|

انتخابات؛ نسیم تغییر در افغانستان

محمدحسین عمادی . مشاور بین‌المللی در بازسازی افغانستان

سرانجام پس از دوماه کارزار انتخاباتی و دوروز سکوت تبلیغاتی، مردم افغانستان به پای صندوق‌های رای رفتند تا پس از 13سال ریاست‌جمهوری حامد کرزای و در آستانه خروج نیروهای بین‌المللی، سرنوشت خود را با تعیین جانشین وی رقم زنند. بدون شک این انتخابات و نتایج آن یکی از سرنوشت‌ساز‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر افغانستان خواهد بود. همانطور که ملت افغانستان در آستانه آزمونی دشوار قرار گرفته است، جامعه جهانی، سازمان‌های بین‌المللی و کشورهای دخیل در امور افغانستان نیز در حال حاضر با دلهره و تردید آماده‌اند آنچه در این 13سال کاشته‌اند را درو کنند. از هم‌اکنون برخی از تحلیلگران و حتی رهبران سیاسی جهان، با تکیه بر تجارب تلخ تاریخ معاصر این کشور، با شک و بدبینی به فرآیند رای‌گیری و نتایج انتخابات نگریسته و معتقدند انتخابات به مرحله دوم کشیده خواهد شد و تخلفات انتخاباتی دستاویزی برای کاندیداها و طرفدارانشان خواهد شد تا بار دیگر به جنگ داخلی و بی‌ثباتی دولت نوپای افغانستان دامن بزنند. عده‌ای نیز با خوشبینی منتظرند ملت افغانستان با رعایت اصول دموکراسی سکان هدایت کشور را خود به دست گرفته و بدون دخالت‌های خارجی مسیر استقلال و توسعه را طی کنند. اما اگر حتی اندکی با تاریخ چندهزارساله افغانستان آشنا باشیم و پیچیدگی‌های قومی، سیاسی و اجتماعی معاصر این مرزوبوم را بشناسیم، می‌دانیم که نمی‌توان از این انتخابات و کاندیداهای موجود انتظار یک تحول ساختاری داشت یا از درون صندوق‌های رای انتظار معجزه را داشت. دغدغه اصلی نگارنده که خود در چندسال گذشته به‌صورت مستقیم و مستمر با سازمان‌های بین‌المللی در فرآیند سیاستگذاری و بازسازی افغانستان شرکت داشته، پیش‌بینی نتیجه انتخابات و آثار آن نیست بلکه تحلیل روند تغییرات و یافتن نشانه‌هایی از تحول کیفی در کنش سیاسی - اجتماعی مردم افغانستان در فرآیند انتخابات است. بر اساس مشاهدات از این دوره انتخابات معتقدم که ملت افغانستان، با وجود تمام مشکلات و مسایل پیش‌رو، با احتیاط فراوان در مسیر توسعه آگاهانه گام‌های مهم و بلندی برداشته که خود نشانه‌هایی از امید است. جای پای برخی از گام‌های بلند این توسعه انسانی را می‌توان از روزنه انتخابات و به شرح زیر بیان کرد:
١- خفیف‌شدن گرایشات قومی نسبت به گرایشات سیاسی و منافع گروهی: بارزترین ویژگی اجتماعی- سیاسی افغانستان، قومی‌بودن آن است که در چند قرن اخیر اصلی‌ترین نقش را در تحولات سیاسی تاریخ آن و شکل‌گیری حکومت‌ها بازی کرده است؛ عنصری حتی قوی‌تر از مذهب که هرگاه پا به میدان سیاسی گذاشته تمام معادلات را به‌نفع خود تغییر داده است. اما در این دور از انتخابات، به‌طور چشمگیری گرایشات، اختلافات و مرزبندی‌های سیاسی و فکری در بین گروه‌های قومی هم‌تبار باعث شد که وجه غالب قومی تغییر یافته و این اختلاف و تفاوت در بین گروه‌های هم‌تبار بر سر منافع سیاسی، حزبی و گروهی پیش ‌آید. گستردگی تنوع در بین مردم و گروه‌های هم‌تبار در 12سال گذشته عملا باعث شده کانون‌های نژادی در مقایسه با قطب‌های اصلی سیاسی قدرت که به‌دنبال کسب رای بیشتر هستند به‌طور نسبی کمرنگ‌تر از قبل شوند.
