|

روب -‌گری یه با ترجمه منوچهر بدیعی

منوچهر بدیعی، یکی از گزیده‌کار‌ترین مترجمان ایرانی است؛ مترجمی که از آخرین ترجمه منتشرشده‌اش سال‌هاست که می‌گذرد و ماجرای ترجمه منتشرنشده‌اش از اولیس جیمز جویس را هم که دیگر در وادی ادبیات، کمتر کسی است که نداند. ترجمه‌ای که البته فصل هفدهم آن چندسال پیش منتشر شد اما امسال، سرانجام پس از سال‌ها ترجمه‌هایی تازه از منوچهر بدیعی، از طرف انتشارات نیلوفر منتشر شده است؛ ترجمه سه اثر از آلن روب -‌گری یه، از جمله ترجمه‌های تازه منتشرشده بدیعی است که معرفی آنها در ادامه می‌آید.

تکه ریسمان کتانی
«شاهد»، عنوان رمانی است از آلن روب -‌گری یه، نویسنده سرشناس رمان نو که پیش از این هم از او کارهایی به فارسی ترجمه شده است. رمان با سوت کشتی آغاز می‌شود و مسافری برکنار از دیگران که چشم دوخته بر کف کشتی، خاطره‌ای از کودکی را که بارها برایش نقل کرده‌اند به یاد می‌آورد و این به عقب رفتن ذهن بی‌اینکه در آغاز به آنچه باعثش بوده اشاره‌ای شود، اتفاق می‌افتد و چندسطر بعد و پس از تمام شدن فلاش‌بک است که می‌فهمیم عامل تداعی چه بوده است: «... بارها برایش این را تعریف کرده بودند. وقتی هنوز بچه بوده است -شاید 25 یا 30سال پیش از این- یک قوطی مقوایی بزرگ داشته است، یک قوطی کهنه کفش که در آن تکه‌های نخ و ریسمان جمع می‌کرده است. هرچه را دم دستش می‌آمده جمع نمی‌کرده است چون نه از نمونه‌های نخ و ریسمان نامرغوب خوشش می‌آمده و نه از نخ‌های کارکرده‌ای که ضایع شده یا چروک خورده یا ریش‌ریش شده باشد. هر تکه‌ای را هم که خیلی کوتاه بوده و دیگر به هیچ کاری نمی‌آمده دور می‌انداخته است.
این یکی حتما به درد می‌خورد. یک تکه ریسمان کتانی بی‌نقص بود که با دقت آن را به شکل هشت پیچ و تاب داده و چندتا مارپیچ اضافی هم روی گره انداخته بودند. ظاهرا طولش هم زیاد بود: دست‌کم یک متر یا حتی دو متر، حتما کسی پس از آنکه آن را به هم پیچانده بود تا بعدا به کار ببرد یا حتی در مجموعه‌اش بگذارد از روی سهو دور انداخته است. ماتیاس خم شد تا آن را بردارد. »
دوربین در تعقیب «آ»
دیگر رمان روب -‌گری یه که اخیرا با ترجمه منوچهر بدیعی منتشر شده، رمان «ژَلوزی» است؛ رمانی در 143صفحه که به شیوه‌ای سینمایی آغاز می‌شود و راوی همچون دوربین فیلمبرداری بعد از دادن نمایی از یک ساختمان حرکات شخصیتی به‌نام «آ» را که وارد اتاق می‌شود، تعقیب می‌کند: «اکنون «آ» از در داخلی که به راهروِ میانی باز می‌شود وارد اتاق شده است. به پنجره که چهارطاق است نگاه نمی‌کند که اگر نگاه می‌کرد می‌توانست از دمِ در این گوشه ایوان را ببیند. اینک برگشته است به طرف در تا آن را ببندد.
هنوز هم همان پیراهن یخه بسته بسیار چسبانی را پوشیده است که سر ناهار به تن داشت. کریستیان باز هم به او یادآوری کرده بود که لباس اگر کمتر تنگ باشد برای تحمل گرما بهتر است. اما «آ» فقط لبخند زده بود: از گرما عذابی نمی‌کشید، هوای بسیار گرم‌تر از این را هم -مثلا در اِفریقا- دیده بوده و همیشه در آن هوا تندرست مانده بوده است. از سرما هم نمی‌ترسید. هرجا باشد به همان راحتی سر خواهد کرد...» ژلوزی، عنوانی غیرقابل ترجمه است چراکه دو معنا دارد و در ترجمه ایهام واژه از میان می‌رود به همین دلیل در پس‌زمینه جلد ترجمه فارسی، هر دو معنا (حسادت / کرکره) به‌صورت در هم تنیده و به حروف نستعلیق چاپ شده است.
