بازخوانی یک زندگی
لیلا ابراهیمیان
فصل اول: در سال 1284 در یکی از کوچههای گذر و زیر دفتر در محله سنگلج تهران متولد شد. اجداد پدریاش اهل اصفهان بودند و اجداد مادری او نسب به خاندان مصطفایی میبرد. سحابی دوران ابتدایی را در مدرسه «شرف احمدی» و «اتحادیه» و دبیرستان را در مدرسه «شرف مظفری»، «دارالفنون» و «دارالمعلمین مرکزی» گذراند. سپس در سال 1307 در دارالمعلمین عالی یا دانشسرای عالی در رشته علوم طبیعی ثبتنام کرد و در سال 1311 برای ادامه تحصیل به فرانسه اعزام شد و چهارسال بعد با درجه دکترای زمینشناسی از دانشگاه «لیل» به ایران بازگشت و بهعنوان استاد رشته زمینشناسی در دانشکده علوم دانشگاه تهران مشغول به تدریس شد.
فصل دوم: ورود به سیاست از چه زمانی شروع شد؟ شاید باید در پاسخ به این سوال نقش مهمی برای آشناییاش با مهندس بازرگان قایل شد و شاید وقتی در ابتدای سال 1299 شهر را در اشغال نظامیان و قزاقان دید و صدای تیراندازیای که مدام گوش شهر را میخراشید و سکوت تاریک شبها او را وادار به تفکر کرد. او آن شبها فکر کرد که چقدر وطن را دوست دارد و در اینجا بود که علاقه و عشق به ماموطن در او نمایان شد. شاید برای همین بود که وقتی در سال 1304دکتر مصدق در مجلس پنجم، علیه رضاخان نطق معروف خود را ایراد کرد خیلی در او تاثیر گذاشت و همین عشق بود که بعدها بههمراه دیگر اعضای نهضت آزادی باور خود را در «ایرانیت، اسلامیت و مصدقیبودن» بیان میکرد؛ باوری که سخت به جان شاه هراس انداخته بود. اگرچه او در سالهای 1300 تا 1310 جزو علاقهمندان و پیروان شهید مدرس بود، اما اولین ملاقاتش با مهندس بازرگان در سال 1312 بر عرشه کشتی که از فرانسه به ایران عازم بود او را درست هدایت کرد به دریای مواج سیاست و کنشگری اجتماعی. سحابی از شهریور 1320 از حرکتهای آزادیخواهی و ملی حمایت میکرد. بعد از تشکیل جبهه ملی از طرفداران آن و مرحوم مصدق در دانشگاه بود و در جریان ملی شدن صنعت نفت با حکم مرحوم مصدق از بخش اکتشاف و استخراج شرکت ملی نفت بود. او از سال 32 بهبعد وارد مبارزات سیاسی شد، منتها در آنموقع جریانات مخفی مثل نهضت مقاومت وجود داشت که ایشان، مرحوم مهندس بازرگان، مرحوم حاجآقا رضا زنجانی و عدهای از روحانیون و غیرروحانیون در مخالفت و مقاومت در برابر کودتای 28 مرداد 1332 و رژیم فعال بودند. در سال 1341 در جریان رفراندوم انقلاب سفید شاه بازداشت شد و متعاقب آن محاکمه و همراه سران نهضت آزادی به چهارسال زندان محکوم شد و هشتماه نیز به برازجان تبعید و در سال 1345 آزاد شد. بعدا چون فعالیت نهضت آزادی ممنوع اعلام شد بهطور مخفی در حرکتهای ملی و مذهبی و حمایت از جنبش فلسطین و تهیه مقدمات انقلاب دهه 50 همراه مهندس بازرگان و مرحوم طالقانی فعالیت میکرد. پس از انقلاب با تصویب شورای انقلاب به عضویت دولت موقت درآمد و وزیر مشاور در طرحهای انقلاب شد. در انتخابات مجلس اول شورای اسلامی نماینده تهران و اولین رییس سنی مجلس بود تا اینکه مجلس رسمیت پیدا کرد و انتخابات هیاترییسه انجام شد.
