناراضی منصفی است.
تعبیر ایشان ضمن اینکه تعبیر جالبی است معنادار هم است. دکتر سحابی با آن شاکله و شخصیتی که داشت چگونه میتوانست راضی باشد؟ و چرا ناراضی؟ معلوم است که یک بار سنگین، توشه راه دکتر سحابی و امثال ایشان است. دکتر سحابی از جوانیشان در مسایل اجتماعی و مبارزات سیاسی بودند. زندان رفتند. تبعید شدند. همه اینها بار تجربه و زندگی ایشان است که همراه ایشان است. با این موازین وقتی که نگاه میکنند، وضعیت را نمیپسندند. میگویند ما این را نمیخواستیم. ما جوانیمان، رفاهمان و امکاناتمان و فرصتهایمان را گذاشتیم تا به مقصود برسیم. این را نمیخواستیم معنایش این است که در ابعاد مختلف اجتماعی اقتصادی، بیکاری، اعتیاد و... به همه این مسایل نگاه میکنند و میگویند ما این را نمیخواستیم ما چیز دیگری را میخواستیم و در نظرگاهشان مسیر رسیدن به آنچه مطلوبشان بوده، مشخص است. طبیعی است که نارضایتی پیش میآید. اما منصف به خاطر اینکه دیگر انصاف چقدر باید بالا باشد. چقدر انسان باید باملاحظه باشد که نخواهد در همین مشکلاتی که جامعه دچارش شده مشکل دیگری را هم ایجاد کند. مولی امیرالمومنین تعبیر خاصی را در مورد خودشان دارند؛ خار در چشم و استخوان در گلو. خوب 25سال به آن حالت تحمل کرد ولی به خاطر اینکه مشکل در کنار مشکلات دیگر برای جامعه ایجاد نکند تحمل کرد، این را انصاف این بزرگواران میگویند.
آشنایی شما با دکتر سحابی به چه زمانی بازمیگردد؟
آشناییام با دکتر سحابی به سال تحصیلی 40-39 برمیگردد. مقدمهاش هم اجمالا این است که من در خرداد 39 مدرک دیپلم گرفتم. دیپلمم هم طبیعی بود که الان به آن میگویند تجربی. پدرم سواد نداشتند و بهشدت مذهبی-سنتی بودند. ایشان فکر میکردند دانشگاه موجب بیدینی من میشود به این خاطر مانع شدند که من در کنکور پزشکی شرکت کنم. تا آنجایی که کار رسید به این مطلب که گفتند اگر دانشگاه بروی پسر من نیستی! حالم خیلی بد بود. استاد قرائت قرآنم که دبیر ادبیات عرب بود با پدرم صحبت کردند ولی نتیجه حاصل نشد بعد درگوشی با من صحبت کردند و گفتند فلانی، من یک کلاسی سراغ دارم که کلاس بسیار وزینی است برای تربیت معلم، و مسوولش هم دکتر سحابی است.
در تهران؟
بله در تهران. من خیلی آشنایی با دکتر سحابی و شخصیتهای اجتماعی، سیاسی و علمی آن زمان نداشتم. یادم هست 300 الی 350 نفر شرکت کردیم. هشتنفر از پسرها پذیرفته شدند که من یکی از آن هشتنفر بودم و رفتیم به کلاسی که عرض کردم صاحب آن دکتر سحابی بود.
در چه دبیرستانی؟
دبیرستان نبود، همین دانشگاه خوارزمی خیابان مفتح بود که قبلا دانشسرای مقدماتی بود و بعد دانشگاه تربیتمعلم شده است. دکتر سحابی که خدا قرین رحمتشان کند به ما آموزش و پرورش تدریس میکردند. تدریس عملی یاد میدادند. مهندس بازرگان نوشتاری به نام درس دینداری داشتند. آقای گلزادهغفوری هم آنجا درس میدادند.