٢- پررنگ‌شدن نقش و جایگاه مردم در اهداف و شعارهای انتخاباتی و تسلیم کاندیداها در قبال خواست مردم: در انتخابات قبل، بیلبوردها صرفا به انعکاس شعارهای ملی، اهداف کلی و آرمان‌های ایدئولوژیک اختصاص داشت که عملا تعهدی در قبال شهروند و رای‌دهنده را ایجاد نمی‌کرد، اما بیلبوردهای غول‌پیکر و آگهی‌های انتخاباتی و میتینگ‌های پرهزینه این دور از انتخابات بیانگر تعهدی مشخص نسبت به عموم شهروندان در امور اقتصادی و رفاهی است و کاندیداها در مناظره‌های پربیننده تلویزیونی برنامه خاص خود را در قبال بهبود اقتصادی، رفاهی عامه مردم به‌خصوص گروه جوانان و زنان بیان می‌کردند.
٣- نقش بارز رسانه‌های خصوصی و تاثیر شبکه‌های اجتماعی در رقابت‌های انتخاباتی: وجود بیش از 37شبکه فعال تلویزیون خصوصی و ده‌ها شبکه رادیویی و روزنامه، در کشوری که بیش از سه‌چهارم جمعیت آن در روستاها زندگی می‌کنند و از نعمت سواد بی‌بهره‌اند، قدرت پوشش‌دهی و تاثیر‌گذاری رسانه‌ها را زیر سوال می‌برد. اما پخش مناظره‌های پرچالش بین کاندیداها از شبکه‌های تلویزیونی نشان داد که اهمیت دادن به سرنوشت آینده کشور می‌تواند شهروندان شهرهای بزرگ را همچون سریال‌های پرتماشاچی هندی و ترکیه‌ای که خیابان‌های شهر را خلوت می‌کند پای تلویزیون میخکوب کند. باوجود همه مشکلات و ناتوانی برخی از کانال‌های تلویزیونی در ایفای نقش بی‌طرفانه و عادلانه خود در کوران فعالیت‌های تبلیغاتی، بار دیگر این واقعیت عیان شد که چگونه رسانه‌ها می‌توانند به‌عنوان رکنی از ارکان مردمسالاری نقش موثری در روند تحول اجتماعی-سیاسی بازی کنند.
٤- حضور متشکل و پررنگ جوانان و زنان در فعالیت‌های انتخاباتی: در دوماه گذشته جوانان افغان (از هر گروه قومی) با تجربه محدود انتخاباتی خود نه‌تنها از تفاوت‌ها بحران نیافریدند بلکه معرکه‌های انتخاباتی کاندیداها را به میدانی برای آزمون صبر و شکیبایی خود و عرصه‌ای برای یادگیری و تعلیمات اولیه سیاسی تبدیل کردند. محافل آموزشی و دانشگاه‌ها به محلی برای تضارب افکار و عقاید تبدیل شده بود تا نسل آینده افغانستان بیاموزد که اولین شرط ورود به عرصه مردمسالاری صبر و تحمل در مقابل ایده‌های مخالف است. میزگردهای انتخاباتی جوانان افغان به‌خوبی نشان داد که این نسل حساب خود را اساسا از نسل گذشته و شیوه نگرش طالبان جدا کرده است.
٥- استقبال بی‌هراس مردم از ثبت‌نام و مشارکت در انتخابات: مهم‌تر از همه عناصر گفته‌شده رغبت و گرایش مردم برای حضور در صحنه پیکار انتخاباتی است. در کشوری که بیش از سه‌چهارم جمعیت در روستاهای دور از دسترس زندگی می‌کنند، رای‌دادن پذیرش خطر (حمله طالبان) را به‌همراه دارد و جهت ثبت‌نام و حتی گرفتن مجوز رای‌دهی (توسط کمیسیون مستقل انتخابات) باید ساعت‌ها در صف طویل به انتظار ایستاد، در کشوری که دوران ملت‌سازی طی نشده و دولت نوپا اعتماد ملی را به خود جلب نکرده و حتی توان برگزاری یک انتخابات سالم و عادلانه را ندارد، قطعا نمی‌توان هجوم ملت به صندوق‌های رای را انتظار داشت. در این شرایط بسیار دشوار تاکنون میلیون‌هانفر ثبت‌نام کرده‌اند و امید می‌رود نزدیک به 13میلیون‌نفر (نیمی از واجدان شرایط) پای صندوق‌های رای بیایند که این خود نشان‌دهنده دهن‌کجی ملت افغانستان به «طالبان» بوده و نشانگر همت و عزم ملت افغانستان برای آینده بهتر و سرنوشت روشن‌تر از طریق «برگه رای» و نه «تیغ شمشیر» است.