فصل سوم: کدامیک تاثیر بیشتری بر دیگری گذاشت؟ یدالله سحابی، مهندس بازرگان یا آیتالله طالقانی؟ در فاصله سالهای 1341 تا 1346 در زندان سه کتاب نوشته شد که هر سه آنها الگوی زندگی بود. آیتالله طالقانی با کتاب «پرتوی از قرآن» با ظلم و ستم از پایگاه مسجد هدایت میجنگید. مهندس مهدی بازرگان با «سیر تحول قرآن» و انجمن اسلامی مهندسان درس آزاداندیشی میداد و دکتر سحابی با «خلقت انسان از دیدگاه قرآن»که جریان تازهای در علوم طبیعی ایجاد کرده بود از دبیرستان کمال که در نهایت سرنوشت تعطیلی و انحلال را بهدنبال داشت و بعد از آن دبیرستان کوثر بنا شد در تلاش بودند و تعلیم دین و خودشناسی میدادند. به قول «غفاز فرزدی» صفات پنجگانه اسلامیت، ایراندوستی، اعتدال و فرهنگ دوستی و حفظ منافع ملی را دکترسحابی با هم داشت. اینها مثلث منوری بودند که رژیم با آن احساس خطر میکرد و این سه یار دیرین بر هم تاثیر و تاثر داشتند.
فصل چهارم: مردی از تبار موسسان نه مخربان؛ برای همین به تدریس در دانشگاه و تالیف، بسنده نکرد. نخستین تاسیس دکتر سحابی «دانشسرای مقدماتی تعلیمات دینی» بود که در سال 1329 تاسیس شد که در آغاز «آموزشگاه تعلیمات دینی» نامیده شد و هدف آن تعلیم و تربیت معلم دینی برای تدریس در مدارس کشور بود. اعضای هیات مدیره این آموزشگاه یدالله سحابی، مهندس بازرگان، محمود شهابی، حسین مزینی و احمد راد، عضو عالیرتبه وزارت فرهنگ بود و مرحوم عباسقلی بازرگان (پدر مهندس) به آن موسسه کمک میکرد. پس از آن جمعیت متاع را در سال 1334 تشکیل دادند و در انجمن اسلامی معلمان و نهادهای آموزشی نقش برجستهای داشت. موقوفه «دین مهر» و «موسسه اخلاق» را پدید آورد و در سال 1337 مدرسه کمال را افتتاح کرد و در اردیبهشت سال 1340 نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند و در سال 1369 مدرسه کوثر را بنا نهادند. او در تاسیس جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوقبشر (1356) مشارکت داشت و مدیریت کمیته تنظیم اعتصابات را در ایام انقلاب عهدهدار بود و در تاسیس جمعیت تامین آزادی انتخابات (دستگیری و زندان پس از آن) و تاسیس جمعیت دفاع از حاکمیت ملت ایران در سال 1365 مشارکت داشت.
فصلی دیگر در امتداد فصول
فعالیتهای فرهنگی دکتر سحابی گستردهتر از فعالیتهای سیاسی اوست. او از سال 1322 وارد فعالیتهای فرهنگی مربوط به آموزشوپرورش شد. بعدا به اصرار آقای احمد آرام رییس وقت تهران شد و مسوولیت فرهنگ تهران را به عهده گرفت و طی دوماه و نیم با حضور در مدارس تهران و مدرسه دارالفنون و مروی که مرکز فعالیت حزب توده بود، ایجاد نظم کردند. او برای ارتقای کیفی آموزشوپرورش بازرس فنی را در وزارت فرهنگ تشکیل داد و از سال 57 تا 64 در شورایعالی آموزشوپرورش عضو بود که وظیفه بهبود بخشیدن به وضعیت معلمان و توانایی و مهارت علمی دانشآموزان و فارغالتحصیلان دبیرستانها را داشت. پس از پیروزی انقلاب فضای جامعه ایران خواهان تحول و دگرگونی بود. شورایعالی طرحهای انقلاب به دستور نخستوزیر وقت برای دریافت نظرات مردم و تحقق عملی مشارکت آنها در تحول و توسعه جامعه دکتر سحابی بهعنوان وزیر مشاور طرحهای انقلاب انتخاب شد. اگرچه عمر این طرح کوتاه بود ولی 500 طرح یا پیشنهاد به دفتر طرحهای انقلاب وصول شد. دو محصول مهم این شورا پیشنویس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و سیاستهای توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران بود.
