|

جستارهای اولیه باختین

شرق: میخاییل باختین متفکر و نظریه‌پرداز مشهور روس است که در ایران هم شناخته می‌شود و آثاری از او به فارسی منتشر شده است. باختین بیش از هر چیز با مفاهیمی چون مکالمه‌گرایی و چندصدایی شناخته می‌شود و آرای او تأثیر بسزایی در نقد و نظریه ادبی داشته‌اند. به‌تازگی کتابی از باختین با عنوان «هنر و پاسخ‌گویی» با ترجمه سعید صلح‌جو در نشر نیلوفر منتشر شده که از چند حیث اثری متمایز با دیگر آثار باختین است. مایکل هولکوییست در پیش‌گفتار کتاب به وجه تمایز این کتاب با دیگر آثار باختین اشاره کرده و می‌گوید شاید همین موضوع باعث شود خواننده آشنا با باختین در گام اول مواجهه با این کتاب احساس کند با باختین دیگری روبه‌رو است.
جستارهای گردآمده در این کتاب همگی از نوشته‌های اولیه باختین به شمار می‌روند و همان‌طور که گفته شد در برخی جوانب با دیگر آثار باختین متمایزند. هولکوییست درباره وجه تمایز این جستارها نوشته: «چه‌بسا خوانندگان نخست چنین گمان برند که به علت سبک این جستارها با یک باختین جدید رویارو شده‌اند. یکی از دلایل محبوبیت آنی باختین نزد طیف وسیع و گوناگونی از خوانندگان این است که او را -حداقل در قیاس با دیگر نظریه‌پردازانی که اکنون برای جلب توجهات رقابت می‌کنند- مؤلفی آسان‌خوان یافته‌اند. اما متن‌های این مجلد بس دشوارند و چنان قدرت سنتز و دانشوری و بردباری عمیقی از خوانندگان طلب می‌کنند که در آثار پیشین او نیاز چندانی به آنان نبوده است». هولکوییست همچنین می‌گوید بسیاری از اصطلاحات و مفاهیمی که باختین در این جستارها به کار گرفته، امروز دیگر از رواج افتاده‌اند. «در زمانه‌ای که دیر‌زمانی‌ست مؤلف را مرده می‌پندارند و واژه‌های قهرمان و زیبایی‌شناسی با طنین زمان‌سرآمده‌ای در گوش‌ها زنگ می‌زنند، تک‌نگاری طول و دراز مؤلف و قهرمان در جریان کنشگری زیباشناختی، قوه تخیل و همدلی افزون‌تری را از خوانندگان طلب می‌کند». با‌این‌حال، خواننده‌ای که دشواری خواندن این جستارها را تاب بیاورد، فهمی عمیق‌تر و دقیق‌تر از باختین به دست خواهد آورد.
هولکوییست می‌گوید موضوع اصلی این آثار عبارت است از آرشیتکتونیک، اصطلاحی که در اندیشه باختین و در بافتارهایی که به کار گرفته می‌شود مدام معنایی جدید به خود می‌گیرد. اما در قدم‌های آغازین آرشیتکتونیک را به عنوان پرسش‌های مرتبط با ساختمان و شیوه سازمندی یک چیز دانست. درواقع آرشیتکتونیک در این جستارها زمینه‌ای برای باختین فراهم می‌آورد تا از دو موضوع مرتبط بحث کند. نخست اینکه نسبت‌های بین سوژه‌های زنده چگونه تحت مقولات «من» و «دیگری» سامان می‌یابد. دوم اینکه مؤلفان چگونه از دل نسبتی که با قهرمانان خود می‌سازند نوعی کلیت آزمایشی را شکل می‌دهند که متن نام می‌گیرد. هولکوییست همچنین می‌گوید زیبایی‌شناسی دیگر مبحث اصلی این جستارهاست و باختین زیبایی‌شناسی را زیرمجموعه آرشیتکتونیک تلقی می‌کند: «آرشیتکتونیک یعی مطالعه کلی چگونگی ارتباط باشنده‌ها با یکدیگر، اما زیبایی‌شناسی به مسئله کمال‌بخشی یا چگونگی تشکل‌یافتگی جزء‌ها در قالب کل‌ها مربوط می‌شود. کلیت یا کمال‌بخشی همواره اینجا همچون یک اصطلاح نسبی فهمیده می‌شود: کمال‌بخشی از منظر باختین، دقیقا کمال‌بخشی از دید یک ناظر است. در ادامه آشکار خواهد شد که کلیت داستانی‌ست که تنها می‌تواند از یک دیدگاه خاص و جزئی‌نگر آفریده شود».
