|

مروری بر رمان‌های «پروفسور» و «مستأجر وایلدفل‌هال»

چرا باید برونته‌ها را خواند؟

در مقایسه دو رمان «پروفسور» و «مستاجر وایلدفل‌هال»، اولی از شارلوت و دومی از ان‌برونته به مفهومی مشترک در هر دو رمان برمی‌خوریم که هرکدام از خواهران در بستر داستانی و مضمونی متفاوتی به آن پرداخته‌اند: مضمون مقاومت، سرسختی نشان‌دادن و از رونرفتن در برابر دشواری‌هایی که قهرمانان هر دو رمان به آن دچار می‌شوند. قهرمان هر دو رمان، سخت خوددار و خودساخته‌اند و در عین اینکه حساسیت فوق‌العاده‌شان نسبت به پیرامون، آنها را گاه در معرض فروپاشی قرار می‌دهد، دست آخر پیروز از میدان انواع آزمایش‌ها بیرون می‌آیند. اما آنچه مهم‌تر است، فرآیندی است که در هریک از این رمان‌ها تا رسیدن به این پیروزی رخ می‌دهد و این همان چیزی است که هر دو رمان را خواندنی می‌کند و ربط مستقیم دارد با شگردهای داستان‌پردازی که خواهران برونته در آن مهارت دارند. اگر شارلوت برونته چنان‌که دیوید لاج در کتاب «هنر داستان‌نویسی» اشاره می‌کند استاد آشنایی‌زدایی است، ان‌برونته به گواه رمان خواندنی مستاجر وایلد‌فل‌هال، در ایجاد تعلیق و غافلگیرکردن خواننده تا آخرین سطرهای رمان، چیره‌دست است و همچنین در اینکه روایت در روایت را در دل روایتی مبتنی بر نامه‌نگاری بگنجاند و یادمان باشد که اینها همه در یک رمان رئالیستی قرن نوزدهمی است که اتفاق می‌افتد؛ در ادبیات این روزهای ما با حجم انبوهی از آثار آپارتمانی و آثاری که در آنها به شرح فلاکت‌های زنان پرداخته می‌شود و به ظلمی که از طرف مردان به زنان وارد می‌شود، خواندن رمانی چون مستاجر وایلدفل‌‌هال از این جهت ضروری می‌نماید که این اصل به ظاهر بدیهی اما بی‌اهمیت انگاشته را یادآوری می‌کند که ادبیات تنها به صرف شرح مجموعه‌ای از مصایبی که نویسنده خود از سر گذرانده یا از کسانی که این مصایب را از سر گذرانده‌اند شنیده است، محقق نمی‌شود و دیگر اینکه با محصورکردن بخش‌های عمده یک رمان به فضاهای بسته مثل چاردیواری خانه هم می‌توان رمانی خواندنی و جاندار نوشت. در سراسر مستاجر وایلدفل‌هال، شاهد هیچ ماجرای هیجان‌انگیز و افت و خیزهای عجیب و غریبی نیستیم و با این حال منتظریم ببینیم آخرِ کار چه می‌شود. توانایی نویسنده در ایجاد انتظار و واداشتن خواننده به قضاوت‌های اشتباه و غافلگیرشدنش در پایان، وقتی پی به اشتباه‌بودن قضاوت خود می‌برد و صحنه‌پردازی‌ها و ایجاد موقعیت‌های خطیر و نحوه گره‌افکنی در جای‌جای رمان، اینها همه آن چیزهایی است که از رمانی که بخش عمده آن در فضاهای بسته و محیط داخل خانه می‌گذرد، رمانی باطراوت و خواندنی ساخته. رمانی که خواننده از خواندن آن احساس ملال نمی‌کند. بیشتر رمان مستاجر وایلدفل‌هال شرح یک بحران خانوادگی است و کشمکش قهرمان زن رمان با شوهری عیاش و البته موقعیت دشواری که او با فرار از خانه شوهر گرفتار آن می‌شود. بخش اول رمان، روایت مردی است که با قهرمان زن رمان آشنا شده. بخش میانی یادداشت‌های روزانه قهرمان زن است در سال‌هایی که با شوهرش زندگی می‌کرده است. این بخش میانی، تابلوهایی است از زندگی روزانه زن و شوهری که رابطه‌شان بحرانی است و زن می‌کوشد که این بحران را هر طور شده برطرف و شوهرش را به زندگی پایبند کند. مهارت نویسنده در داستان‌پردازی و رئالیسم صریح و بی‌رحمانه او در همین بخش و البته همان ایجاد تعلیق و انتظار که به آن اشاره شد، همین بخش را که بیشترش هم در فضای بسته خانه می‌گذرد به یکی از خواندنی‌ترین بخش‌های رمان بدل کرده است.