اگر سن و سال اندک من باعث میشود همه زوایای زندگی پیرمرد را نشناسم اما نقل میکنند که او مدام زمزمه میکرد «ربنا وفقنا لما تحب و ترضی»، معلمی اهل علم و سیاست که اگر سحاب را به معنای ابر بدانیم، او سحابی است از ابرعلم، ایمان و آزادی در آسمان ایران، از دیروز تا فردا که هر دروغ و ناروا بر زبان نیاورد. کسی که تکثر را به رسمیت شناخت و سهم او عشق، دین، علم و سیاست با هم بود و شاید مصداق راستین این شعر طه حجازی باشد که در مراسم درگذشتش در 23 فروردین به یاد او خواند.
فصل دوم: ورود به سیاست از چه زمانی شروع شد؟ شاید باید در پاسخ به این سوال نقش مهمی برای آشناییاش با مهندس بازرگان قایل شد و شاید وقتی در ابتدای سال 1299 شهر را در اشغال نظامیان و قزاقان دید و صدای تیراندازیای که مدام گوش شهر را میخراشید و سکوت تاریک شبها او را وادار به تفکر کرد. او آن شبها فکر کرد که چقدر وطن را دوست دارد و در اینجا بود که علاقه و عشق به ماموطن در او نمایان شد. شاید برای همین بود که وقتی در سال 1304دکتر مصدق در مجلس پنجم، علیه رضاخان نطق معروف خود را ایراد کرد خیلی در او تاثیر گذاشت و همین عشق بود که بعدها بههمراه دیگر اعضای نهضت آزادی باور خود را در «ایرانیت، اسلامیت و مصدقیبودن» بیان میکرد؛ باوری که سخت به جان شاه هراس انداخته بود. اگرچه او در سالهای 1300 تا 1310 جزو علاقهمندان و پیروان شهید مدرس بود، اما اولین ملاقاتش با مهندس بازرگان در سال 1312 بر عرشه کشتی که از فرانسه به ایران عازم بود او را درست هدایت کرد به دریای مواج سیاست و کنشگری اجتماعی. سحابی از شهریور 1320 از حرکتهای آزادیخواهی و ملی حمایت میکرد. بعد از تشکیل جبهه ملی از طرفداران آن و مرحوم مصدق در دانشگاه بود و در جریان ملی شدن صنعت نفت با حکم مرحوم مصدق از بخش اکتشاف و استخراج شرکت ملی نفت بود. او از سال 32 بهبعد وارد مبارزات سیاسی شد، منتها در آنموقع جریانات مخفی مثل نهضت مقاومت وجود داشت که ایشان، مرحوم مهندس بازرگان، مرحوم حاجآقا رضا زنجانی و عدهای از روحانیون و غیرروحانیون در مخالفت و مقاومت در برابر کودتای 28 مرداد 1332 و رژیم فعال بودند. در سال 1341 در جریان رفراندوم انقلاب سفید شاه بازداشت شد و متعاقب آن محاکمه و همراه سران نهضت آزادی به چهارسال زندان محکوم شد و هشتماه نیز به برازجان تبعید و در سال 1345 آزاد شد. بعدا چون فعالیت نهضت آزادی ممنوع اعلام شد بهطور مخفی در حرکتهای ملی و مذهبی و حمایت از جنبش فلسطین و تهیه مقدمات انقلاب دهه 50 همراه مهندس بازرگان و مرحوم طالقانی فعالیت میکرد. پس از انقلاب با تصویب شورای انقلاب به عضویت دولت موقت درآمد و وزیر مشاور در طرحهای انقلاب شد. در انتخابات مجلس اول شورای اسلامی نماینده تهران و اولین رییس سنی مجلس بود تا اینکه مجلس رسمیت پیدا کرد و انتخابات هیاترییسه انجام شد.
فصل سوم: کدامیک تاثیر بیشتری بر دیگری گذاشت؟ یدالله سحابی، مهندس بازرگان یا آیتالله طالقانی؟ در فاصله سالهای 1341 تا 1346 در زندان سه کتاب نوشته شد که هر سه آنها الگوی زندگی بود. آیتالله طالقانی با کتاب «پرتوی از قرآن» با ظلم و ستم از پایگاه مسجد هدایت میجنگید. مهندس مهدی بازرگان با «سیر تحول قرآن» و انجمن اسلامی مهندسان درس آزاداندیشی میداد و دکتر سحابی با «خلقت انسان از دیدگاه قرآن»که جریان تازهای در علوم طبیعی ایجاد کرده بود از دبیرستان کمال که در نهایت سرنوشت تعطیلی و انحلال را بهدنبال داشت و بعد از آن دبیرستان کوثر بنا شد در تلاش بودند و تعلیم دین و خودشناسی میدادند. به قول «غفاز فرزدی» صفات پنجگانه اسلامیت، ایراندوستی، اعتدال و فرهنگ دوستی و حفظ منافع ملی را دکترسحابی با هم داشت. اینها مثلث منوری بودند که رژیم با آن احساس خطر میکرد و این سه یار دیرین بر هم تاثیر و تاثر داشتند.
