|

«تو مي‌گي من اونو كشتم؟»، چهار داستان در موقعيت صفر مرزي

طاقت حرف راست

شرق: مجموعه‌داستان «تو می‌گی من اونو كشتم؟» از داستان‌های شاخص احمد غلامی است كه جز ریتم تند روایت كه شاخصه سبك داستانی اوست، به دلیل دیالوگ‌محوربودن بسیار مورد توجه قرار گرفت و به‌عنوان تك‌داستان منتخب دوره پنجم جایزه ادبی هوشنگ گلشیری شناخته شد. این مجموعه كه با چهار داستان «طاقت حرف راستو داری»، «در امتداد پل»، «فنجان آبی» و «تو می‌گی من اونو كشتم؟» اخیرا در نشر پیدایش به چاپ رسیده است، سال 1384 در نشر افق منتشر شده بود و در این سال‌ها چندین بار تجدیدچاپ شده است. دیالوگ‌ها در هر چهار داستان این مجموعه نقشِ كلیدی دارند و تا حد بسیاری بار روایت را بر دوش می‌كشند و سه داستان این مجموعه به‌تمامی از خلال گفت‌وگوی شخصیت‌ها ساخته شده‌اند. اصرار بر این فرمِ نوشتار در هر چهار داستان این مجموعه، نوعی اندیشه جدلی را تداعی می‌كند كه در قطعیت امور شك می‌اندازد و واقعیتِ تكه‌پاره مدرن را به رخ مخاطب می‌كشاند. در این نوع روایت، دانای كل یا راوی مسلط بر واقعه‌ای وجود ندارد كه یك داستان را با خرده‌ماجراهایش تعریف كند و یك واقعیت محض از آن بسازد. از رفت‌وبرگشت‌های ذهن هم خبری نیست كه مخاطب را با شك و تردید در حدوث واقعه‌ای در ذهن یا عینیت مواجه كند. بلكه واقعه‌ای به‌ظاهر طبیعی و قابل پیش‌بینی در شرایطی خاص و بحرانی پیش آمده كه عینی است اما مواجهه با آن یك واقعیت سرراست را نشان نمی‌دهد. داستان آخر مجموعه كه مورد توجه منتقدان نیز بوده است یك موقعیت ساده را در میانه جنگ روایت می‌كند كه در روند روایت معلوم می‌شود چندان هم ساده نیست و در واقع سادگی و بداهتِ آن زیر سؤال می‌رود، چنان‌كه در داستان آخر این مجموعه، «تو می‌گی من اونو كشتم؟» اتفاق افتاده است:
«-پلاكم را انداختم تو آب. مث یه ماهی پیچ‌وتاب خورد و رفت تا ته بركه! خم شدم آب بخورم كه آب زلال و یخ وسوسه‌ام كرد، صورتم را كامل بكنم توی آب. زیر آب چشم‌هایم رو باز كردم. ماهیه رفت طرف یه صخره كه گوشه بركه بود. كنار صخره، زیر آب، یه بچه نشسته بود. دست كرد پلاك من رو برداشت و گرفت تو مشتش، بعد سرش رو بلند كرد و بهم نگاه كرد. مث من بود، یعنی مث بچگی من بود. لباسم رو درآوردم برم ته آب كه یه خمپاره خورد تو بركه. موج من رو برداشت دو سه متری انداخت او‌ن‌طرف‌تر. بلند شدم و دویدم طرف بركه. ولی گل‌آلود شده بود. ترسیدم یه خمپاره دیگه بزنن. زدم تو كانال تا برگردم. بچه‌ها فهمیده بودن جیم شدم. به روم نیاوردن. گفتن حالا كه دیر اومدی اون جنازه‌ها رو خاك كن. یكی یه كپه خاك ریختم روشون، یه صدایی از نیزار اومد برگشتم و رگبار بستم. ترسیدم دست به خونش بزنم داغ باشه، می‌فهمی كه...
- كاش صبح خاكش كرده بودی.
- تو بودی چی كار می‌كردی؟
- این جنازه توئه، خودت هم باید خاكش كنی.