سرانجام پس از دوماه کارزار انتخاباتی و دوروز سکوت تبلیغاتی، مردم افغانستان به پای صندوق‌های رای رفتند تا پس از 13سال ریاست‌جمهوری حامد کرزای و در آستانه خروج نیروهای بین‌المللی، سرنوشت خود را با تعیین جانشین وی رقم زنند. بدون شک این انتخابات و نتایج آن یکی از سرنوشت‌ساز‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر افغانستان خواهد بود. همانطور که ملت افغانستان در آستانه آزمونی دشوار قرار گرفته است، جامعه جهانی، سازمان‌های بین‌المللی و کشورهای دخیل در امور افغانستان نیز در حال حاضر با دلهره و تردید آماده‌اند آنچه در این 13سال کاشته‌اند را درو کنند. از هم‌اکنون برخی از تحلیلگران و حتی رهبران سیاسی جهان، با تکیه بر تجارب تلخ تاریخ معاصر این کشور، با شک و بدبینی به فرآیند رای‌گیری و نتایج انتخابات نگریسته و معتقدند انتخابات به مرحله دوم کشیده خواهد شد و تخلفات انتخاباتی دستاویزی برای کاندیداها و طرفدارانشان خواهد شد تا بار دیگر به جنگ داخلی و بی‌ثباتی دولت نوپای افغانستان دامن بزنند. عده‌ای نیز با خوشبینی منتظرند ملت افغانستان با رعایت اصول دموکراسی سکان هدایت کشور را خود به دست گرفته و بدون دخالت‌های خارجی مسیر استقلال و توسعه را طی کنند. اما اگر حتی اندکی با تاریخ چندهزارساله افغانستان آشنا باشیم و پیچیدگی‌های قومی، سیاسی و اجتماعی معاصر این مرزوبوم را بشناسیم، می‌دانیم که نمی‌توان از این انتخابات و کاندیداهای موجود انتظار یک تحول ساختاری داشت یا از درون صندوق‌های رای انتظار معجزه را داشت. دغدغه اصلی نگارنده که خود در چندسال گذشته به‌صورت مستقیم و مستمر با سازمان‌های بین‌المللی در فرآیند سیاستگذاری و بازسازی افغانستان شرکت داشته، پیش‌بینی نتیجه انتخابات و آثار آن نیست بلکه تحلیل روند تغییرات و یافتن نشانه‌هایی از تحول کیفی در کنش سیاسی - اجتماعی مردم افغانستان در فرآیند انتخابات است. بر اساس مشاهدات از این دوره انتخابات معتقدم که ملت افغانستان، با وجود تمام مشکلات و مسایل پیش‌رو، با احتیاط فراوان در مسیر توسعه آگاهانه گام‌های مهم و بلندی برداشته که خود نشانه‌هایی از امید است. جای پای برخی از گام‌های بلند این توسعه انسانی را می‌توان از روزنه انتخابات و به شرح زیر بیان کرد:
١- خفیف‌شدن گرایشات قومی نسبت به گرایشات سیاسی و منافع گروهی: بارزترین ویژگی اجتماعی- سیاسی افغانستان، قومی‌بودن آن است که در چند قرن اخیر اصلی‌ترین نقش را در تحولات سیاسی تاریخ آن و شکل‌گیری حکومت‌ها بازی کرده است؛ عنصری حتی قوی‌تر از مذهب که هرگاه پا به میدان سیاسی گذاشته تمام معادلات را به‌نفع خود تغییر داده است. اما در این دور از انتخابات، به‌طور چشمگیری گرایشات، اختلافات و مرزبندی‌های سیاسی و فکری در بین گروه‌های قومی هم‌تبار باعث شد که وجه غالب قومی تغییر یافته و این اختلاف و تفاوت در بین گروه‌های هم‌تبار بر سر منافع سیاسی، حزبی و گروهی پیش ‌آید. گستردگی تنوع در بین مردم و گروه‌های هم‌تبار در 12سال گذشته عملا باعث شده کانون‌های نژادی در مقایسه با قطب‌های اصلی سیاسی قدرت که به‌دنبال کسب رای بیشتر هستند به‌طور نسبی کمرنگ‌تر از قبل شوند.
