|

شهادت یک روان‌کاو درباره رابطه اوکراین-‌روسیه

پوتلر؛ بازگشت به گذشته ناسیونال-رومانتیک

ترجمه‌ سامان توکلی-روان‌پزشک

«سِرجو بِنوِنوتو» روان‌کاو مشهور ایتالیایی که سابقه تدریس و سخنرانی در روسیه و اوکراین را دارد، در مقاله بلندی به ماجرای روسیه و اوکراین از نگاه و تجربه‌های خودش پرداخته است. بخش اول این یادداشت روز گذشته منتشر شد که در آن «بِنوِنوتو» مختصری از تحولات گذشته روسیه و اوکراین در دو دهه اخیر و تأثیر سیاست‌های پوتین بر شکل‌گیری حس میهن‌دوستی اوکراینی‌ها را بررسی کرد. بخش دوم یادداشت اکنون پیش‌روی شماست.

همه روسیه‌ای‌ها و همه اوکراینی‌ها مثل هم فکر نمی‌کنند. بعضی از دوستان اوکراینی‌زبان من، که همیشه در خانواده‌شان به زبان اوکراینی صحبت کرده‌اند، هوا‌دار روسیه‌اند. یکی از آنان، که روان‌کاو است، می‌خواست به روسیه مهاجرت کند. این‌طور متوجه شده‌ام که کسانی هوادار روسیه و به‌خصوص هوادار پوتین‌اند که به نوعی سوگوارِ ازدست‌رفتنِ اتحاد جماهیر شوروی‌اند. کسانی هوا‌دار پوتین‌اند که «نوستالژی‌گرا» هستند، شبیه همان چیزی که در ایتالیای فاشیستی بعد از ١٩۴۵ گفته می‌شد. درک این موضوع برای ما سخت است؛ چرا‌که ما اصلا روسیه پوتین را کشوری سوسیالیست تصور نمی‌کنیم، بلکه آن را یک حکومت متکی به نفت می‌دانیم؛ اما نوستالژی برای اتحاد جماهیر شوروی نوستالژی برای سوسیالیسم نیست؛ بلکه نوستالژی برای «قدرت» شوروی است. آنچه ستایش می‌شود، امپراتوری شوروی است، نه کمونیسم. واضح است که پوتین می‌خواهد «قدرت» اتحاد جماهیر شوروی را، البته از نوع ملی‌گرایانه روسی‌اش، دوباره مستقر کند. به‌همین‌خاطر روسیه‌ای‌های ضد پوتین، وقتی برای هم پیام آنلاین می‌فرستند، او را پوتلر (پوتین + هیتلر) می‌نامند؛ چرا‌که می‌ترسند مکاتبات‌شان با الگوریتم‌های شناسایی پیام‌ها پاییده شود. دوستان روسیه‌ایِ عمیقا دموکراتِ من با استیصال از احساس جاسوسی‌شدن و مورد آزار قرار‌گرفتن از سوی رژیم می‌گویند. دوستان اوکراینی این نگرانی‌ها را ندارند، آنان احساس نمی‌کنند از سوی «قدرت» [دولتی] زیر نظر قرار دارند.
از دوستان روسیه‌ای‌ من که از پوتین متنفرند، پرسیدم چرا رئیس کرملین در بین مردم این همه محبوبیت دارد. آنان می‌گویند طبقه سیاسی که بعد از فروپاشی شوروی ظهور کرد، از نظر فکری سطح بسیار پایینی داشت و می‌توانید این را ببینید، همه‌شان مثل گانگسترها هستند. حتی پوتین شبیه گانگسترها است... اما کمتر از بقیه‌‌شان. به نظر آنان، در بین این دسته سیاسی غیرقابل باور، او تنها فردی بود که به نظر می‌رسید قابل‌ ارائه است. حتی افرادِ ضد پوتین هم اذعان دارند که به نظر می‌رسد پوتین «بهترین فرد در بین بدترین‌ها» است [انتخاب بین بد و بدتر]. در ایتالیا، مردم فکر می‌کنند اغلب سیاست‌مداران دزدند. روسیه‌ای‌ها و اوکراینی‌ها، حداقل تا یک زمانی، فکر می‌کردند سیاست‌مداران‌شان قاتل‌اند؛ بنابراین شرایط دشواری است برای زایمان و به دنیا آوردن دموکراسی. به‌عنوان یک خارجی، تفاوتی واقعی بین روسیه و اوکراین احساس نمی‌کنم. در هر دو کشور به زیبایی از من استقبال می‌شود، در هر دو کشور توجه زیادی به فرهنگ غرب وجود دارد، افراد تحصیل‌کرده به انگلیسی و سایر زبان‌های اروپایی حرف می‌زنند... و اگر هم امروز از همدیگر متنفرند، این تنفر به نظر من از جنس تنفر برادرانه است. البته متوجه تفاوت‌های خاصی بین‌شان هستم. مثلا، روسیه‌ای‌ها، علاوه بر نام خاص، از نام پدری استفاده می‌کنند -‌برای مثال، اُلگا پترونا، الگا دختر پتروف- اما اوکراینی‌ها از آن استفاده نمی‌کنند. در بین روسیه‌ای‌ها امر معمولی است که شما را به خانه‌شان دعوت کنند یا میزبان‌تان شوند؛ در‌حالی‌که این اتفاق در اوکراین خیلی نادر است. دعوت شام در خانه یک اوکراینی نشان‌دهنده سطح عمیقی از صمیمیت و دوستی طولانی‌مدت است. غذا یکی از موضوعاتی است که من در آن زمینه اوکراین را به روسیه ترجیح می‌دهم. بورش، نوعی سوپ که با چغندر درست می‌شود، در اوکراین خوشمزه‌تر است، البته به‌این‌دلیل هم هست که از غذاهای ملی اوکراین است. اگر یک جنبه در روسیه باشد که کمی غربی شده، متأسفانه غذاست. در مسکو برای اینکه غذای خوبی بخورید، مجبورید به رستوران‌های لوکس بروید. روسیه‌ای‌های ساکن شهرهای بزرگ وقتی «برای شام بیرون می‌روند»، معمولا به رستوران‌های ازبک می‌روند. از نظر آنان، غذای خوب از آسیا می‌آید. از نظر من، رستوران‌های ازبک از این جهت لذیذند که نوعی تجمل شرقی آرامش‌بخش را عرضه می‌کنند که باید خشکی و ریاضت شوروی با آن تصادم می‌کرد.
اوکراین یکی از برابری‌گرا‌ترین کشورهای دنیاست. امروز، نرخ برابری اقتصادی بر حسب «ضریب جینی» سنجیده می‌شود. ضریب جینی در اوکراین بسیار پایین است (٢۵) و این به آن معنا است که از برابری‌گرا‌ترین کشورهای جهان است (در کنار کشورهای اسلوونی، بلاروس، اسلواکی، مالدووا، و تمام کشورهای کمونیستی سابق). وقتی با این اطلاعات به دوستان اوکراینی‌ام می‌گویم کشورشان در بین برابری‌گرا‌ترین کشورهاست، باورشان نمی‌شود -‌که خود شاهدی است بر اینکه مردم هیچ درکی از میزان نابرابری‌های کشورشان ندارند. باورش سخت است؛ اما با گذشت بیش از 30 سال از فروپاشی کمونیسم، برخی از ویژگی‌های مهم سوسیالیسم همچنان تداوم دارند: کشورهای سوسیالیست سابق همچنان در زمره برابرترین کشورهای دنیا هستند (مثل کشورهای اسکاندیناوی که آنها هم ضریب جینی بسیار پایینی دارند) -‌به جز روسیه، که با ضریب جینی 70/37 مثلا از ایتالیا هم نابرابرتر است (50/34). (برای اطلاع آن دسته از خوانندگان که اطلاعات کمتری دارند، هفت کشوری که بالاترین میزان نابرابری را دارند، همگی کشورهای آفریقایی‌اند و آفریقای جنوبی نابرابرترین کشور دنیاست). سال‌ها اگر به مسکو دعوت‌تان می‌کردند، شما را به هتل کازموس می‌فرستادند، که در بیرون از مرکز تاریخی شهر و نزدیک پارکی قرار داشت که دست‌یافت‌های فضایی شوروی را نمایش می‌داد. مکانی ناخوشایند و آشفته بود. نمی‌دانم چرا مقامات روسیه خارجیان را در چنین گتویی جمع می‌کردند. روسپیان، اگر می‌دانستند که تنها هستید، در طی شب بارها به شما تلفن می‌کردند. به نظر می‌رسد پوتین می‌خواهد به‌عنوان متحدکننده تمام اقلیت‌های روس در کشورهای هم‌جوار عمل کند، انگار همان ایده هیتلر از نو بیدار شده است که قصد داشت تمام کشورهایی را که مردمی آلمانی‌زبان داشتند، به آلمان ملحق کند. در زمانه‌ای که به شکلی فزاینده به سمت دولت‌های چند‌نژاده و چند‌زبانه حرکت می‌کنیم، به نظر می‌رسد که غرور پوتین نوعی بازگشت به گذشته ناسیونال-رومانتیک باشد؛ اما این ایده مردم را پشت سر خودش دارد.