در کتاب، نخستین متن منتشر‌شده باختین با عنوان «هنر و پاسخ‌گویی» هم آمده که در بخشی از آن می‌خوانیم: «آنگاه که انسان در وادی هنر است، از وادی حیات به دور می‌افتد و آنگاه که در وادی حیات، از وادی هنر. هیچ نشانی از وحدت این دو عرصه و هیچ نشانی از هم‌آمیزی آنان در قالب وحدت یک شخص واحد نیست. پیوند درونی بن‌مایه‌های سازنده یک شخص را چه تضمین می‌کند؟ تنها وحدت پاسخ‌گویی. من باید در قبال آنچه در هنر تجربه کرده‌ام و دریافته‌ام به حیات خویشتن پاسخ دهم، تا تجربه‌ها و دریافته‌هایم در حیات من بی‌اثر نمانند. اما پاسخ‌گویی، تقصیر یا پذیرش کوتاهی را نیز دربردارد. هنر و حیات نه فقط پاسخ‌گویی متقابل، که باید قصور و کوتاهیِ متقابلِ خود را نیز گردن بگیرند. شاعر نباید از یاد ببرد که شعرش مقصر ملال و ابتذال حیات است، و انسانِ حیات روزمره نیز باید بداند که میل او به غیر انتقادی بودن و عدم جدیت دل‌مشغولی‌های حیات او، سترونی هنر را سبب می‌شود. انسان باید سراپا پاسخ‌گو شود: همه مؤلفه‌های سازنده او، نه‌تنها باید در زنجیره زمانی حیات او در کنار یکدیگر بگنجند، بلکه باید در وحدت تقصیر و پاسخ‌گویی نیز متقابلا در هم نفوذ کنند. آویختن به الهام برای توجیه گریز از پاسخ‌گویی نیز ره به جایی نمی‌برد. الهامی که حیات را نادیده انگارد و خود نیز به چشم حیات نیاید دیگر الهام نیست، بلکه حالتی از جادوزدگی و تسخیرشدگی است».

شرق: میخاییل باختین متفکر و نظریه‌پرداز مشهور روس است که در ایران هم شناخته می‌شود و آثاری از او به فارسی منتشر شده است. باختین بیش از هر چیز با مفاهیمی چون مکالمه‌گرایی و چندصدایی شناخته می‌شود و آرای او تأثیر بسزایی در نقد و نظریه ادبی داشته‌اند. به‌تازگی کتابی از باختین با عنوان «هنر و پاسخ‌گویی» با ترجمه سعید صلح‌جو در نشر نیلوفر منتشر شده که از چند حیث اثری متمایز با دیگر آثار باختین است. مایکل هولکوییست در پیش‌گفتار کتاب به وجه تمایز این کتاب با دیگر آثار باختین اشاره کرده و می‌گوید شاید همین موضوع باعث شود خواننده آشنا با باختین در گام اول مواجهه با این کتاب احساس کند با باختین دیگری روبه‌رو است.
جستارهای گردآمده در این کتاب همگی از نوشته‌های اولیه باختین به شمار می‌روند و همان‌طور که گفته شد در برخی جوانب با دیگر آثار باختین متمایزند. هولکوییست درباره وجه تمایز این جستارها نوشته: «چه‌بسا خوانندگان نخست چنین گمان برند که به علت سبک این جستارها با یک باختین جدید رویارو شده‌اند. یکی از دلایل محبوبیت آنی باختین نزد طیف وسیع و گوناگونی از خوانندگان این است که او را -حداقل در قیاس با دیگر نظریه‌پردازانی که اکنون برای جلب توجهات رقابت می‌کنند- مؤلفی آسان‌خوان یافته‌اند. اما متن‌های این مجلد بس دشوارند و چنان قدرت سنتز و دانشوری و بردباری عمیقی از خوانندگان طلب می‌کنند که در آثار پیشین او نیاز چندانی به آنان نبوده است». هولکوییست همچنین می‌گوید بسیاری از اصطلاحات و مفاهیمی که باختین در این جستارها به کار گرفته، امروز دیگر از رواج افتاده‌اند. «در زمانه‌ای که دیر‌زمانی‌ست مؤلف را مرده می‌پندارند و واژه‌های قهرمان و زیبایی‌شناسی با طنین زمان‌سرآمده‌ای در گوش‌ها زنگ می‌زنند، تک‌نگاری طول و دراز مؤلف و قهرمان در جریان کنشگری زیباشناختی، قوه تخیل و همدلی افزون‌تری را از خوانندگان طلب می‌کند». با‌این‌حال، خواننده‌ای که دشواری خواندن این جستارها را تاب بیاورد، فهمی عمیق‌تر و دقیق‌تر از باختین به دست خواهد آورد.