چه سالی بود؟
سال 40-39 تحصیلی. دستپروردههای آن کلاس را بنا به تجربهای که از خود آموزشوپرورش آن زمان گرفته شده بود از همان اوایل سال 40 -1339 تحصیلی برای کارآموزی به مدارس تهران فرستادند. یعنی روزها علاوه بر شرکت در کلاسهای خودمان میرفتیم سر کلاسهای مدارس و تدریس میکردیم. خیلی کلاس فشردهای بود. ما در آنجا یک دوره فقه اجمالی دیدیم، یک دوره اخلاق خواندیم، یک دوره اصول عقاید خواندیم، تفسیر خواندیم و یک دوره همان درس دینداری بود.
ویژگیهای شخصیتی دکتر سحابی چه بود؟
مردی شریف و اهل کرامت بود. واقعا انسانی بود که خودش را برای جامعه و اهدافش هزینه میکرد. یادم میآید یکی از اعضای کلاس حرکتش خیلی تراز نبود. ایشان در عین اینکه با قاطعیت میخواست به یکباره آن اشکال را رفع کند در عین حال آن عفت کلام را با صراحت در برخورد آمیختند و طوری برخورد کردند که او حساب کارش را کرد. یکسویش نهایت الفت و انس و همراهی و یکسویش قاطعیت بود. ایشان گاهی در کلاس بود گاهی در پشت میلههای زندان. هر موقعی که توفیق میشد برای ملاقات ایشان به زندان میرفتم. گاهی هم خودمان زندانی میشدیم و در زندان همدیگر را میدیدیم... .
از دوران زندان ایشان خاطرهای دارید؟
مرد انضباط بود. در آداب مذهبی، ایشان از کسانی بود که در زندان «تهجد» داشت. نماز شب و دعاهای شبانه را با اشتیاق تمام میخواند. کسانی که هموزن علمی ایشان بودند، اغلب، خیلی به این مسایل اهمیت نمیدادند. نهتنها ایشان، مهندس بازرگان هم همینطور بود. روحانی این بزرگواران مرحوم آیتالله طالقانی بود و همه اینها شخصیتهای وزینی بودند.
میرسیم به مقطع دولت موقت، شما در دولت موقت که وزیر نبودید؟
در دولت شهیدرجایی بودم.
بعد از ورود به مجلس تا پایان مجلس اول چه خاطرههایی در کمیسیونها یا در صحن علنی از دکتر سحابی دارید؟
من با ایشان هم کمیسیون نبودم. من در «کمیسون دفاعی» بودم. مجلس اول واجد افراد وزین و کارآمد و مجرب و پخته بود منتها آن التهاب انقلابی و احساسات و عواطف داغی که در جامعه بود - ازجمله در بین بعضی نمایندهها - متاسفانه باعث شد از آن کارآیی بزرگی که خدا نصیب مجلس اول کرده بود بهرهبرداری شایسته نشود. یکی از آن موارد برخوردهای ناهنجار و نامطلوبی بود که با همین اعضایی که عضو «نهضت آزادی ایران» بودند، صورت گرفت. آنها افراد مجرب، پاک، مومن و متدین و انقلابی بودند اما متاسفانه از آنها در مجلس اول استفادهای که باید شود، نشد.
شهیدرجایی هم پیش از انقلاب عضو «نهضت آزادی» بود. در موارد اختلاف مجلس و رییسجمهوری، دکتر سحابی چه برخوردی با شهید رجایی و جریان بنیصدر داشت؟
اینها مردان پختهای بودند. کسانی بودند که قبلا در «جبهه ملی» بودند با یک پختگی که به مرور زمان برایشان حاصل شده بود مشی اعتدالی داشتند. اینها تندرو نبودند با مشی اعتدالی زندگی کرده و مسوولیتهایشان را انجام میدادند. در مجلس هم که بودند با همان شخصیت معتدل سعی میکردند مشکلی برای انقلاب و مملکت و نظام پیش نیاید و تلاششان در این مسیر بود.
در مجلس با ایشان برخوردهایی هم شد.
