|

علیه خودمختاری ادبیات

شرق: «نویسنده، نقد و فرهنگ»، مجموعه مقالاتِ ادبی جورج لوكاچ با ترجمه اكبر معصوم‌بیگی اخیرا در نشر نگاه با طرح جلد تازه‌ای بازنشر شده است. لوکاچ در این کتاب نقدهایی درباره چهره‌های مطرح ادبیات جهان از جمله تالستوی، زولا، فلوبر، شکسپیر، تورگنیف، لسینگ، گوته و توماس مان را گردآوری کرده است. از آنجا که مقالاتِ کتاب «نویسنده، نقد و فرهنگ»، در زمینه نظریه ادبیات و زیبایی‌شناسی و فرهنگ و نقد ادبی به دوره‌های مختلفِ فکری و کاری لوکاچ مربوط است، می‌توان سیر تحولات فکری این متفکر را نیز از خلال این مقالات درک کرد. به‌ گفته معصوم‌بیگی غالب مقالاتی که در «نویسنده، نقد و فرهنگ» ترجمه شده‌اند از اثری با عنوان «نویسنده و منتقد» انتخاب شده که او این کتاب را سال پنجاه‌وشش که از زندان درمی‌آید از انتشارات خوارزمی می‌خرد. بعدها به خاطر علاقه به لوکاچ، تصمیم می‌گیرد مجموعه‌ای از بهترین مقاله‌ها و جستارهای او را در زمینه نقد ادبی ترجمه کند و در دهه هفتاد شروع به ترجمه این مقاله‌ها می‌کند و در ویراست‌های بعدی مقالات مهمِ دیگری از جمله «هنر و حقیقت عینی»، «مسئولیت روشنفكران»، «هنر و زیبایی‌شناسی از نگاه ماركس و انگلس» و «مینافون بارنهلم یا بختِ سرباز لسینگ» را به کتاب اضافه می‌کند. از‌این‌رو می‌توان ادعا کرد که کتابِ «نویسنده، نقد و فرهنگ»، شاملِ مهم‌ترین مقالات ادبی لوکاچ است و حتی فراتر از آن، به ‌قولِ مترجمش از مهم‌ترین مقالاتی که در نقد ادبی قرن بیستم نوشته شده است از جمله آنها مقاله «روایت یا توصیف؟» که لوکاچ در آن این پرسش را مطرح کرده که در ادبیات داستانی اساس را بر روایت بگذاریم یا توصیف؟ و دست به مقایسه‌ای میان تالستوی به‌عنوان روایت‌کننده و زولا به‌عنوان توصیف‌کننده می‌زند و بررسی می‌کند که از بین روایت و توصیف کدامشان رابطه ارگانیکی با رویدادها و شخصیت‌های رمان دارند و همچنین رابطه‌شان با سیر تاریخ تکوینی مورد نظر لوکاچ چگونه است و در آخر چه رابطه‌ای با امکان‌پذیری تاریخی-ایدئولوژیکی ادبیات دارند. لوکاچ در مقاله اخیر طرف روایت‌ را می‌گیرد و تالستوی را به زولا ترجیح می‌دهد و نه‌ فقط تالستوی؛ بلکه بالزاک را هم به زولا ترجیح می‌دهد، چراکه معتقد است توصیف‌کردن در اغلب موارد فقط فضاپرکن است و هیچ کمکی به شناخت شخصیت، فضاسازی یا شخصیت‌پردازی نمی‌کند، اما نویسنده‌ای که روایت می‌کند هم درباره شخصیت‌ها حرف می‌زند، هم به رویداد و تاریخ می‌پردازد و هم فضا را می‌سازد. با توصیف‌گری چیز چندانی درباره رویدادها، شخصیت‌ها و عصر تاریخی دستگیر ما نمی‌شود و مشتی توصیف فقط فضا را پر می‌کند. توصیف‌هایی که گاه آن‌قدر جزئی‌اند که هیچ کمکی به پیشبرد داستان نمی‌کنند. از دیدِ مترجم کتاب، اینها مواردی است که لوکاچ را به‌عنوان منتقد ادبی متمایز از چهره‌ها و جریان‌های دیگر نقد ادبی می‌کند. لوکاچ در مقاله بنیادی این کتاب «نویسنده و منتقد» موضوعی را طرح می‌کند که از قضا از مسائل ادبیاتِ امروز ما نیز هست، مسئله تخصصی یا حرفه‌ای‌شدن ادبیات که لوکاچ آن را ماحصل تقسیم کار سرمایه‌داری می‌داند و معتقد است در چنین وضعیتی مسائل اساسی و پراهمیت ادبیات جای خود را به بحث و جدل‌های حرفه‌ای درمورد صناعت و تکنیک می‌دهد. از دیگر مقالات مهم کتاب که در ویراست بعدی به آن اضافه می‌شود مقاله «زیبایی‌شناسی از نگاه مارکس و انگلس» است که از دید مترجم کتاب