در تو در تو
«این نقل، قصه است، گواهی نیست. در آن واقعیتی توصیف می‌شود که لزوما همانی نیست که خواننده خود با آن آشناست: مثلا نفرات پیاده‌نظام قشون فرانسه شماره نظامی خود را روی یخه پالتو سربازی خود نمی‌گذارند. همچنین در شرح وقایع اخیر اروپای غربی نبرد مهمی در رایشنفلز یا حوالی آن درج نشده است. با این همه، این کتاب درباره واقعیت مادی تمام عیاری است، یعنی هیچ اثری از تمثیل و استعاره در آن نیست. از این رو خواننده را فرا می‌خوانیم که غیر از اشیا و حرکات و حرف‌ها و رویدادهایی که برای او نقل شده است چیزی در آن نبیند و در پی معنایی بیشتر یا کمتر از آن نباشد که در زندگی خویش یا در مرگ خویش به آنها می‌دهد.»
آنچه خواندید توضیح خود روب -گری یه است بر قصه «در تو در تو» که به‌عنوان «یادآوری» در سرآغاز کتاب آمده است. توضیحی کاملا همسو با تلقی آلن روب -‌گری‌یه از واقعیت، به گواه آنچه در مقالاتش درباره رمان نو و در نقد رمان کلاسیک آمده است. در «تو در تو» از زاویه دید اول‌شخص روایت می‌شود و آغاز آن و شیوه راوی در شرح موقعیت خود از طریق اشیا و اصوات، یادآور رمان‌های بکت است. اینک بخشی از این رمان: «روی چوب روغن جلاخورده میز، غبار جای اشیای خرده‌ریزی را نشان گذاشته که مدت‌ها -ساعت‌ها، روزها، دقیقه‌ها، هفته‌ها- بر آن بوده و از آن پس جا‌به‌جا شده و جای پایه آنها مدت بیشتری به شکل دایره، مربع، مستطیل و شکل‌هایی نه به‌سادگی اینها، باقی‌مانده و تکه‌های برخی از آنها روی هم افتاده یا گویی به یک تکان دستمال دیگر محو یا نیمه‌محو شده است. هرجا کناره‌های شکلی آنقدر واضح باشد که بتوان آن شکل را با یقین تشخیص داد، آسان می‌توان خود شیء را، نه چندان دورتر، پیدا کرد.»
منوچهر بدیعی، یکی از گزیده‌کار‌ترین مترجمان ایرانی است؛ مترجمی که از آخرین ترجمه منتشرشده‌اش سال‌هاست که می‌گذرد و ماجرای ترجمه منتشرنشده‌اش از اولیس جیمز جویس را هم که دیگر در وادی ادبیات، کمتر کسی است که نداند. ترجمه‌ای که البته فصل هفدهم آن چندسال پیش منتشر شد اما امسال، سرانجام پس از سال‌ها ترجمه‌هایی تازه از منوچهر بدیعی، از طرف انتشارات نیلوفر منتشر شده است؛ ترجمه سه اثر از آلن روب -‌گری یه، از جمله ترجمه‌های تازه منتشرشده بدیعی است که معرفی آنها در ادامه می‌آید.

تکه ریسمان کتانی
«شاهد»، عنوان رمانی است از آلن روب -‌گری یه، نویسنده سرشناس رمان نو که پیش از این هم از او کارهایی به فارسی ترجمه شده است. رمان با سوت کشتی آغاز می‌شود و مسافری برکنار از دیگران که چشم دوخته بر کف کشتی، خاطره‌ای از کودکی را که بارها برایش نقل کرده‌اند به یاد می‌آورد و این به عقب رفتن ذهن بی‌اینکه در آغاز به آنچه باعثش بوده اشاره‌ای شود، اتفاق می‌افتد و چندسطر بعد و پس از تمام شدن فلاش‌بک است که می‌فهمیم عامل تداعی چه بوده است: «... بارها برایش این را تعریف کرده بودند. وقتی هنوز بچه بوده است -شاید 25 یا 30سال پیش از این- یک قوطی مقوایی بزرگ داشته است، یک قوطی کهنه کفش که در آن تکه‌های نخ و ریسمان جمع می‌کرده است. هرچه را دم دستش می‌آمده جمع نمی‌کرده است چون نه از نمونه‌های نخ و ریسمان نامرغوب خوشش می‌آمده و نه از نخ‌های کارکرده‌ای که ضایع شده یا چروک خورده یا ریش‌ریش شده باشد. هر تکه‌ای را هم که خیلی کوتاه بوده و دیگر به هیچ کاری نمی‌آمده دور می‌انداخته است.