٢- پررنگ‌شدن نقش و جایگاه مردم در اهداف و شعارهای انتخاباتی و تسلیم کاندیداها در قبال خواست مردم: در انتخابات قبل، بیلبوردها صرفا به انعکاس شعارهای ملی، اهداف کلی و آرمان‌های ایدئولوژیک اختصاص داشت که عملا تعهدی در قبال شهروند و رای‌دهنده را ایجاد نمی‌کرد، اما بیلبوردهای غول‌پیکر و آگهی‌های انتخاباتی و میتینگ‌های پرهزینه این دور از انتخابات بیانگر تعهدی مشخص نسبت به عموم شهروندان در امور اقتصادی و رفاهی است و کاندیداها در مناظره‌های پربیننده تلویزیونی برنامه خاص خود را در قبال بهبود اقتصادی، رفاهی عامه مردم به‌خصوص گروه جوانان و زنان بیان می‌کردند.
٣- نقش بارز رسانه‌های خصوصی و تاثیر شبکه‌های اجتماعی در رقابت‌های انتخاباتی: وجود بیش از 37شبکه فعال تلویزیون خصوصی و ده‌ها شبکه رادیویی و روزنامه، در کشوری که بیش از سه‌چهارم جمعیت آن در روستاها زندگی می‌کنند و از نعمت سواد بی‌بهره‌اند، قدرت پوشش‌دهی و تاثیر‌گذاری رسانه‌ها را زیر سوال می‌برد. اما پخش مناظره‌های پرچالش بین کاندیداها از شبکه‌های تلویزیونی نشان داد که اهمیت دادن به سرنوشت آینده کشور می‌تواند شهروندان شهرهای بزرگ را همچون سریال‌های پرتماشاچی هندی و ترکیه‌ای که خیابان‌های شهر را خلوت می‌کند پای تلویزیون میخکوب کند. باوجود همه مشکلات و ناتوانی برخی از کانال‌های تلویزیونی در ایفای نقش بی‌طرفانه و عادلانه خود در کوران فعالیت‌های تبلیغاتی، بار دیگر این واقعیت عیان شد که چگونه رسانه‌ها می‌توانند به‌عنوان رکنی از ارکان مردمسالاری نقش موثری در روند تحول اجتماعی-سیاسی بازی کنند.
٤- حضور متشکل و پررنگ جوانان و زنان در فعالیت‌های انتخاباتی: در دوماه گذشته جوانان افغان (از هر گروه قومی) با تجربه محدود انتخاباتی خود نه‌تنها از تفاوت‌ها بحران نیافریدند بلکه معرکه‌های انتخاباتی کاندیداها را به میدانی برای آزمون صبر و شکیبایی خود و عرصه‌ای برای یادگیری و تعلیمات اولیه سیاسی تبدیل کردند. محافل آموزشی و دانشگاه‌ها به محلی برای تضارب افکار و عقاید تبدیل شده بود تا نسل آینده افغانستان بیاموزد که اولین شرط ورود به عرصه مردمسالاری صبر و تحمل در مقابل ایده‌های مخالف است. میزگردهای انتخاباتی جوانان افغان به‌خوبی نشان داد که این نسل حساب خود را اساسا از نسل گذشته و شیوه نگرش طالبان جدا کرده است.
٥- استقبال بی‌هراس مردم از ثبت‌نام و مشارکت در انتخابات: مهم‌تر از همه عناصر گفته‌شده رغبت و گرایش مردم برای حضور در صحنه پیکار انتخاباتی است. در کشوری که بیش از سه‌چهارم جمعیت در روستاهای دور از دسترس زندگی می‌کنند، رای‌دادن پذیرش خطر (حمله طالبان) را به‌همراه دارد و جهت ثبت‌نام و حتی گرفتن مجوز رای‌دهی (توسط کمیسیون مستقل انتخابات) باید ساعت‌ها در صف طویل به انتظار ایستاد، در کشوری که دوران ملت‌سازی طی نشده و دولت نوپا اعتماد ملی را به خود جلب نکرده و حتی توان برگزاری یک انتخابات سالم و عادلانه را ندارد، قطعا نمی‌توان هجوم ملت به صندوق‌های رای را انتظار داشت. در این شرایط بسیار دشوار تاکنون میلیون‌هانفر ثبت‌نام کرده‌اند و امید می‌رود نزدیک به 13میلیون‌نفر (نیمی از واجدان شرایط) پای صندوق‌های رای بیایند که این خود نشان‌دهنده دهن‌کجی ملت افغانستان به «طالبان» بوده و نشانگر همت و عزم ملت افغانستان برای آینده بهتر و سرنوشت روشن‌تر از طریق «برگه رای» و نه «تیغ شمشیر» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.