|

اوکراین؛ انتقام روسیه از غرب

بهرام امیراحمدیان . کارشناس روسیه

روسیه با 17میلیون کیلومترمربع مساحت، بزرگ‌ترین کشور جهان از نظر وسعت است. با این وجود روسیه از نظر ژئواستراتژیک ضعف‌هایی دارد که با چنگ‌اندازی به عرصه‌های پیرامونی آن را تقویت کرده است. از شرق تا غرب روسیه حدود 11هزار و 500کیلومتر است و از نظر اداره امور شرق تا غرب آن، با دشواری‌هایی روبه‌روست و از 9 ناحیه زمانی برخوردار است یعنی اختلاف شرق تا غرب آن از دید زمان، 9ساعت است. جغرافیای روسیه آن را وادار می‌کند که نیروی نظامی قدرتمندی داشته باشد. در روسیه مثلی است که می‌گوید: مسکو قلب روسیه، سن‌پترزبورگ مغز روسیه، اما اوکراین مادر روسیه است. فروپاشی شوروی از نظر روس‌ها بزرگ‌ترین فاجعه ملت روسیه شمرده می‌شود و چون اغلب دست‌اندرکاران در دولت و امور کلیدی همان دولتمردان دوره شوروی هستند، با ابتکارات و تشبثاتی می‌خواهند قلمرو سابق شوروی را در سیطره خود داشته باشند.
اگرچه پوتین گفته بود: کسانی که در آرزوی بازگشت شوروی هستند مغز ندارند و کسانی که از فروپاشی شوروی غمگین نیستند قلب ندارند، ولی در آغاز دوره سوم ریاست‌جمهوری خود اعلام کرد در برابر یکه‌تازی‌های آمریکا خواهد ایستاد. روسیه به خوبی می‌داند که جهان تک قطبی به زعامت آمریکا امکان‌پذیر نیست و جهان دو قطبی هم اگر تشکیل شود، قطب یکم آن آمریکاست اما قطب دوم دیگر روسیه نخواهد بود. اگرچه بزرگ‌ترین اشتباه تاریخی برای جامعه جهانی تصور ابرقدرتی شوروی بود که پس از فروپاشی معلوم شد طبلی توخالی و پهلوانی پنبه‌ای بوده است. اکنون پوتین در صدد رویارویی با غرب است و در نظر دارد انتقام تحقیر روسیه پس از فروپاشی را با ابزارهایی که در اختیار دارد، از غرب و به ویژه آمریکا و اروپای کهن بازستاند. حربه روسیه در شرایط کنونی انرژی است و سلاح‌های اتمی. انرژی برای اقتصاد اروپا و سلاح‌های هسته‌ای برای بازدارندگی و روسوفوبیا در جامعه جهانی. اوکراین در همسایگی غرب روسیه، که دروازه انتقال بیش از نیمی از انرژی صادراتی روسیه به غرب است، از آغاز فروپاشی برای روسیه به معضلی بزرگ تبدیل شده است. این مادر قصد دارد فرزند بزرگ خود را کنار بگذارد و به حیاتی مستقل دست یابد. اما فرزند قصد رهاکردن مادر را ندارد و بازهم می‌خواهد شیر بدوشد. اگرچه در دهه90 روسیه نخستین شریک تجاری اوکراین بود، اما مناسبات اقتصادی روسیه با اوکراین آرام‌آرام ضعیف و ضعیف‌تر شده بود. اوکراین که بستر شکل‌گیری فرهنگ و تمدن روسیه است، سیطره بی‌چون‌وچرای روس‌ها را نمی‌پذیرد و می‌خواهد به ساختار‌های غربی بپیوندد؛ موردی که کشورهای اروپای شرقی آن را برگزیدند و کمابیش به توسعه‌ای متوازن دست یافتند. اما روسیه با ملاحظه منافع خود این روند را برنمی‌تابد. چرا؟ روسیه برای دسترسی به آب‌های آزاد با محددودیت‌هایی روبه‌روست. در شرق با اشغال جزایر کوریل شمالی متعلق به ژاپن (که پس از جنگ‌جهانی‌دوم ژاپن هنوز معاهده صلح را با روسیه امضا نکرده‌اند و امضای متارکه جنگ را به بازگشت حاکمیت ژاپن به این جزایر می‌داند) می‌خواهد به اقیانوس آرام راه یابد که در آنجا از دوره جنگ‌سرد جزایر بزرگی چون ژاپن، فیلیپین، تایلند و برخی دیگر که به استثنای ژاپن که از قدرت‌های بزرگ اقتصادی جهان است، بقیه ببرهای آسیایی را تشکیل می‌دهند. در اینجا ساختارهای وابسته به غرب و حامیان آمریکا قرار دارند و در مواقع لزوم می‌توانند همچون دوره جنگ‌سرد این دیو را درون شیشه محبوس نگه دارند. در غرب در دریای بالتیک کشورهای عضو ناتو می‌توانند در برابر دست‌اندازی‌های روس‌ها آن را محدود کنند. اما در جنوب غربی دریای سیاه است که پس از استقلال جمهوری‌های متحده گرجستان و اوکراین و پیوستن متحدان سابق شوروی از جمله بلغارستان و رومانی، حضور روسیه را در دریای سیاه محدود کرده‌اند. به انضمام اینکه همه بنادر در اختیار ناتو قرار می‌گیرند.
اشغال آبخازیا در جمهوری گرجستان و اکنون اشغال نظامی شبه‌جزیره کریمه در اوکراین، ضعف دسترسی ناوگان دریایی (اعم از تجاری، نظامی و اتمی) روسیه به آب‌های آزاد را بر طرف می‌کند. روسیه با اجاره بندر سواستوپل در شبه جزیره کریمه از اوکراین، شرایط خفت باری را بر اوکراین تحمیل کرد که موجب نارضایتی نیروهای ملی شد و از علل مهم خیزش علیه روسیه در سال‌های اخیر بوده است. مضاف بر اینکه تنگه بسفر و داردانل برخلاف تنگه‌های بین‌المللی در هر دو سو در حاکمیت کشور ترکیه قرار دارد که عضو ناتوست، هرچند مبانی حقوقی دریایی تنگه‌های بین‌المللی برآن مترتب است، ولی می‌تواند به عامل تنش تبدیل شود و روسیه را در محدودیت قرار دهد که در اثر عدم پایبندی به حقوق بین‌الملل در ضمیمه کردن کریمه، ما به ازا آن را باید بپردازد. روسیه در طول تاریخ خود نشان داده در زمان‌های مختلف، برای برطرف‌کردن ضعف ژئواستراتژیک خود، به قلمرو‌های همسایه دست انداخته است. در دوره‌ای که اصفهان پایتخت دولت صفوی ایران در زمان شاه سلطان حسین دستخوش آشوب و محاصره افغان‌ها قرار داشت، روسیه به‌عنوان کشور همسایه و قدرتمند ایران به‌جای کمک به همسایه، از فرصت سوءاستفاده کرد و به دستور پترکبیر در سال 1722 نوارساحلی متعلق به ایران در دریای خزر از دربند و باکو و گیلان و طبرستان را اشغال کرد و معاهده‌ای در تسلیم این سرزمین‌ها با اشغالگران ایران امضا کرد. همین عمل را روسیه در شرایط کنونی با اوکراین انجام داده است. زمانی که در کشوری همسایه بحران داخلی به وجود آمده است، روسیه در آن دخالت نظامی می‌کند و آن را اشغال و ضمیمه خاک خود می‌کند. اگر این مورد در روابط بین‌المللی به رویه تبدیل شود، آیا موارد مشابه هم می‌تواند به‌وقوع بپیوندد؟ به نظر می‌رسد اشغال نظامی بخشی از یک کشور و برگزاری رفراندم استقلال و تجزیه بخشی از یک کشور، رویه‌ای نادرست باشد. در آغاز فروپاشی شوروی که روسیه جانشین شوروی شد و کرسی آن را در سازمان ملل به دست آورد، استقلال هر یک از جمهوری‌های متحده شوروی در سال 1991 مورد شناسایی اعضای مجمع عمومی سازمان ملل از جمله روسیه قرار گرفت. در آن زمان شبه جزیره کریمه در ترکیب اوکراین قرار داشت. این شبه‌جزیره از سال 1964 در ترکیب آن قرار داشت. اگر روسیه به این امر اعتراض داشت، ‌باید آن زمان اوکراین را به رسمیت نمی‌شناخت. حال آنکه پس از آن تاریخ روسیه در کی‌یف سفارتخانه دارد. همچنین باید یادآور شد اوکراین در کنار قزاقستان دارای زرادخانه هسته‌ای بود که با همکاری آمریکا و روسیه و به شرط تضمین امنیت و تمامیت ارضی آن از سوی آمریکا و روسیه و با صرف هزینه‌هایی که آمریکا آن را پرداخت کرد، سلاح‌های هسته‌ای اوکراین به روسیه منتقل شد. اکنون روسیه با زیر پا گذاشتن این معاهدات و رویه‌های حقوق بین‌المللی به کشوری دیگر تجاوز کرده است. عدم محکومیت این اقدام غیرقانونی می‌تواند تبعات سنگینی برای همسایگان روسیه از جمله کشورهای مستقل مشترک‌المنافع داشته باشد که دارای جمعیت قابل‌توجهی روس‌تبار هستند. همچنین باید یادآور شد اشغال نظامی ایران از سوی شوروی در دوره جنگ‌جهانی‌دوم با استناد به معاهده مودت سال 1921 بوده است. اینکه در دولت دهم دریافت غرامت از اشغال‌کنندگان ایران در جنگ دوم جهانی مطرح شده بود، برای جلوگیری از تبعات چنین اقدامی بود که امروز روسیه درباره اوکراین انجام داده است.
روسیه با 17میلیون کیلومترمربع مساحت، بزرگ‌ترین کشور جهان از نظر وسعت است. با این وجود روسیه از نظر ژئواستراتژیک ضعف‌هایی دارد که با چنگ‌اندازی به عرصه‌های پیرامونی آن را تقویت کرده است. از شرق تا غرب روسیه حدود 11هزار و 500کیلومتر است و از نظر اداره امور شرق تا غرب آن، با دشواری‌هایی روبه‌روست و از 9 ناحیه زمانی برخوردار است یعنی اختلاف شرق تا غرب آن از دید زمان، 9ساعت است. جغرافیای روسیه آن را وادار می‌کند که نیروی نظامی قدرتمندی داشته باشد. در روسیه مثلی است که می‌گوید: مسکو قلب روسیه، سن‌پترزبورگ مغز روسیه، اما اوکراین مادر روسیه است. فروپاشی شوروی از نظر روس‌ها بزرگ‌ترین فاجعه ملت روسیه شمرده می‌شود و چون اغلب دست‌اندرکاران در دولت و امور کلیدی همان دولتمردان دوره شوروی هستند، با ابتکارات و تشبثاتی می‌خواهند قلمرو سابق شوروی را در سیطره خود داشته باشند.