فصل چهارم: مردی از تبار موسسان نه مخربان؛ برای همین به تدریس در دانشگاه و تالیف، بسنده نکرد. نخستین تاسیس دکتر سحابی «دانشسرای مقدماتی تعلیمات دینی» بود که در سال 1329 تاسیس شد که در آغاز «آموزشگاه تعلیمات دینی» نامیده شد و هدف آن تعلیم و تربیت معلم دینی برای تدریس در مدارس کشور بود. اعضای هیات مدیره این آموزشگاه یدالله سحابی، مهندس بازرگان، محمود شهابی، حسین مزینی و احمد راد، عضو عالیرتبه وزارت فرهنگ بود و مرحوم عباسقلی بازرگان (پدر مهندس) به آن موسسه کمک میکرد. پس از آن جمعیت متاع را در سال 1334 تشکیل دادند و در انجمن اسلامی معلمان و نهادهای آموزشی نقش برجستهای داشت. موقوفه «دین مهر» و «موسسه اخلاق» را پدید آورد و در سال 1337 مدرسه کمال را افتتاح کرد و در اردیبهشت سال 1340 نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند و در سال 1369 مدرسه کوثر را بنا نهادند. او در تاسیس جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوقبشر (1356) مشارکت داشت و مدیریت کمیته تنظیم اعتصابات را در ایام انقلاب عهدهدار بود و در تاسیس جمعیت تامین آزادی انتخابات (دستگیری و زندان پس از آن) و تاسیس جمعیت دفاع از حاکمیت ملت ایران در سال 1365 مشارکت داشت.
فصلی دیگر در امتداد فصول
فعالیتهای فرهنگی دکتر سحابی گستردهتر از فعالیتهای سیاسی اوست. او از سال 1322 وارد فعالیتهای فرهنگی مربوط به آموزشوپرورش شد. بعدا به اصرار آقای احمد آرام رییس وقت تهران شد و مسوولیت فرهنگ تهران را به عهده گرفت و طی دوماه و نیم با حضور در مدارس تهران و مدرسه دارالفنون و مروی که مرکز فعالیت حزب توده بود، ایجاد نظم کردند. او برای ارتقای کیفی آموزشوپرورش بازرس فنی را در وزارت فرهنگ تشکیل داد و از سال 57 تا 64 در شورایعالی آموزشوپرورش عضو بود که وظیفه بهبود بخشیدن به وضعیت معلمان و توانایی و مهارت علمی دانشآموزان و فارغالتحصیلان دبیرستانها را داشت. پس از پیروزی انقلاب فضای جامعه ایران خواهان تحول و دگرگونی بود. شورایعالی طرحهای انقلاب به دستور نخستوزیر وقت برای دریافت نظرات مردم و تحقق عملی مشارکت آنها در تحول و توسعه جامعه دکتر سحابی بهعنوان وزیر مشاور طرحهای انقلاب انتخاب شد. اگرچه عمر این طرح کوتاه بود ولی 500 طرح یا پیشنهاد به دفتر طرحهای انقلاب وصول شد. دو محصول مهم این شورا پیشنویس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و سیاستهای توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران بود.
اگر سن و سال اندک من باعث میشود همه زوایای زندگی پیرمرد را نشناسم اما نقل میکنند که او مدام زمزمه میکرد «ربنا وفقنا لما تحب و ترضی»، معلمی اهل علم و سیاست که اگر سحاب را به معنای ابر بدانیم، او سحابی است از ابرعلم، ایمان و آزادی در آسمان ایران، از دیروز تا فردا که هر دروغ و ناروا بر زبان نیاورد. کسی که تکثر را به رسمیت شناخت و سهم او عشق، دین، علم و سیاست با هم بود و شاید مصداق راستین این شعر طه حجازی باشد که در مراسم درگذشتش در 23 فروردین به یاد او خواند.