مقاله بسیار مهمی هم هست. معصوم‌بیگی با اشاره به نوشته‌های پراکنده مارکس درباره زیبایی‌شناسی که هرگز فرصت نکرد آنها را تمام کند و به چاپ برساند از بازخوانیِ آرای مارکس در این مقاله می‌گوید که لوکاچ در آن سراغ نظرات مارکس و انگلس در مورد هنر و ادبیات می‌رود و سعی می‌کند تا سوء‌تفاهم‌های موجود درباره خودمختاری ادبیات و هنر را برطرف کند و نسبتِ روبنا و زیربنا را در این زمینه روشن کند. در عین حال که ماتریالیسم تاریخی ادبیات و هنر را در متن بافتار تاریخی بررسی می‌کند و برداشت‌های عامیانه از ماتریالیسم تاریخی را کنار می‌گذارد تا هر نوع رابطه علت و معلولی میان زیربنا و روبنا را انکار کند. لوكاچ این مقاله را به‌عنوان مقدمه‌ای بر ویراست مجارستانی گزیده‌ای از نوشته‌های زیبایی‌شناختی ماركس و انگلس نوشت و از آنجا كه ماركس و انگلس هیچ اثر مستقلی درباره زیبایی‌شناسی ندارند، این مقاله لوكاچ، به‌مثابه یكی از نظریه‌پردازان كلاسیك ماركسیسم، اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند. در ابتدای کتابِ «نویسنده، نقد و فرهنگ»، درباره تعریف جایگاه لوکاچ و معرفی کتاب چنین آمده است: «جورج لوکاچ، متفکر و فیلسوف بزرگ مجار، در گستره پهناور و گوناگونی مکتب‌های نظری و اندیشه‌وران نوآور در زمینه فلسفه، نقد ادبی و تاریخ ادبی در سده بیستم تأثیر نهاده است: از مکتب فرانکفورت، تئودور آدورنو، والتر بنیامین، لوسین گلدمن، اعضای مکتب بوداپست تا اندیشه‌گرانی چون ایشتوان مساروش، تری ایگلتون و فردریک جیمسون. مجموعه نویسنده، نقد و فرهنگ به زبده‌ترین مقاله‌های لوکاچ در پهنه نقد ادبی، نظریه ادبیات، زیبایی‌شناسی و فرهنگ اختصاص دارد».

شرق: «نویسنده، نقد و فرهنگ»، مجموعه مقالاتِ ادبی جورج لوكاچ با ترجمه اكبر معصوم‌بیگی اخیرا در نشر نگاه با طرح جلد تازه‌ای بازنشر شده است. لوکاچ در این کتاب نقدهایی درباره چهره‌های مطرح ادبیات جهان از جمله تالستوی، زولا، فلوبر، شکسپیر، تورگنیف، لسینگ، گوته و توماس مان را گردآوری کرده است. از آنجا که مقالاتِ کتاب «نویسنده، نقد و فرهنگ»، در زمینه نظریه ادبیات و زیبایی‌شناسی و فرهنگ و نقد ادبی به دوره‌های مختلفِ فکری و کاری لوکاچ مربوط است، می‌توان سیر تحولات فکری این متفکر را نیز از خلال این مقالات درک کرد. به‌ گفته معصوم‌بیگی غالب مقالاتی که در «نویسنده، نقد و فرهنگ» ترجمه شده‌اند از اثری با عنوان «نویسنده و منتقد» انتخاب شده که او این کتاب را سال پنجاه‌وشش که از زندان درمی‌آید از انتشارات خوارزمی می‌خرد. بعدها به خاطر علاقه به لوکاچ، تصمیم می‌گیرد مجموعه‌ای از بهترین مقاله‌ها و جستارهای او را در زمینه نقد ادبی ترجمه کند و در دهه هفتاد شروع به ترجمه این مقاله‌ها می‌کند و در ویراست‌های بعدی مقالات مهمِ دیگری از جمله «هنر و حقیقت عینی»، «مسئولیت روشنفكران»، «هنر و زیبایی‌شناسی از نگاه ماركس و انگلس» و «مینافون بارنهلم یا بختِ سرباز لسینگ» را به کتاب اضافه می‌کند. از‌این‌رو می‌توان ادعا کرد که کتابِ «نویسنده، نقد و فرهنگ»، شاملِ مهم‌ترین مقالات ادبی لوکاچ است و حتی فراتر از آن، به ‌قولِ مترجمش از مهم‌ترین مقالاتی که در نقد ادبی قرن بیستم نوشته شده است از جمله آنها مقاله «روایت یا توصیف؟» که لوکاچ در آن این پرسش را مطرح کرده که در ادبیات داستانی اساس را بر روایت بگذاریم یا توصیف؟ و دست به مقایسه‌ای میان تالستوی به‌عنوان روایت‌کننده و زولا به‌عنوان توصیف‌کننده می‌زند و بررسی می‌کند که از بین روایت و توصیف کدامشان رابطه ارگانیکی با رویدادها و شخصیت‌های رمان دارند و همچنین رابطه‌شان با سیر تاریخ تکوینی مورد نظر لوکاچ چگونه است و در آخر چه رابطه‌ای با امکان‌پذیری تاریخی-ایدئولوژیکی ادبیات دارند. لوکاچ در مقاله اخیر طرف روایت‌ را می‌گیرد و تالستوی را به زولا ترجیح می‌دهد و نه‌ فقط تالستوی؛ بلکه بالزاک را هم به زولا ترجیح می‌دهد، چراکه معتقد است توصیف‌کردن در اغلب موارد فقط فضاپرکن است و هیچ کمکی به شناخت شخصیت، فضاسازی یا شخصیت‌پردازی نمی‌کند، اما نویسنده‌ای که روایت می‌کند هم درباره شخصیت‌ها حرف می‌زند، هم به رویداد و تاریخ می‌پردازد و هم فضا را می‌سازد. با توصیف‌گری چیز چندانی درباره رویدادها، شخصیت‌ها و عصر تاریخی دستگیر ما نمی‌شود و مشتی توصیف فقط فضا را پر می‌کند. توصیف‌هایی که گاه آن‌قدر جزئی‌اند که هیچ کمکی به پیشبرد داستان نمی‌کنند. از دیدِ مترجم کتاب، اینها مواردی است که لوکاچ را به‌عنوان منتقد ادبی متمایز از چهره‌ها و جریان‌های دیگر نقد ادبی می‌کند. لوکاچ در مقاله بنیادی این کتاب «نویسنده و منتقد» موضوعی را طرح می‌کند که از قضا از مسائل ادبیاتِ امروز ما نیز هست، مسئله تخصصی یا حرفه‌ای‌شدن ادبیات که لوکاچ آن را ماحصل تقسیم کار سرمایه‌داری می‌داند و معتقد است در چنین وضعیتی مسائل اساسی و پراهمیت ادبیات جای خود را به بحث و جدل‌های حرفه‌ای درمورد صناعت و تکنیک می‌دهد. از دیگر مقالات مهم کتاب که در ویراست بعدی به آن اضافه می‌شود مقاله «زیبایی‌شناسی از نگاه مارکس و انگلس» است که از دید مترجم کتاب مقاله بسیار مهمی هم هست. معصوم‌بیگی با اشاره به نوشته‌های پراکنده مارکس درباره زیبایی‌شناسی که هرگز فرصت نکرد آنها را تمام کند و به چاپ برساند از بازخوانیِ آرای مارکس در این مقاله می‌گوید که لوکاچ در آن سراغ نظرات مارکس و انگلس در مورد هنر و ادبیات می‌رود و سعی می‌کند تا سوء‌تفاهم‌های موجود درباره خودمختاری ادبیات و هنر را برطرف کند و نسبتِ روبنا و زیربنا را در این زمینه روشن کند. در عین حال که ماتریالیسم تاریخی ادبیات و هنر را در متن بافتار تاریخی بررسی می‌کند و برداشت‌های عامیانه از ماتریالیسم تاریخی را کنار می‌گذارد تا هر نوع رابطه علت و معلولی میان زیربنا و روبنا را انکار کند. لوكاچ این مقاله را به‌عنوان مقدمه‌ای بر ویراست مجارستانی گزیده‌ای از نوشته‌های زیبایی‌شناختی ماركس و انگلس نوشت و از آنجا كه ماركس و انگلس هیچ اثر مستقلی درباره زیبایی‌شناسی ندارند، این مقاله لوكاچ، به‌مثابه یكی از نظریه‌پردازان كلاسیك ماركسیسم، اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند. در ابتدای کتابِ «نویسنده، نقد و فرهنگ»، درباره تعریف جایگاه لوکاچ و معرفی کتاب چنین آمده است: «جورج لوکاچ، متفکر و فیلسوف بزرگ مجار، در گستره پهناور و گوناگونی مکتب‌های نظری و اندیشه‌وران نوآور در زمینه فلسفه، نقد ادبی و تاریخ ادبی در سده بیستم تأثیر نهاده است: از مکتب فرانکفورت، تئودور آدورنو، والتر بنیامین، لوسین گلدمن، اعضای مکتب بوداپست تا اندیشه‌گرانی چون ایشتوان مساروش، تری ایگلتون و فردریک جیمسون. مجموعه نویسنده، نقد و فرهنگ به زبده‌ترین مقاله‌های لوکاچ در پهنه نقد ادبی، نظریه ادبیات، زیبایی‌شناسی و فرهنگ اختصاص دارد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.