بله، منتها این ناشی از یک هیجان انقلابی بود که در جامعه موج میزد. خود من همین الان فکر میکنم اگر الان به گذشته برگردم دیگر آن مواضع را ندارم. چون تجاربی کسب کردهام ولی این مسایل بود و متاسفانه کشور خسارت سنگینی از همین رهگذر دید.
مقاممعظم رهبری وقتی آقای دکتر سحابی فوت شدند؛ جملهای راجع به ایشان گفتند به این مضمون که ایشان ناراضی منصفی است.
تعبیر ایشان ضمن اینکه تعبیر جالبی است معنادار هم است. دکتر سحابی با آن شاکله و شخصیتی که داشت چگونه میتوانست راضی باشد؟ و چرا ناراضی؟ معلوم است که یک بار سنگین، توشه راه دکتر سحابی و امثال ایشان است. دکتر سحابی از جوانیشان در مسایل اجتماعی و مبارزات سیاسی بودند. زندان رفتند. تبعید شدند. همه اینها بار تجربه و زندگی ایشان است که همراه ایشان است. با این موازین وقتی که نگاه میکنند، وضعیت را نمیپسندند. میگویند ما این را نمیخواستیم. ما جوانیمان، رفاهمان و امکاناتمان و فرصتهایمان را گذاشتیم تا به مقصود برسیم. این را نمیخواستیم معنایش این است که در ابعاد مختلف اجتماعی اقتصادی، بیکاری، اعتیاد و... به همه این مسایل نگاه میکنند و میگویند ما این را نمیخواستیم ما چیز دیگری را میخواستیم و در نظرگاهشان مسیر رسیدن به آنچه مطلوبشان بوده، مشخص است. طبیعی است که نارضایتی پیش میآید. اما منصف به خاطر اینکه دیگر انصاف چقدر باید بالا باشد. چقدر انسان باید باملاحظه باشد که نخواهد در همین مشکلاتی که جامعه دچارش شده مشکل دیگری را هم ایجاد کند. مولی امیرالمومنین تعبیر خاصی را در مورد خودشان دارند؛ خار در چشم و استخوان در گلو. خوب 25سال به آن حالت تحمل کرد ولی به خاطر اینکه مشکل در کنار مشکلات دیگر برای جامعه ایجاد نکند تحمل کرد، این را انصاف این بزرگواران میگویند.
عباس دوزدوزانی، اولین فرمانده سپاه پاسداران انقلاب و وزیر ارشاد دولت شهید رجایی، نماینده دورههای اول تا سوم مجلس و عضو اولین شورای شهر تهران و مدتی رییس آن بوده است. با او در محل کانون زندانیان سیاسی قبل از انقلاب، به گفتوگو نشستیم عباس دوزدوزانی ششسال از عمر خود را قبل از انقلاب در زندانهای ستمشاهی گذرانده است. دوزدوزانی از شاگردان دکتر سحابی بوده است.
آشنایی شما با دکتر سحابی به چه زمانی بازمیگردد؟
آشناییام با دکتر سحابی به سال تحصیلی 40-39 برمیگردد. مقدمهاش هم اجمالا این است که من در خرداد 39 مدرک دیپلم گرفتم. دیپلمم هم طبیعی بود که الان به آن میگویند تجربی. پدرم سواد نداشتند و بهشدت مذهبی-سنتی بودند. ایشان فکر میکردند دانشگاه موجب بیدینی من میشود به این خاطر مانع شدند که من در کنکور پزشکی شرکت کنم. تا آنجایی که کار رسید به این مطلب که گفتند اگر دانشگاه بروی پسر من نیستی! حالم خیلی بد بود. استاد قرائت قرآنم که دبیر ادبیات عرب بود با پدرم صحبت کردند ولی نتیجه حاصل نشد بعد درگوشی با من صحبت کردند و گفتند فلانی، من یک کلاسی سراغ دارم که کلاس بسیار وزینی است برای تربیت معلم، و مسوولش هم دکتر سحابی است.