- این بركه كه می‌گفتی واقعا وجود داره؟
- ببینم، یعنی تو می‌گی من اونو كشتم؟»
احمد غلامی كه در دیگر داستان‌هایش نیز توجه خاصی به دیالوگ داشته است، درباره این مجموعه‌داستان گفت‌وگومدار می‌گوید هیچ‌یك از عناصر داستان به اندازه دیالوگ برایم اهمیت ندارد و معتقد است دیالوگ امكان‌های بسیاری در اختیار داستان‌نویس قرار می‌دهد. در توصیفِ مجموعه «تو می‌گی من اونو كشتم؟» آمده است این داستان‌ها درباره آدم‌هایی است كه در جست‌وجوی رستگاری نیستند بلكه در پی رهایی از موقعیت‌های بحرانی‌اند كه ناخواسته در آن گرفتار شده‌اند. موقعیت‌هایی كه گرچه آدم‌های داستان با آن دست به گریبان‌اند اما موقعیتی پیچیده و بحرانی است كه در حافظه جمعی ما معنایی بیشتر دارد. به بیان دیگر هر داستان بر موقعیتی بحرانی استوار است كه شخصیتی را گرفتار كرده و او می‌خواهد به هر ترتیب از آن رها شود. اما مخاطب هرچه در داستان پیش می‌رود، این موقعیت را در تاریخ مختصر زندگی‌اش می‌شناسد و می‌تواند آن را درك كند. مخصمه آدم‌های داستان همه از حافظه جمعی جامعه‌ای برخاسته كه در دورانی جنگ را از سر گذرانده و با مرگ و نیستی سر و كار داشته‌اند. اما آنچه می‌توان موتیف یا همان بن‌مایه محتوایی داستان‌ها دانست مفهومِ كشتن دیگری است كه در تمام داستان‌ها برجسته می‌شود. به تعبیر دیگر می‌توان گفت مردگان در این داستان‌ها از شخصیت‌های اصلی به شمار می‌روند و بازیگردانِ داستان‌ها هستند. این مفهوم و دید نویسنده درباره آن، به‌طور دقیق در داستان «در امتداد پل» ساخته شده است: «با جنازه‌های خودی می‌شدند سه نفر. با جنازه‌های عراقی دور و بر رودخانه دورج و روی پل شش نفر. با شش نفر می‌شد تا صبح پل را نگه داشت. الماس تیربار را آورد گذاشت انتهای پل و با خودش گفت: ته پل بهتره. و بعد شك كرد اینجایی كه تیربار را گذاشته اول پل است یا ته پل، ولی برای زنده‌ماندن فرصت این فكرها را نداشت. الماس می‌دانست تا منور نزده‌اند باید دسته‌اش را سروسامان بدهد. روبه‌راه‌كردن شش نفر كار ساده‌ای نبود. نوار فشنگ تیربار را گذاشت و از پل رفت پایین. با اینكه هنوز پاییز بود، اما سوز سردی می‌وزید و گونه‌های الماس را می‌تراشید. كنار رودخانه را بوی ماهی و رطوبت خاك و بوی جنازه برداشته بود. پاهای الماس توی شن ساحل رودخانه فرومی‌رفت و جای پایش نقش می‌شد روی ماسه‌ها. یك بار كه الماس برگشت و پشت سرش را نگاه كرد وحشت‌زده خودش را انداخت پشت گونی‌ها و چشم دوخت به رد پایی كه دنبال او كشیده شده بود. اما خیلی طول نكشید كه فهمید تنهاست. خنده روی لب‌هایش نشست. باید می‌رفت سر رودخانه و از همان‌جا دسته را سر پست می‌گذاشت. اولِ رودخانه یك استوار عراقی افتاده بود، چاق بود. الماس پاهای او را گرفت. بوی زهمی بالا زد، چندشش شد. پاهای جنازه را ول كرد و رفت كنار آب و بالا آورد. وقتی آبی زد به صورتش، حالش جا آمد. چیزی توی بوته‌ها تكان خورد. الماس وحشت‌زده دوید طرف تفنگ. آن را برداشت. شلیك نكرد. قورباغه‌ای پرید توی آب. چاره‌ای نبود، الماس برگشت سراغ استوار، پاهایش را گرفت و به‌سختی روی ماسه‌ها كشید. هرچه می‌كشید، استوار بیشتر در ماسه‌ها فرو رفت. او را رساند به لبه گونی‌های سنگر. رفت پشتش و شانه‌های او را گرفت و رو به بالا فشار داد، اما زورش نمی‌رسید. از پاهایش كمك گرفت و كپل‌های استوار را فشار داد تا رسید به گونی‌های لب رودخانه، هلش داد روی آنها. استوار مثل آدمی كه غرق خواب است ولو شد روی گونی‌ها. الماس با نارضایتی جلو رفت و گفت: نه استوار این‌جور نه، تن لشت را بالا بیاور...» و بعد الماس می‌رود سراغ جنازه بعدی و همین‌طور ادامه می‌دهد تا همه را سر پست‌شان می‌نشاند و دسته شش نفری را آماده می‌كند تا در نهایت تا صبح پل را نگه دارد، آن‌هم با جنازه‌هایی كه مثل یك صحنه تئاتر روی پل می‌چیند. مجموعه داستان «تو می‌گی من اونو كشتم؟» روایتی است از آدم‌هایی كه دست‌وپا می‌زنند تا از موققعیت‌های سخت و غیرطبیعی سر سالم به در ببرند یا دست‌كم از آن رها شوند.