این یکی حتما به درد می‌خورد. یک تکه ریسمان کتانی بی‌نقص بود که با دقت آن را به شکل هشت پیچ و تاب داده و چندتا مارپیچ اضافی هم روی گره انداخته بودند. ظاهرا طولش هم زیاد بود: دست‌کم یک متر یا حتی دو متر، حتما کسی پس از آنکه آن را به هم پیچانده بود تا بعدا به کار ببرد یا حتی در مجموعه‌اش بگذارد از روی سهو دور انداخته است. ماتیاس خم شد تا آن را بردارد. »
دوربین در تعقیب «آ»
دیگر رمان روب -‌گری یه که اخیرا با ترجمه منوچهر بدیعی منتشر شده، رمان «ژَلوزی» است؛ رمانی در 143صفحه که به شیوه‌ای سینمایی آغاز می‌شود و راوی همچون دوربین فیلمبرداری بعد از دادن نمایی از یک ساختمان حرکات شخصیتی به‌نام «آ» را که وارد اتاق می‌شود، تعقیب می‌کند: «اکنون «آ» از در داخلی که به راهروِ میانی باز می‌شود وارد اتاق شده است. به پنجره که چهارطاق است نگاه نمی‌کند که اگر نگاه می‌کرد می‌توانست از دمِ در این گوشه ایوان را ببیند. اینک برگشته است به طرف در تا آن را ببندد.
هنوز هم همان پیراهن یخه بسته بسیار چسبانی را پوشیده است که سر ناهار به تن داشت. کریستیان باز هم به او یادآوری کرده بود که لباس اگر کمتر تنگ باشد برای تحمل گرما بهتر است. اما «آ» فقط لبخند زده بود: از گرما عذابی نمی‌کشید، هوای بسیار گرم‌تر از این را هم -مثلا در اِفریقا- دیده بوده و همیشه در آن هوا تندرست مانده بوده است. از سرما هم نمی‌ترسید. هرجا باشد به همان راحتی سر خواهد کرد...» ژلوزی، عنوانی غیرقابل ترجمه است چراکه دو معنا دارد و در ترجمه ایهام واژه از میان می‌رود به همین دلیل در پس‌زمینه جلد ترجمه فارسی، هر دو معنا (حسادت / کرکره) به‌صورت در هم تنیده و به حروف نستعلیق چاپ شده است.
در تو در تو
«این نقل، قصه است، گواهی نیست. در آن واقعیتی توصیف می‌شود که لزوما همانی نیست که خواننده خود با آن آشناست: مثلا نفرات پیاده‌نظام قشون فرانسه شماره نظامی خود را روی یخه پالتو سربازی خود نمی‌گذارند. همچنین در شرح وقایع اخیر اروپای غربی نبرد مهمی در رایشنفلز یا حوالی آن درج نشده است. با این همه، این کتاب درباره واقعیت مادی تمام عیاری است، یعنی هیچ اثری از تمثیل و استعاره در آن نیست. از این رو خواننده را فرا می‌خوانیم که غیر از اشیا و حرکات و حرف‌ها و رویدادهایی که برای او نقل شده است چیزی در آن نبیند و در پی معنایی بیشتر یا کمتر از آن نباشد که در زندگی خویش یا در مرگ خویش به آنها می‌دهد.»
آنچه خواندید توضیح خود روب -گری یه است بر قصه «در تو در تو» که به‌عنوان «یادآوری» در سرآغاز کتاب آمده است. توضیحی کاملا همسو با تلقی آلن روب -‌گری‌یه از واقعیت، به گواه آنچه در مقالاتش درباره رمان نو و در نقد رمان کلاسیک آمده است. در «تو در تو» از زاویه دید اول‌شخص روایت می‌شود و آغاز آن و شیوه راوی در شرح موقعیت خود از طریق اشیا و اصوات، یادآور رمان‌های بکت است. اینک بخشی از این رمان: «روی چوب روغن جلاخورده میز، غبار جای اشیای خرده‌ریزی را نشان گذاشته که مدت‌ها -ساعت‌ها، روزها، دقیقه‌ها، هفته‌ها- بر آن بوده و از آن پس جا‌به‌جا شده و جای پایه آنها مدت بیشتری به شکل دایره، مربع، مستطیل و شکل‌هایی نه به‌سادگی اینها، باقی‌مانده و تکه‌های برخی از آنها روی هم افتاده یا گویی به یک تکان دستمال دیگر محو یا نیمه‌محو شده است. هرجا کناره‌های شکلی آنقدر واضح باشد که بتوان آن شکل را با یقین تشخیص داد، آسان می‌توان خود شیء را، نه چندان دورتر، پیدا کرد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.