در تهران؟
بله در تهران. من خیلی آشنایی با دکتر سحابی و شخصیتهای اجتماعی، سیاسی و علمی آن زمان نداشتم. یادم هست 300 الی 350 نفر شرکت کردیم. هشتنفر از پسرها پذیرفته شدند که من یکی از آن هشتنفر بودم و رفتیم به کلاسی که عرض کردم صاحب آن دکتر سحابی بود.
در چه دبیرستانی؟
دبیرستان نبود، همین دانشگاه خوارزمی خیابان مفتح بود که قبلا دانشسرای مقدماتی بود و بعد دانشگاه تربیتمعلم شده است. دکتر سحابی که خدا قرین رحمتشان کند به ما آموزش و پرورش تدریس میکردند. تدریس عملی یاد میدادند. مهندس بازرگان نوشتاری به نام درس دینداری داشتند. آقای گلزادهغفوری هم آنجا درس میدادند.
چه سالی بود؟
سال 40-39 تحصیلی. دستپروردههای آن کلاس را بنا به تجربهای که از خود آموزشوپرورش آن زمان گرفته شده بود از همان اوایل سال 40 -1339 تحصیلی برای کارآموزی به مدارس تهران فرستادند. یعنی روزها علاوه بر شرکت در کلاسهای خودمان میرفتیم سر کلاسهای مدارس و تدریس میکردیم. خیلی کلاس فشردهای بود. ما در آنجا یک دوره فقه اجمالی دیدیم، یک دوره اخلاق خواندیم، یک دوره اصول عقاید خواندیم، تفسیر خواندیم و یک دوره همان درس دینداری بود.
ویژگیهای شخصیتی دکتر سحابی چه بود؟
مردی شریف و اهل کرامت بود. واقعا انسانی بود که خودش را برای جامعه و اهدافش هزینه میکرد. یادم میآید یکی از اعضای کلاس حرکتش خیلی تراز نبود. ایشان در عین اینکه با قاطعیت میخواست به یکباره آن اشکال را رفع کند در عین حال آن عفت کلام را با صراحت در برخورد آمیختند و طوری برخورد کردند که او حساب کارش را کرد. یکسویش نهایت الفت و انس و همراهی و یکسویش قاطعیت بود. ایشان گاهی در کلاس بود گاهی در پشت میلههای زندان. هر موقعی که توفیق میشد برای ملاقات ایشان به زندان میرفتم. گاهی هم خودمان زندانی میشدیم و در زندان همدیگر را میدیدیم... .
از دوران زندان ایشان خاطرهای دارید؟
مرد انضباط بود. در آداب مذهبی، ایشان از کسانی بود که در زندان «تهجد» داشت. نماز شب و دعاهای شبانه را با اشتیاق تمام میخواند. کسانی که هموزن علمی ایشان بودند، اغلب، خیلی به این مسایل اهمیت نمیدادند. نهتنها ایشان، مهندس بازرگان هم همینطور بود. روحانی این بزرگواران مرحوم آیتالله طالقانی بود و همه اینها شخصیتهای وزینی بودند.
میرسیم به مقطع دولت موقت، شما در دولت موقت که وزیر نبودید؟
در دولت شهیدرجایی بودم.
بعد از ورود به مجلس تا پایان مجلس اول چه خاطرههایی در کمیسیونها یا در صحن علنی از دکتر سحابی دارید؟
من با ایشان هم کمیسیون نبودم. من در «کمیسون دفاعی» بودم. مجلس اول واجد افراد وزین و کارآمد و مجرب و پخته بود منتها آن التهاب انقلابی و احساسات و عواطف داغی که در جامعه بود - ازجمله در بین بعضی نمایندهها - متاسفانه باعث شد از آن کارآیی بزرگی که خدا نصیب مجلس اول کرده بود بهرهبرداری شایسته نشود. یکی از آن موارد برخوردهای ناهنجار و نامطلوبی بود که با همین اعضایی که عضو «نهضت آزادی ایران» بودند، صورت گرفت. آنها افراد مجرب، پاک، مومن و متدین و انقلابی بودند اما متاسفانه از آنها در مجلس اول استفادهای که باید شود، نشد.