شرق: مجموعه‌داستان «تو می‌گی من اونو كشتم؟» از داستان‌های شاخص احمد غلامی است كه جز ریتم تند روایت كه شاخصه سبك داستانی اوست، به دلیل دیالوگ‌محوربودن بسیار مورد توجه قرار گرفت و به‌عنوان تك‌داستان منتخب دوره پنجم جایزه ادبی هوشنگ گلشیری شناخته شد. این مجموعه كه با چهار داستان «طاقت حرف راستو داری»، «در امتداد پل»، «فنجان آبی» و «تو می‌گی من اونو كشتم؟» اخیرا در نشر پیدایش به چاپ رسیده است، سال 1384 در نشر افق منتشر شده بود و در این سال‌ها چندین بار تجدیدچاپ شده است. دیالوگ‌ها در هر چهار داستان این مجموعه نقشِ كلیدی دارند و تا حد بسیاری بار روایت را بر دوش می‌كشند و سه داستان این مجموعه به‌تمامی از خلال گفت‌وگوی شخصیت‌ها ساخته شده‌اند. اصرار بر این فرمِ نوشتار در هر چهار داستان این مجموعه، نوعی اندیشه جدلی را تداعی می‌كند كه در قطعیت امور شك می‌اندازد و واقعیتِ تكه‌پاره مدرن را به رخ مخاطب می‌كشاند. در این نوع روایت، دانای كل یا راوی مسلط بر واقعه‌ای وجود ندارد كه یك داستان را با خرده‌ماجراهایش تعریف كند و یك واقعیت محض از آن بسازد. از رفت‌وبرگشت‌های ذهن هم خبری نیست كه مخاطب را با شك و تردید در حدوث واقعه‌ای در ذهن یا عینیت مواجه كند. بلكه واقعه‌ای به‌ظاهر طبیعی و قابل پیش‌بینی در شرایطی خاص و بحرانی پیش آمده كه عینی است اما مواجهه با آن یك واقعیت سرراست را نشان نمی‌دهد. داستان آخر مجموعه كه مورد توجه منتقدان نیز بوده است یك موقعیت ساده را در میانه جنگ روایت می‌كند كه در روند روایت معلوم می‌شود چندان هم ساده نیست و در واقع سادگی و بداهتِ آن زیر سؤال می‌رود، چنان‌كه در داستان آخر این مجموعه، «تو می‌گی من اونو كشتم؟» اتفاق افتاده است:
«-پلاكم را انداختم تو آب. مث یه ماهی پیچ‌وتاب خورد و رفت تا ته بركه! خم شدم آب بخورم كه آب زلال و یخ وسوسه‌ام كرد، صورتم را كامل بكنم توی آب. زیر آب چشم‌هایم رو باز كردم. ماهیه رفت طرف یه صخره كه گوشه بركه بود. كنار صخره، زیر آب، یه بچه نشسته بود. دست كرد پلاك من رو برداشت و گرفت تو مشتش، بعد سرش رو بلند كرد و بهم نگاه كرد. مث من بود، یعنی مث بچگی من بود. لباسم رو درآوردم برم ته آب كه یه خمپاره خورد تو بركه. موج من رو برداشت دو سه متری انداخت او‌ن‌طرف‌تر. بلند شدم و دویدم طرف بركه. ولی گل‌آلود شده بود. ترسیدم یه خمپاره دیگه بزنن. زدم تو كانال تا برگردم. بچه‌ها فهمیده بودن جیم شدم. به روم نیاوردن. گفتن حالا كه دیر اومدی اون جنازه‌ها رو خاك كن. یكی یه كپه خاك ریختم روشون، یه صدایی از نیزار اومد برگشتم و رگبار بستم. ترسیدم دست به خونش بزنم داغ باشه، می‌فهمی كه...
- كاش صبح خاكش كرده بودی.
- تو بودی چی كار می‌كردی؟
- این جنازه توئه، خودت هم باید خاكش كنی.