اگرچه پوتین گفته بود: کسانی که در آرزوی بازگشت شوروی هستند مغز ندارند و کسانی که از فروپاشی شوروی غمگین نیستند قلب ندارند، ولی در آغاز دوره سوم ریاست‌جمهوری خود اعلام کرد در برابر یکه‌تازی‌های آمریکا خواهد ایستاد. روسیه به خوبی می‌داند که جهان تک قطبی به زعامت آمریکا امکان‌پذیر نیست و جهان دو قطبی هم اگر تشکیل شود، قطب یکم آن آمریکاست اما قطب دوم دیگر روسیه نخواهد بود. اگرچه بزرگ‌ترین اشتباه تاریخی برای جامعه جهانی تصور ابرقدرتی شوروی بود که پس از فروپاشی معلوم شد طبلی توخالی و پهلوانی پنبه‌ای بوده است. اکنون پوتین در صدد رویارویی با غرب است و در نظر دارد انتقام تحقیر روسیه پس از فروپاشی را با ابزارهایی که در اختیار دارد، از غرب و به ویژه آمریکا و اروپای کهن بازستاند. حربه روسیه در شرایط کنونی انرژی است و سلاح‌های اتمی. انرژی برای اقتصاد اروپا و سلاح‌های هسته‌ای برای بازدارندگی و روسوفوبیا در جامعه جهانی. اوکراین در همسایگی غرب روسیه، که دروازه انتقال بیش از نیمی از انرژی صادراتی روسیه به غرب است، از آغاز فروپاشی برای روسیه به معضلی بزرگ تبدیل شده است. این مادر قصد دارد فرزند بزرگ خود را کنار بگذارد و به حیاتی مستقل دست یابد. اما فرزند قصد رهاکردن مادر را ندارد و بازهم می‌خواهد شیر بدوشد. اگرچه در دهه90 روسیه نخستین شریک تجاری اوکراین بود، اما مناسبات اقتصادی روسیه با اوکراین آرام‌آرام ضعیف و ضعیف‌تر شده بود. اوکراین که بستر شکل‌گیری فرهنگ و تمدن روسیه است، سیطره بی‌چون‌وچرای روس‌ها را نمی‌پذیرد و می‌خواهد به ساختار‌های غربی بپیوندد؛ موردی که کشورهای اروپای شرقی آن را برگزیدند و کمابیش به توسعه‌ای متوازن دست یافتند. اما روسیه با ملاحظه منافع خود این روند را برنمی‌تابد. چرا؟ روسیه برای دسترسی به آب‌های آزاد با محددودیت‌هایی روبه‌روست. در شرق با اشغال جزایر کوریل شمالی متعلق به ژاپن (که پس از جنگ‌جهانی‌دوم ژاپن هنوز معاهده صلح را با روسیه امضا نکرده‌اند و امضای متارکه جنگ را به بازگشت حاکمیت ژاپن به این جزایر می‌داند) می‌خواهد به اقیانوس آرام راه یابد که در آنجا از دوره جنگ‌سرد جزایر بزرگی چون ژاپن، فیلیپین، تایلند و برخی دیگر که به استثنای ژاپن که از قدرت‌های بزرگ اقتصادی جهان است، بقیه ببرهای آسیایی را تشکیل می‌دهند. در اینجا ساختارهای وابسته به غرب و حامیان آمریکا قرار دارند و در مواقع لزوم می‌توانند همچون دوره جنگ‌سرد این دیو را درون شیشه محبوس نگه دارند. در غرب در دریای بالتیک کشورهای عضو ناتو می‌توانند در برابر دست‌اندازی‌های روس‌ها آن را محدود کنند. اما در جنوب غربی دریای سیاه است که پس از استقلال جمهوری‌های متحده گرجستان و اوکراین و پیوستن متحدان سابق شوروی از جمله بلغارستان و رومانی، حضور روسیه را در دریای سیاه محدود کرده‌اند. به انضمام اینکه همه بنادر در اختیار ناتو قرار می‌گیرند.