شهیدرجایی هم پیش از انقلاب عضو «نهضت آزادی» بود. در موارد اختلاف مجلس و رییسجمهوری، دکتر سحابی چه برخوردی با شهید رجایی و جریان بنیصدر داشت؟
اینها مردان پختهای بودند. کسانی بودند که قبلا در «جبهه ملی» بودند با یک پختگی که به مرور زمان برایشان حاصل شده بود مشی اعتدالی داشتند. اینها تندرو نبودند با مشی اعتدالی زندگی کرده و مسوولیتهایشان را انجام میدادند. در مجلس هم که بودند با همان شخصیت معتدل سعی میکردند مشکلی برای انقلاب و مملکت و نظام پیش نیاید و تلاششان در این مسیر بود.
در مجلس با ایشان برخوردهایی هم شد.
بله، منتها این ناشی از یک هیجان انقلابی بود که در جامعه موج میزد. خود من همین الان فکر میکنم اگر الان به گذشته برگردم دیگر آن مواضع را ندارم. چون تجاربی کسب کردهام ولی این مسایل بود و متاسفانه کشور خسارت سنگینی از همین رهگذر دید.
مقاممعظم رهبری وقتی آقای دکتر سحابی فوت شدند؛ جملهای راجع به ایشان گفتند به این مضمون که ایشان ناراضی منصفی است.
تعبیر ایشان ضمن اینکه تعبیر جالبی است معنادار هم است. دکتر سحابی با آن شاکله و شخصیتی که داشت چگونه میتوانست راضی باشد؟ و چرا ناراضی؟ معلوم است که یک بار سنگین، توشه راه دکتر سحابی و امثال ایشان است. دکتر سحابی از جوانیشان در مسایل اجتماعی و مبارزات سیاسی بودند. زندان رفتند. تبعید شدند. همه اینها بار تجربه و زندگی ایشان است که همراه ایشان است. با این موازین وقتی که نگاه میکنند، وضعیت را نمیپسندند. میگویند ما این را نمیخواستیم. ما جوانیمان، رفاهمان و امکاناتمان و فرصتهایمان را گذاشتیم تا به مقصود برسیم. این را نمیخواستیم معنایش این است که در ابعاد مختلف اجتماعی اقتصادی، بیکاری، اعتیاد و... به همه این مسایل نگاه میکنند و میگویند ما این را نمیخواستیم ما چیز دیگری را میخواستیم و در نظرگاهشان مسیر رسیدن به آنچه مطلوبشان بوده، مشخص است. طبیعی است که نارضایتی پیش میآید. اما منصف به خاطر اینکه دیگر انصاف چقدر باید بالا باشد. چقدر انسان باید باملاحظه باشد که نخواهد در همین مشکلاتی که جامعه دچارش شده مشکل دیگری را هم ایجاد کند. مولی امیرالمومنین تعبیر خاصی را در مورد خودشان دارند؛ خار در چشم و استخوان در گلو. خوب 25سال به آن حالت تحمل کرد ولی به خاطر اینکه مشکل در کنار مشکلات دیگر برای جامعه ایجاد نکند تحمل کرد، این را انصاف این بزرگواران میگویند.