- این بركه كه می‌گفتی واقعا وجود داره؟
- ببینم، یعنی تو می‌گی من اونو كشتم؟»
احمد غلامی كه در دیگر داستان‌هایش نیز توجه خاصی به دیالوگ داشته است، درباره این مجموعه‌داستان گفت‌وگومدار می‌گوید هیچ‌یك از عناصر داستان به اندازه دیالوگ برایم اهمیت ندارد و معتقد است دیالوگ امكان‌های بسیاری در اختیار داستان‌نویس قرار می‌دهد. در توصیفِ مجموعه «تو می‌گی من اونو كشتم؟» آمده است این داستان‌ها درباره آدم‌هایی است كه در جست‌وجوی رستگاری نیستند بلكه در پی رهایی از موقعیت‌های بحرانی‌اند كه ناخواسته در آن گرفتار شده‌اند. موقعیت‌هایی كه گرچه آدم‌های داستان با آن دست به گریبان‌اند اما موقعیتی پیچیده و بحرانی است كه در حافظه جمعی ما معنایی بیشتر دارد. به بیان دیگر هر داستان بر موقعیتی بحرانی استوار است كه شخصیتی را گرفتار كرده و او می‌خواهد به هر ترتیب از آن رها شود. اما مخاطب هرچه در داستان پیش می‌رود، این موقعیت را در تاریخ مختصر زندگی‌اش می‌شناسد و می‌تواند آن را درك كند. مخصمه آدم‌های داستان همه از حافظه جمعی جامعه‌ای برخاسته كه در دورانی جنگ را از سر گذرانده و با مرگ و نیستی سر و كار داشته‌اند. اما آنچه می‌توان موتیف یا همان بن‌مایه محتوایی داستان‌ها دانست مفهومِ كشتن دیگری است كه در تمام داستان‌ها برجسته می‌شود. به تعبیر دیگر می‌توان گفت مردگان در این داستان‌ها از شخصیت‌های اصلی به شمار می‌روند و بازیگردانِ داستان‌ها هستند. این مفهوم و دید نویسنده درباره آن، به‌طور دقیق در داستان «در امتداد پل» ساخته شده است: «با جنازه‌های خودی می‌شدند سه نفر. با جنازه‌های عراقی دور و بر رودخانه دورج و روی پل شش نفر. با شش نفر می‌شد تا صبح پل را نگه داشت. الماس تیربار را آورد گذاشت انتهای پل و با خودش گفت: ته پل بهتره. و بعد شك كرد اینجایی كه تیربار را گذاشته اول پل است یا ته پل، ولی برای زنده‌ماندن فرصت این فكرها را نداشت. الماس می‌دانست تا منور نزده‌اند باید دسته‌اش را سروسامان بدهد. روبه‌راه‌كردن شش نفر كار ساده‌ای نبود. نوار فشنگ تیربار را گذاشت و از پل رفت پایین. با اینكه هنوز پاییز بود، اما سوز سردی می‌وزید و گونه‌های الماس را می‌تراشید. كنار رودخانه را بوی ماهی و رطوبت خاك و بوی جنازه برداشته بود. پاهای الماس توی شن ساحل رودخانه فرومی‌رفت و جای پایش نقش می‌شد روی ماسه‌ها. یك بار كه الماس برگشت و پشت سرش را نگاه كرد وحشت‌زده خودش را انداخت پشت گونی‌ها و چشم دوخت به رد پایی كه دنبال او كشیده شده بود. اما خیلی طول نكشید كه فهمید تنهاست. خنده روی لب‌هایش نشست. باید می‌رفت سر رودخانه و از همان‌جا دسته را سر پست می‌گذاشت. اولِ رودخانه یك استوار عراقی افتاده بود، چاق بود. الماس پاهای او را گرفت. بوی زهمی بالا زد، چندشش شد. پاهای جنازه را ول كرد و رفت كنار آب و بالا آورد. وقتی آبی زد به صورتش، حالش جا آمد. چیزی توی بوته‌ها تكان خورد. الماس وحشت‌زده دوید طرف تفنگ. آن را برداشت. شلیك نكرد. قورباغه‌ای پرید توی آب. چاره‌ای نبود، الماس برگشت سراغ استوار، پاهایش را گرفت و به‌سختی روی ماسه‌ها كشید. هرچه می‌كشید، استوار بیشتر در ماسه‌ها فرو رفت. او را رساند به لبه گونی‌های سنگر. رفت پشتش و شانه‌های او را گرفت و رو به بالا فشار داد، اما زورش نمی‌رسید. از پاهایش كمك گرفت و كپل‌های استوار را فشار داد تا رسید به گونی‌های لب رودخانه، هلش داد روی آنها. استوار مثل آدمی كه غرق خواب است ولو شد روی گونی‌ها. الماس با نارضایتی جلو رفت و گفت: نه استوار این‌جور نه، تن لشت را بالا بیاور...» و بعد الماس می‌رود سراغ جنازه بعدی و همین‌طور ادامه می‌دهد تا همه را سر پست‌شان می‌نشاند و دسته شش نفری را آماده می‌كند تا در نهایت تا صبح پل را نگه دارد، آن‌هم با جنازه‌هایی كه مثل یك صحنه تئاتر روی پل می‌چیند. مجموعه داستان «تو می‌گی من اونو كشتم؟» روایتی است از آدم‌هایی كه دست‌وپا می‌زنند تا از موققعیت‌های سخت و غیرطبیعی سر سالم به در ببرند یا دست‌كم از آن رها شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.