فصل اول: در سال 1284 در یکی از کوچههای گذر و زیر دفتر در محله سنگلج تهران متولد شد. اجداد پدریاش اهل اصفهان بودند و اجداد مادری او نسب به خاندان مصطفایی میبرد. سحابی دوران ابتدایی را در مدرسه «شرف احمدی» و «اتحادیه» و دبیرستان را در مدرسه «شرف مظفری»، «دارالفنون» و «دارالمعلمین مرکزی» گذراند. سپس در سال 1307 در دارالمعلمین عالی یا دانشسرای عالی در رشته علوم طبیعی ثبتنام کرد و در سال 1311 برای ادامه تحصیل به فرانسه اعزام شد و چهارسال بعد با درجه دکترای زمینشناسی از دانشگاه «لیل» به ایران بازگشت و بهعنوان استاد رشته زمینشناسی در دانشکده علوم دانشگاه تهران مشغول به تدریس شد.
فصل دوم: ورود به سیاست از چه زمانی شروع شد؟ شاید باید در پاسخ به این سوال نقش مهمی برای آشناییاش با مهندس بازرگان قایل شد و شاید وقتی در ابتدای سال 1299 شهر را در اشغال نظامیان و قزاقان دید و صدای تیراندازیای که مدام گوش شهر را میخراشید و سکوت تاریک شبها او را وادار به تفکر کرد. او آن شبها فکر کرد که چقدر وطن را دوست دارد و در اینجا بود که علاقه و عشق به ماموطن در او نمایان شد. شاید برای همین بود که وقتی در سال 1304دکتر مصدق در مجلس پنجم، علیه رضاخان نطق معروف خود را ایراد کرد خیلی در او تاثیر گذاشت و همین عشق بود که بعدها بههمراه دیگر اعضای نهضت آزادی باور خود را در «ایرانیت، اسلامیت و مصدقیبودن» بیان میکرد؛ باوری که سخت به جان شاه هراس انداخته بود. اگرچه او در سالهای 1300 تا 1310 جزو علاقهمندان و پیروان شهید مدرس بود، اما اولین ملاقاتش با مهندس بازرگان در سال 1312 بر عرشه کشتی که از فرانسه به ایران عازم بود او را درست هدایت کرد به دریای مواج سیاست و کنشگری اجتماعی. سحابی از شهریور 1320 از حرکتهای آزادیخواهی و ملی حمایت میکرد. بعد از تشکیل جبهه ملی از طرفداران آن و مرحوم مصدق در دانشگاه بود و در جریان ملی شدن صنعت نفت با حکم مرحوم مصدق از بخش اکتشاف و استخراج شرکت ملی نفت بود. او از سال 32 بهبعد وارد مبارزات سیاسی شد، منتها در آنموقع جریانات مخفی مثل نهضت مقاومت وجود داشت که ایشان، مرحوم مهندس بازرگان، مرحوم حاجآقا رضا زنجانی و عدهای از روحانیون و غیرروحانیون در مخالفت و مقاومت در برابر کودتای 28 مرداد 1332 و رژیم فعال بودند. در سال 1341 در جریان رفراندوم انقلاب سفید شاه بازداشت شد و متعاقب آن محاکمه و همراه سران نهضت آزادی به چهارسال زندان محکوم شد و هشتماه نیز به برازجان تبعید و در سال 1345 آزاد شد. بعدا چون فعالیت نهضت آزادی ممنوع اعلام شد بهطور مخفی در حرکتهای ملی و مذهبی و حمایت از جنبش فلسطین و تهیه مقدمات انقلاب دهه 50 همراه مهندس بازرگان و مرحوم طالقانی فعالیت میکرد. پس از انقلاب با تصویب شورای انقلاب به عضویت دولت موقت درآمد و وزیر مشاور در طرحهای انقلاب شد. در انتخابات مجلس اول شورای اسلامی نماینده تهران و اولین رییس سنی مجلس بود تا اینکه مجلس رسمیت پیدا کرد و انتخابات هیاترییسه انجام شد.