آشنایی شما با دکتر سحابی به چه زمانی بازمیگردد؟
آشناییام با دکتر سحابی به سال تحصیلی 40-39 برمیگردد. مقدمهاش هم اجمالا این است که من در خرداد 39 مدرک دیپلم گرفتم. دیپلمم هم طبیعی بود که الان به آن میگویند تجربی. پدرم سواد نداشتند و بهشدت مذهبی-سنتی بودند. ایشان فکر میکردند دانشگاه موجب بیدینی من میشود به این خاطر مانع شدند که من در کنکور پزشکی شرکت کنم. تا آنجایی که کار رسید به این مطلب که گفتند اگر دانشگاه بروی پسر من نیستی! حالم خیلی بد بود. استاد قرائت قرآنم که دبیر ادبیات عرب بود با پدرم صحبت کردند ولی نتیجه حاصل نشد بعد درگوشی با من صحبت کردند و گفتند فلانی، من یک کلاسی سراغ دارم که کلاس بسیار وزینی است برای تربیت معلم، و مسوولش هم دکتر سحابی است.
در تهران؟
بله در تهران. من خیلی آشنایی با دکتر سحابی و شخصیتهای اجتماعی، سیاسی و علمی آن زمان نداشتم. یادم هست 300 الی 350 نفر شرکت کردیم. هشتنفر از پسرها پذیرفته شدند که من یکی از آن هشتنفر بودم و رفتیم به کلاسی که عرض کردم صاحب آن دکتر سحابی بود.
در چه دبیرستانی؟
دبیرستان نبود، همین دانشگاه خوارزمی خیابان مفتح بود که قبلا دانشسرای مقدماتی بود و بعد دانشگاه تربیتمعلم شده است. دکتر سحابی که خدا قرین رحمتشان کند به ما آموزش و پرورش تدریس میکردند. تدریس عملی یاد میدادند. مهندس بازرگان نوشتاری به نام درس دینداری داشتند. آقای گلزادهغفوری هم آنجا درس میدادند.
چه سالی بود؟
سال 40-39 تحصیلی. دستپروردههای آن کلاس را بنا به تجربهای که از خود آموزشوپرورش آن زمان گرفته شده بود از همان اوایل سال 40 -1339 تحصیلی برای کارآموزی به مدارس تهران فرستادند. یعنی روزها علاوه بر شرکت در کلاسهای خودمان میرفتیم سر کلاسهای مدارس و تدریس میکردیم. خیلی کلاس فشردهای بود. ما در آنجا یک دوره فقه اجمالی دیدیم، یک دوره اخلاق خواندیم، یک دوره اصول عقاید خواندیم، تفسیر خواندیم و یک دوره همان درس دینداری بود.
ویژگیهای شخصیتی دکتر سحابی چه بود؟
مردی شریف و اهل کرامت بود. واقعا انسانی بود که خودش را برای جامعه و اهدافش هزینه میکرد. یادم میآید یکی از اعضای کلاس حرکتش خیلی تراز نبود. ایشان در عین اینکه با قاطعیت میخواست به یکباره آن اشکال را رفع کند در عین حال آن عفت کلام را با صراحت در برخورد آمیختند و طوری برخورد کردند که او حساب کارش را کرد. یکسویش نهایت الفت و انس و همراهی و یکسویش قاطعیت بود. ایشان گاهی در کلاس بود گاهی در پشت میلههای زندان. هر موقعی که توفیق میشد برای ملاقات ایشان به زندان میرفتم. گاهی هم خودمان زندانی میشدیم و در زندان همدیگر را میدیدیم... .
از دوران زندان ایشان خاطرهای دارید؟
مرد انضباط بود. در آداب مذهبی، ایشان از کسانی بود که در زندان «تهجد» داشت. نماز شب و دعاهای شبانه را با اشتیاق تمام میخواند. کسانی که هموزن علمی ایشان بودند، اغلب، خیلی به این مسایل اهمیت نمیدادند. نهتنها ایشان، مهندس بازرگان هم همینطور بود. روحانی این بزرگواران مرحوم آیتالله طالقانی بود و همه اینها شخصیتهای وزینی بودند.
میرسیم به مقطع دولت موقت، شما در دولت موقت که وزیر نبودید؟
در دولت شهیدرجایی بودم.