می‌رسیم به پروفسور شارلوت برونته که اولین رمان اوست و البته آخرین رمانی که از این نویسنده منتشر شد، چراکه وقتی شارلوت برونته این رمان را نوشت و به ناشران مختلفی داد، هیچ‌یک حاضر به چاپ آن نبودند و پس از مرگ او و شهرتش به واسطه رمان‌های دیگرش بود که این رمان منتشر شد. پروفسور، داستان مردی است که به جست‌وجوی کار، سختی‌های گوناگونی را از سر می‌گذراند. تصاویر دقیق رئالیستی شارلوت برونته از کار در کارخانه و همچنین محیط آموزشی و ظرافت‌هایش در شخصیت‌پردازی و توصیف روحیات آدم‌ها از طریق تعابیر بدیع در وصف روحیات و خلق‌وخوی آنها، از مهم‌ترین ویژگی‌های رمان پروفسور است. دیوید لاج، وقتی از آشنایی‌زدایی سخن می‌گوید، به‌طور مشخص به رمان «ویلت» که آخرین رمان شارلوت برونته است اشاره می‌کند، اما با خواندن پروفسور درمی‌یابیم که شارلوت برونته از همان آغاز کار نویسندگی‌اش به این تکنیک، گوشه‌چشمی داشته است؛ نمونه‌اش آشنایی‌زدایی او از جهان زنانه مدرسه دخترانه‌ای است که راوی رمان در آن درس می‌دهد. جهانی که راوی نخست تصوراتی رمانتیک و زیبا از آن دارد و وقتی از نزدیک با آن مواجه می‌شود آن را به گونه‌ای دیگر می‌یابد. چنان‌که در مقدمه مترجم بر ترجمه فارسی رمان پروفسور می‌خوانیم، شارلوت برونته خود درباره این رمان و دلیل استقبال‌نکردن ناشران از آن گفته است: «من این رمان را موقعی نوشتم که دیگر انشا‌نویسی‌های پرزرق‌وبرق و دورودراز را کنار گذاشته و به نثر بی‌پیرایه و صمیمانه روی آورده بودم... به خودم می‌گفتم که قهرمان داستانم باید همان‌طور راه خود را در زندگی‌اش بگشاید که من در زندگی واقعی شاهد بوده‌ام... اما متوجه شدم که ناشران زیاد با من موافق نیستند و مطالب خیالی و شاعرانه‌تر را ترجیح می‌دهند، مطالبی سازگارتر با سوداهای ساخته و پرداخته، غریزه‌های تب‌آلود، احساس‌های لطیف، والا، غیرخاکی و... خلاصه، فهمیدم که اگر نوشته‌ام را دور نریزم هیچ وقت نمی‌فهمم چه انبانی از احساس و شور و حال در سینه‌ها نهفته است که حتی فکرم به آن قد نمی‌داده. می‌گویند کسانی که اهل تجارت‌اند معمولا واقعیات را ترجیح می‌دهند، اما خیلی وقت‌ها، پای امتحان که به میان می‌آید، این گفته نقض می‌شود. گویا در پس ظواهر آرام و متین، نوعی میل به جنبه‌های ناآرام و شگفت‌آور و هیجان‌انگیز و خیره‌کننده و پرسوزوگداز و عجیب و غریب نهفته است.»