هولکوییست می‌گوید موضوع اصلی این آثار عبارت است از آرشیتکتونیک، اصطلاحی که در اندیشه باختین و در بافتارهایی که به کار گرفته می‌شود مدام معنایی جدید به خود می‌گیرد. اما در قدم‌های آغازین آرشیتکتونیک را به عنوان پرسش‌های مرتبط با ساختمان و شیوه سازمندی یک چیز دانست. درواقع آرشیتکتونیک در این جستارها زمینه‌ای برای باختین فراهم می‌آورد تا از دو موضوع مرتبط بحث کند. نخست اینکه نسبت‌های بین سوژه‌های زنده چگونه تحت مقولات «من» و «دیگری» سامان می‌یابد. دوم اینکه مؤلفان چگونه از دل نسبتی که با قهرمانان خود می‌سازند نوعی کلیت آزمایشی را شکل می‌دهند که متن نام می‌گیرد. هولکوییست همچنین می‌گوید زیبایی‌شناسی دیگر مبحث اصلی این جستارهاست و باختین زیبایی‌شناسی را زیرمجموعه آرشیتکتونیک تلقی می‌کند: «آرشیتکتونیک یعی مطالعه کلی چگونگی ارتباط باشنده‌ها با یکدیگر، اما زیبایی‌شناسی به مسئله کمال‌بخشی یا چگونگی تشکل‌یافتگی جزء‌ها در قالب کل‌ها مربوط می‌شود. کلیت یا کمال‌بخشی همواره اینجا همچون یک اصطلاح نسبی فهمیده می‌شود: کمال‌بخشی از منظر باختین، دقیقا کمال‌بخشی از دید یک ناظر است. در ادامه آشکار خواهد شد که کلیت داستانی‌ست که تنها می‌تواند از یک دیدگاه خاص و جزئی‌نگر آفریده شود».
در کتاب، نخستین متن منتشر‌شده باختین با عنوان «هنر و پاسخ‌گویی» هم آمده که در بخشی از آن می‌خوانیم: «آنگاه که انسان در وادی هنر است، از وادی حیات به دور می‌افتد و آنگاه که در وادی حیات، از وادی هنر. هیچ نشانی از وحدت این دو عرصه و هیچ نشانی از هم‌آمیزی آنان در قالب وحدت یک شخص واحد نیست. پیوند درونی بن‌مایه‌های سازنده یک شخص را چه تضمین می‌کند؟ تنها وحدت پاسخ‌گویی. من باید در قبال آنچه در هنر تجربه کرده‌ام و دریافته‌ام به حیات خویشتن پاسخ دهم، تا تجربه‌ها و دریافته‌هایم در حیات من بی‌اثر نمانند. اما پاسخ‌گویی، تقصیر یا پذیرش کوتاهی را نیز دربردارد. هنر و حیات نه فقط پاسخ‌گویی متقابل، که باید قصور و کوتاهیِ متقابلِ خود را نیز گردن بگیرند. شاعر نباید از یاد ببرد که شعرش مقصر ملال و ابتذال حیات است، و انسانِ حیات روزمره نیز باید بداند که میل او به غیر انتقادی بودن و عدم جدیت دل‌مشغولی‌های حیات او، سترونی هنر را سبب می‌شود. انسان باید سراپا پاسخ‌گو شود: همه مؤلفه‌های سازنده او، نه‌تنها باید در زنجیره زمانی حیات او در کنار یکدیگر بگنجند، بلکه باید در وحدت تقصیر و پاسخ‌گویی نیز متقابلا در هم نفوذ کنند. آویختن به الهام برای توجیه گریز از پاسخ‌گویی نیز ره به جایی نمی‌برد. الهامی که حیات را نادیده انگارد و خود نیز به چشم حیات نیاید دیگر الهام نیست، بلکه حالتی از جادوزدگی و تسخیرشدگی است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.