فصل سوم: کدامیک تاثیر بیشتری بر دیگری گذاشت؟ یدالله سحابی، مهندس بازرگان یا آیتالله طالقانی؟ در فاصله سالهای 1341 تا 1346 در زندان سه کتاب نوشته شد که هر سه آنها الگوی زندگی بود. آیتالله طالقانی با کتاب «پرتوی از قرآن» با ظلم و ستم از پایگاه مسجد هدایت میجنگید. مهندس مهدی بازرگان با «سیر تحول قرآن» و انجمن اسلامی مهندسان درس آزاداندیشی میداد و دکتر سحابی با «خلقت انسان از دیدگاه قرآن»که جریان تازهای در علوم طبیعی ایجاد کرده بود از دبیرستان کمال که در نهایت سرنوشت تعطیلی و انحلال را بهدنبال داشت و بعد از آن دبیرستان کوثر بنا شد در تلاش بودند و تعلیم دین و خودشناسی میدادند. به قول «غفاز فرزدی» صفات پنجگانه اسلامیت، ایراندوستی، اعتدال و فرهنگ دوستی و حفظ منافع ملی را دکترسحابی با هم داشت. اینها مثلث منوری بودند که رژیم با آن احساس خطر میکرد و این سه یار دیرین بر هم تاثیر و تاثر داشتند.
فصل چهارم: مردی از تبار موسسان نه مخربان؛ برای همین به تدریس در دانشگاه و تالیف، بسنده نکرد. نخستین تاسیس دکتر سحابی «دانشسرای مقدماتی تعلیمات دینی» بود که در سال 1329 تاسیس شد که در آغاز «آموزشگاه تعلیمات دینی» نامیده شد و هدف آن تعلیم و تربیت معلم دینی برای تدریس در مدارس کشور بود. اعضای هیات مدیره این آموزشگاه یدالله سحابی، مهندس بازرگان، محمود شهابی، حسین مزینی و احمد راد، عضو عالیرتبه وزارت فرهنگ بود و مرحوم عباسقلی بازرگان (پدر مهندس) به آن موسسه کمک میکرد. پس از آن جمعیت متاع را در سال 1334 تشکیل دادند و در انجمن اسلامی معلمان و نهادهای آموزشی نقش برجستهای داشت. موقوفه «دین مهر» و «موسسه اخلاق» را پدید آورد و در سال 1337 مدرسه کمال را افتتاح کرد و در اردیبهشت سال 1340 نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند و در سال 1369 مدرسه کوثر را بنا نهادند. او در تاسیس جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوقبشر (1356) مشارکت داشت و مدیریت کمیته تنظیم اعتصابات را در ایام انقلاب عهدهدار بود و در تاسیس جمعیت تامین آزادی انتخابات (دستگیری و زندان پس از آن) و تاسیس جمعیت دفاع از حاکمیت ملت ایران در سال 1365 مشارکت داشت.
فصلی دیگر در امتداد فصول
فعالیتهای فرهنگی دکتر سحابی گستردهتر از فعالیتهای سیاسی اوست. او از سال 1322 وارد فعالیتهای فرهنگی مربوط به آموزشوپرورش شد. بعدا به اصرار آقای احمد آرام رییس وقت تهران شد و مسوولیت فرهنگ تهران را به عهده گرفت و طی دوماه و نیم با حضور در مدارس تهران و مدرسه دارالفنون و مروی که مرکز فعالیت حزب توده بود، ایجاد نظم کردند. او برای ارتقای کیفی آموزشوپرورش بازرس فنی را در وزارت فرهنگ تشکیل داد و از سال 57 تا 64 در شورایعالی آموزشوپرورش عضو بود که وظیفه بهبود بخشیدن به وضعیت معلمان و توانایی و مهارت علمی دانشآموزان و فارغالتحصیلان دبیرستانها را داشت. پس از پیروزی انقلاب فضای جامعه ایران خواهان تحول و دگرگونی بود. شورایعالی طرحهای انقلاب به دستور نخستوزیر وقت برای دریافت نظرات مردم و تحقق عملی مشارکت آنها در تحول و توسعه جامعه دکتر سحابی بهعنوان وزیر مشاور طرحهای انقلاب انتخاب شد. اگرچه عمر این طرح کوتاه بود ولی 500 طرح یا پیشنهاد به دفتر طرحهای انقلاب وصول شد. دو محصول مهم این شورا پیشنویس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و سیاستهای توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران بود.