در مقایسه دو رمان «پروفسور» و «مستاجر وایلدفل‌هال»، اولی از شارلوت و دومی از ان‌برونته به مفهومی مشترک در هر دو رمان برمی‌خوریم که هرکدام از خواهران در بستر داستانی و مضمونی متفاوتی به آن پرداخته‌اند: مضمون مقاومت، سرسختی نشان‌دادن و از رونرفتن در برابر دشواری‌هایی که قهرمانان هر دو رمان به آن دچار می‌شوند. قهرمان هر دو رمان، سخت خوددار و خودساخته‌اند و در عین اینکه حساسیت فوق‌العاده‌شان نسبت به پیرامون، آنها را گاه در معرض فروپاشی قرار می‌دهد، دست آخر پیروز از میدان انواع آزمایش‌ها بیرون می‌آیند. اما آنچه مهم‌تر است، فرآیندی است که در هریک از این رمان‌ها تا رسیدن به این پیروزی رخ می‌دهد و این همان چیزی است که هر دو رمان را خواندنی می‌کند و ربط مستقیم دارد با شگردهای داستان‌پردازی که خواهران برونته در آن مهارت دارند. اگر شارلوت برونته چنان‌که دیوید لاج در کتاب «هنر داستان‌نویسی» اشاره می‌کند استاد آشنایی‌زدایی است، ان‌برونته به گواه رمان خواندنی مستاجر وایلد‌فل‌هال، در ایجاد تعلیق و غافلگیرکردن خواننده تا آخرین سطرهای رمان، چیره‌دست است و همچنین در اینکه روایت در روایت را در دل روایتی مبتنی بر نامه‌نگاری بگنجاند و یادمان باشد که اینها همه در یک رمان رئالیستی قرن نوزدهمی است که اتفاق می‌افتد؛ در ادبیات این روزهای ما با حجم انبوهی از آثار آپارتمانی و آثاری که در آنها به شرح فلاکت‌های زنان پرداخته می‌شود و به ظلمی که از طرف مردان به زنان وارد می‌شود، خواندن رمانی چون مستاجر وایلدفل‌‌هال از این جهت ضروری می‌نماید که این اصل به ظاهر بدیهی اما بی‌اهمیت انگاشته را یادآوری می‌کند که ادبیات تنها به صرف شرح مجموعه‌ای از مصایبی که نویسنده خود از سر گذرانده یا از کسانی که این مصایب را از سر گذرانده‌اند شنیده است، محقق نمی‌شود و دیگر اینکه با محصورکردن بخش‌های عمده یک رمان به فضاهای بسته مثل چاردیواری خانه هم می‌توان رمانی خواندنی و جاندار نوشت. در سراسر مستاجر وایلدفل‌هال، شاهد هیچ ماجرای هیجان‌انگیز و افت و خیزهای عجیب و غریبی نیستیم و با این حال منتظریم ببینیم آخرِ کار چه می‌شود. توانایی نویسنده در ایجاد انتظار و واداشتن خواننده به قضاوت‌های اشتباه و غافلگیرشدنش در پایان، وقتی پی به اشتباه‌بودن قضاوت خود می‌برد و صحنه‌پردازی‌ها و ایجاد موقعیت‌های خطیر و نحوه گره‌افکنی در جای‌جای رمان، اینها همه آن چیزهایی است که از رمانی که بخش عمده آن در فضاهای بسته و محیط داخل خانه می‌گذرد، رمانی باطراوت و خواندنی ساخته. رمانی که خواننده از خواندن آن احساس ملال نمی‌کند. بیشتر رمان مستاجر وایلدفل‌هال شرح یک بحران خانوادگی است و کشمکش قهرمان زن رمان با شوهری عیاش و البته موقعیت دشواری که او با فرار از خانه شوهر گرفتار آن می‌شود. بخش اول رمان، روایت مردی است که با قهرمان زن رمان آشنا شده. بخش میانی یادداشت‌های روزانه قهرمان زن است در سال‌هایی که با شوهرش زندگی می‌کرده است. این بخش میانی، تابلوهایی است از زندگی روزانه زن و شوهری که رابطه‌شان بحرانی است و زن می‌کوشد که این بحران را هر طور شده برطرف و شوهرش را به زندگی پایبند کند. مهارت نویسنده در داستان‌پردازی و رئالیسم صریح و بی‌رحمانه او در همین بخش و البته همان ایجاد تعلیق و انتظار که به آن اشاره شد، همین بخش را که بیشترش هم در فضای بسته خانه می‌گذرد به یکی از خواندنی‌ترین بخش‌های رمان بدل کرده است.