بعد از ورود به مجلس تا پایان مجلس اول چه خاطرههایی در کمیسیونها یا در صحن علنی از دکتر سحابی دارید؟
من با ایشان هم کمیسیون نبودم. من در «کمیسون دفاعی» بودم. مجلس اول واجد افراد وزین و کارآمد و مجرب و پخته بود منتها آن التهاب انقلابی و احساسات و عواطف داغی که در جامعه بود - ازجمله در بین بعضی نمایندهها - متاسفانه باعث شد از آن کارآیی بزرگی که خدا نصیب مجلس اول کرده بود بهرهبرداری شایسته نشود. یکی از آن موارد برخوردهای ناهنجار و نامطلوبی بود که با همین اعضایی که عضو «نهضت آزادی ایران» بودند، صورت گرفت. آنها افراد مجرب، پاک، مومن و متدین و انقلابی بودند اما متاسفانه از آنها در مجلس اول استفادهای که باید شود، نشد.
شهیدرجایی هم پیش از انقلاب عضو «نهضت آزادی» بود. در موارد اختلاف مجلس و رییسجمهوری، دکتر سحابی چه برخوردی با شهید رجایی و جریان بنیصدر داشت؟
اینها مردان پختهای بودند. کسانی بودند که قبلا در «جبهه ملی» بودند با یک پختگی که به مرور زمان برایشان حاصل شده بود مشی اعتدالی داشتند. اینها تندرو نبودند با مشی اعتدالی زندگی کرده و مسوولیتهایشان را انجام میدادند. در مجلس هم که بودند با همان شخصیت معتدل سعی میکردند مشکلی برای انقلاب و مملکت و نظام پیش نیاید و تلاششان در این مسیر بود.
در مجلس با ایشان برخوردهایی هم شد.
بله، منتها این ناشی از یک هیجان انقلابی بود که در جامعه موج میزد. خود من همین الان فکر میکنم اگر الان به گذشته برگردم دیگر آن مواضع را ندارم. چون تجاربی کسب کردهام ولی این مسایل بود و متاسفانه کشور خسارت سنگینی از همین رهگذر دید.
مقاممعظم رهبری وقتی آقای دکتر سحابی فوت شدند؛ جملهای راجع به ایشان گفتند به این مضمون که ایشان ناراضی منصفی است.
تعبیر ایشان ضمن اینکه تعبیر جالبی است معنادار هم است. دکتر سحابی با آن شاکله و شخصیتی که داشت چگونه میتوانست راضی باشد؟ و چرا ناراضی؟ معلوم است که یک بار سنگین، توشه راه دکتر سحابی و امثال ایشان است. دکتر سحابی از جوانیشان در مسایل اجتماعی و مبارزات سیاسی بودند. زندان رفتند. تبعید شدند. همه اینها بار تجربه و زندگی ایشان است که همراه ایشان است. با این موازین وقتی که نگاه میکنند، وضعیت را نمیپسندند. میگویند ما این را نمیخواستیم. ما جوانیمان، رفاهمان و امکاناتمان و فرصتهایمان را گذاشتیم تا به مقصود برسیم. این را نمیخواستیم معنایش این است که در ابعاد مختلف اجتماعی اقتصادی، بیکاری، اعتیاد و... به همه این مسایل نگاه میکنند و میگویند ما این را نمیخواستیم ما چیز دیگری را میخواستیم و در نظرگاهشان مسیر رسیدن به آنچه مطلوبشان بوده، مشخص است. طبیعی است که نارضایتی پیش میآید. اما منصف به خاطر اینکه دیگر انصاف چقدر باید بالا باشد. چقدر انسان باید باملاحظه باشد که نخواهد در همین مشکلاتی که جامعه دچارش شده مشکل دیگری را هم ایجاد کند. مولی امیرالمومنین تعبیر خاصی را در مورد خودشان دارند؛ خار در چشم و استخوان در گلو. خوب 25سال به آن حالت تحمل کرد ولی به خاطر اینکه مشکل در کنار مشکلات دیگر برای جامعه ایجاد نکند تحمل کرد، این را انصاف این بزرگواران میگویند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.