اگر سن و سال اندک من باعث میشود همه زوایای زندگی پیرمرد را نشناسم اما نقل میکنند که او مدام زمزمه میکرد «ربنا وفقنا لما تحب و ترضی»، معلمی اهل علم و سیاست که اگر سحاب را به معنای ابر بدانیم، او سحابی است از ابرعلم، ایمان و آزادی در آسمان ایران، از دیروز تا فردا که هر دروغ و ناروا بر زبان نیاورد. کسی که تکثر را به رسمیت شناخت و سهم او عشق، دین، علم و سیاست با هم بود و شاید مصداق راستین این شعر طه حجازی باشد که در مراسم درگذشتش در 23 فروردین به یاد او خواند.
فصل دوم: ورود به سیاست از چه زمانی شروع شد؟ شاید باید در پاسخ به این سوال نقش مهمی برای آشناییاش با مهندس بازرگان قایل شد و شاید وقتی در ابتدای سال 1299 شهر را در اشغال نظامیان و قزاقان دید و صدای تیراندازیای که مدام گوش شهر را میخراشید و سکوت تاریک شبها او را وادار به تفکر کرد. او آن شبها فکر کرد که چقدر وطن را دوست دارد و در اینجا بود که علاقه و عشق به ماموطن در او نمایان شد. شاید برای همین بود که وقتی در سال 1304دکتر مصدق در مجلس پنجم، علیه رضاخان نطق معروف خود را ایراد کرد خیلی در او تاثیر گذاشت و همین عشق بود که بعدها بههمراه دیگر اعضای نهضت آزادی باور خود را در «ایرانیت، اسلامیت و مصدقیبودن» بیان میکرد؛ باوری که سخت به جان شاه هراس انداخته بود. اگرچه او در سالهای 1300 تا 1310 جزو علاقهمندان و پیروان شهید مدرس بود، اما اولین ملاقاتش با مهندس بازرگان در سال 1312 بر عرشه کشتی که از فرانسه به ایران عازم بود او را درست هدایت کرد به دریای مواج سیاست و کنشگری اجتماعی. سحابی از شهریور 1320 از حرکتهای آزادیخواهی و ملی حمایت میکرد. بعد از تشکیل جبهه ملی از طرفداران آن و مرحوم مصدق در دانشگاه بود و در جریان ملی شدن صنعت نفت با حکم مرحوم مصدق از بخش اکتشاف و استخراج شرکت ملی نفت بود. او از سال 32 بهبعد وارد مبارزات سیاسی شد، منتها در آنموقع جریانات مخفی مثل نهضت مقاومت وجود داشت که ایشان، مرحوم مهندس بازرگان، مرحوم حاجآقا رضا زنجانی و عدهای از روحانیون و غیرروحانیون در مخالفت و مقاومت در برابر کودتای 28 مرداد 1332 و رژیم فعال بودند. در سال 1341 در جریان رفراندوم انقلاب سفید شاه بازداشت شد و متعاقب آن محاکمه و همراه سران نهضت آزادی به چهارسال زندان محکوم شد و هشتماه نیز به برازجان تبعید و در سال 1345 آزاد شد. بعدا چون فعالیت نهضت آزادی ممنوع اعلام شد بهطور مخفی در حرکتهای ملی و مذهبی و حمایت از جنبش فلسطین و تهیه مقدمات انقلاب دهه 50 همراه مهندس بازرگان و مرحوم طالقانی فعالیت میکرد. پس از انقلاب با تصویب شورای انقلاب به عضویت دولت موقت درآمد و وزیر مشاور در طرحهای انقلاب شد. در انتخابات مجلس اول شورای اسلامی نماینده تهران و اولین رییس سنی مجلس بود تا اینکه مجلس رسمیت پیدا کرد و انتخابات هیاترییسه انجام شد.
فصل سوم: کدامیک تاثیر بیشتری بر دیگری گذاشت؟ یدالله سحابی، مهندس بازرگان یا آیتالله طالقانی؟ در فاصله سالهای 1341 تا 1346 در زندان سه کتاب نوشته شد که هر سه آنها الگوی زندگی بود. آیتالله طالقانی با کتاب «پرتوی از قرآن» با ظلم و ستم از پایگاه مسجد هدایت میجنگید. مهندس مهدی بازرگان با «سیر تحول قرآن» و انجمن اسلامی مهندسان درس آزاداندیشی میداد و دکتر سحابی با «خلقت انسان از دیدگاه قرآن»که جریان تازهای در علوم طبیعی ایجاد کرده بود از دبیرستان کمال که در نهایت سرنوشت تعطیلی و انحلال را بهدنبال داشت و بعد از آن دبیرستان کوثر بنا شد در تلاش بودند و تعلیم دین و خودشناسی میدادند. به قول «غفاز فرزدی» صفات پنجگانه اسلامیت، ایراندوستی، اعتدال و فرهنگ دوستی و حفظ منافع ملی را دکترسحابی با هم داشت. اینها مثلث منوری بودند که رژیم با آن احساس خطر میکرد و این سه یار دیرین بر هم تاثیر و تاثر داشتند.