می‌رسیم به پروفسور شارلوت برونته که اولین رمان اوست و البته آخرین رمانی که از این نویسنده منتشر شد، چراکه وقتی شارلوت برونته این رمان را نوشت و به ناشران مختلفی داد، هیچ‌یک حاضر به چاپ آن نبودند و پس از مرگ او و شهرتش به واسطه رمان‌های دیگرش بود که این رمان منتشر شد. پروفسور، داستان مردی است که به جست‌وجوی کار، سختی‌های گوناگونی را از سر می‌گذراند. تصاویر دقیق رئالیستی شارلوت برونته از کار در کارخانه و همچنین محیط آموزشی و ظرافت‌هایش در شخصیت‌پردازی و توصیف روحیات آدم‌ها از طریق تعابیر بدیع در وصف روحیات و خلق‌وخوی آنها، از مهم‌ترین ویژگی‌های رمان پروفسور است. دیوید لاج، وقتی از آشنایی‌زدایی سخن می‌گوید، به‌طور مشخص به رمان «ویلت» که آخرین رمان شارلوت برونته است اشاره می‌کند، اما با خواندن پروفسور درمی‌یابیم که شارلوت برونته از همان آغاز کار نویسندگی‌اش به این تکنیک، گوشه‌چشمی داشته است؛ نمونه‌اش آشنایی‌زدایی او از جهان زنانه مدرسه دخترانه‌ای است که راوی رمان در آن درس می‌دهد. جهانی که راوی نخست تصوراتی رمانتیک و زیبا از آن دارد و وقتی از نزدیک با آن مواجه می‌شود آن را به گونه‌ای دیگر می‌یابد. چنان‌که در مقدمه مترجم بر ترجمه فارسی رمان پروفسور می‌خوانیم، شارلوت برونته خود درباره این رمان و دلیل استقبال‌نکردن ناشران از آن گفته است: «من این رمان را موقعی نوشتم که دیگر انشا‌نویسی‌های پرزرق‌وبرق و دورودراز را کنار گذاشته و به نثر بی‌پیرایه و صمیمانه روی آورده بودم... به خودم می‌گفتم که قهرمان داستانم باید همان‌طور راه خود را در زندگی‌اش بگشاید که من در زندگی واقعی شاهد بوده‌ام... اما متوجه شدم که ناشران زیاد با من موافق نیستند و مطالب خیالی و شاعرانه‌تر را ترجیح می‌دهند، مطالبی سازگارتر با سوداهای ساخته و پرداخته، غریزه‌های تب‌آلود، احساس‌های لطیف، والا، غیرخاکی و... خلاصه، فهمیدم که اگر نوشته‌ام را دور نریزم هیچ وقت نمی‌فهمم چه انبانی از احساس و شور و حال در سینه‌ها نهفته است که حتی فکرم به آن قد نمی‌داده. می‌گویند کسانی که اهل تجارت‌اند معمولا واقعیات را ترجیح می‌دهند، اما خیلی وقت‌ها، پای امتحان که به میان می‌آید، این گفته نقض می‌شود. گویا در پس ظواهر آرام و متین، نوعی میل به جنبه‌های ناآرام و شگفت‌آور و هیجان‌انگیز و خیره‌کننده و پرسوزوگداز و عجیب و غریب نهفته است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.