اشغال آبخازیا در جمهوری گرجستان و اکنون اشغال نظامی شبه‌جزیره کریمه در اوکراین، ضعف دسترسی ناوگان دریایی (اعم از تجاری، نظامی و اتمی) روسیه به آب‌های آزاد را بر طرف می‌کند. روسیه با اجاره بندر سواستوپل در شبه جزیره کریمه از اوکراین، شرایط خفت باری را بر اوکراین تحمیل کرد که موجب نارضایتی نیروهای ملی شد و از علل مهم خیزش علیه روسیه در سال‌های اخیر بوده است. مضاف بر اینکه تنگه بسفر و داردانل برخلاف تنگه‌های بین‌المللی در هر دو سو در حاکمیت کشور ترکیه قرار دارد که عضو ناتوست، هرچند مبانی حقوقی دریایی تنگه‌های بین‌المللی برآن مترتب است، ولی می‌تواند به عامل تنش تبدیل شود و روسیه را در محدودیت قرار دهد که در اثر عدم پایبندی به حقوق بین‌الملل در ضمیمه کردن کریمه، ما به ازا آن را باید بپردازد. روسیه در طول تاریخ خود نشان داده در زمان‌های مختلف، برای برطرف‌کردن ضعف ژئواستراتژیک خود، به قلمرو‌های همسایه دست انداخته است. در دوره‌ای که اصفهان پایتخت دولت صفوی ایران در زمان شاه سلطان حسین دستخوش آشوب و محاصره افغان‌ها قرار داشت، روسیه به‌عنوان کشور همسایه و قدرتمند ایران به‌جای کمک به همسایه، از فرصت سوءاستفاده کرد و به دستور پترکبیر در سال 1722 نوارساحلی متعلق به ایران در دریای خزر از دربند و باکو و گیلان و طبرستان را اشغال کرد و معاهده‌ای در تسلیم این سرزمین‌ها با اشغالگران ایران امضا کرد. همین عمل را روسیه در شرایط کنونی با اوکراین انجام داده است. زمانی که در کشوری همسایه بحران داخلی به وجود آمده است، روسیه در آن دخالت نظامی می‌کند و آن را اشغال و ضمیمه خاک خود می‌کند. اگر این مورد در روابط بین‌المللی به رویه تبدیل شود، آیا موارد مشابه هم می‌تواند به‌وقوع بپیوندد؟ به نظر می‌رسد اشغال نظامی بخشی از یک کشور و برگزاری رفراندم استقلال و تجزیه بخشی از یک کشور، رویه‌ای نادرست باشد. در آغاز فروپاشی شوروی که روسیه جانشین شوروی شد و کرسی آن را در سازمان ملل به دست آورد، استقلال هر یک از جمهوری‌های متحده شوروی در سال 1991 مورد شناسایی اعضای مجمع عمومی سازمان ملل از جمله روسیه قرار گرفت. در آن زمان شبه جزیره کریمه در ترکیب اوکراین قرار داشت. این شبه‌جزیره از سال 1964 در ترکیب آن قرار داشت. اگر روسیه به این امر اعتراض داشت، ‌باید آن زمان اوکراین را به رسمیت نمی‌شناخت. حال آنکه پس از آن تاریخ روسیه در کی‌یف سفارتخانه دارد. همچنین باید یادآور شد اوکراین در کنار قزاقستان دارای زرادخانه هسته‌ای بود که با همکاری آمریکا و روسیه و به شرط تضمین امنیت و تمامیت ارضی آن از سوی آمریکا و روسیه و با صرف هزینه‌هایی که آمریکا آن را پرداخت کرد، سلاح‌های هسته‌ای اوکراین به روسیه منتقل شد. اکنون روسیه با زیر پا گذاشتن این معاهدات و رویه‌های حقوق بین‌المللی به کشوری دیگر تجاوز کرده است. عدم محکومیت این اقدام غیرقانونی می‌تواند تبعات سنگینی برای همسایگان روسیه از جمله کشورهای مستقل مشترک‌المنافع داشته باشد که دارای جمعیت قابل‌توجهی روس‌تبار هستند. همچنین باید یادآور شد اشغال نظامی ایران از سوی شوروی در دوره جنگ‌جهانی‌دوم با استناد به معاهده مودت سال 1921 بوده است. اینکه در دولت دهم دریافت غرامت از اشغال‌کنندگان ایران در جنگ دوم جهانی مطرح شده بود، برای جلوگیری از تبعات چنین اقدامی بود که امروز روسیه درباره اوکراین انجام داده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.