فصل چهارم: مردی از تبار موسسان نه مخربان؛ برای همین به تدریس در دانشگاه و تالیف، بسنده نکرد. نخستین تاسیس دکتر سحابی «دانشسرای مقدماتی تعلیمات دینی» بود که در سال 1329 تاسیس شد که در آغاز «آموزشگاه تعلیمات دینی» نامیده شد و هدف آن تعلیم و تربیت معلم دینی برای تدریس در مدارس کشور بود. اعضای هیات مدیره این آموزشگاه یدالله سحابی، مهندس بازرگان، محمود شهابی، حسین مزینی و احمد راد، عضو عالیرتبه وزارت فرهنگ بود و مرحوم عباسقلی بازرگان (پدر مهندس) به آن موسسه کمک میکرد. پس از آن جمعیت متاع را در سال 1334 تشکیل دادند و در انجمن اسلامی معلمان و نهادهای آموزشی نقش برجستهای داشت. موقوفه «دین مهر» و «موسسه اخلاق» را پدید آورد و در سال 1337 مدرسه کمال را افتتاح کرد و در اردیبهشت سال 1340 نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند و در سال 1369 مدرسه کوثر را بنا نهادند. او در تاسیس جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوقبشر (1356) مشارکت داشت و مدیریت کمیته تنظیم اعتصابات را در ایام انقلاب عهدهدار بود و در تاسیس جمعیت تامین آزادی انتخابات (دستگیری و زندان پس از آن) و تاسیس جمعیت دفاع از حاکمیت ملت ایران در سال 1365 مشارکت داشت.
فصلی دیگر در امتداد فصول
فعالیتهای فرهنگی دکتر سحابی گستردهتر از فعالیتهای سیاسی اوست. او از سال 1322 وارد فعالیتهای فرهنگی مربوط به آموزشوپرورش شد. بعدا به اصرار آقای احمد آرام رییس وقت تهران شد و مسوولیت فرهنگ تهران را به عهده گرفت و طی دوماه و نیم با حضور در مدارس تهران و مدرسه دارالفنون و مروی که مرکز فعالیت حزب توده بود، ایجاد نظم کردند. او برای ارتقای کیفی آموزشوپرورش بازرس فنی را در وزارت فرهنگ تشکیل داد و از سال 57 تا 64 در شورایعالی آموزشوپرورش عضو بود که وظیفه بهبود بخشیدن به وضعیت معلمان و توانایی و مهارت علمی دانشآموزان و فارغالتحصیلان دبیرستانها را داشت. پس از پیروزی انقلاب فضای جامعه ایران خواهان تحول و دگرگونی بود. شورایعالی طرحهای انقلاب به دستور نخستوزیر وقت برای دریافت نظرات مردم و تحقق عملی مشارکت آنها در تحول و توسعه جامعه دکتر سحابی بهعنوان وزیر مشاور طرحهای انقلاب انتخاب شد. اگرچه عمر این طرح کوتاه بود ولی 500 طرح یا پیشنهاد به دفتر طرحهای انقلاب وصول شد. دو محصول مهم این شورا پیشنویس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و سیاستهای توسعه و تکامل جمهوری اسلامی ایران بود.
اگر سن و سال اندک من باعث میشود همه زوایای زندگی پیرمرد را نشناسم اما نقل میکنند که او مدام زمزمه میکرد «ربنا وفقنا لما تحب و ترضی»، معلمی اهل علم و سیاست که اگر سحاب را به معنای ابر بدانیم، او سحابی است از ابرعلم، ایمان و آزادی در آسمان ایران، از دیروز تا فردا که هر دروغ و ناروا بر زبان نیاورد. کسی که تکثر را به رسمیت شناخت و سهم او عشق، دین، علم و سیاست با هم بود و شاید مصداق راستین این شعر طه حجازی باشد که در مراسم درگذشتش در 23 فروردین به یاد او خواند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.