«سِرجو بِنوِنوتو» روان‌کاو مشهور ایتالیایی که سابقه تدریس و سخنرانی در روسیه و اوکراین را دارد، در مقاله بلندی به ماجرای روسیه و اوکراین از نگاه و تجربه‌های خودش پرداخته است. بخش اول این یادداشت روز گذشته منتشر شد که در آن «بِنوِنوتو» مختصری از تحولات گذشته روسیه و اوکراین در دو دهه اخیر و تأثیر سیاست‌های پوتین بر شکل‌گیری حس میهن‌دوستی اوکراینی‌ها را بررسی کرد. بخش دوم یادداشت اکنون پیش‌روی شماست.

همه روسیه‌ای‌ها و همه اوکراینی‌ها مثل هم فکر نمی‌کنند. بعضی از دوستان اوکراینی‌زبان من، که همیشه در خانواده‌شان به زبان اوکراینی صحبت کرده‌اند، هوا‌دار روسیه‌اند. یکی از آنان، که روان‌کاو است، می‌خواست به روسیه مهاجرت کند. این‌طور متوجه شده‌ام که کسانی هوادار روسیه و به‌خصوص هوادار پوتین‌اند که به نوعی سوگوارِ ازدست‌رفتنِ اتحاد جماهیر شوروی‌اند. کسانی هوا‌دار پوتین‌اند که «نوستالژی‌گرا» هستند، شبیه همان چیزی که در ایتالیای فاشیستی بعد از ١٩۴۵ گفته می‌شد. درک این موضوع برای ما سخت است؛ چرا‌که ما اصلا روسیه پوتین را کشوری سوسیالیست تصور نمی‌کنیم، بلکه آن را یک حکومت متکی به نفت می‌دانیم؛ اما نوستالژی برای اتحاد جماهیر شوروی نوستالژی برای سوسیالیسم نیست؛ بلکه نوستالژی برای «قدرت» شوروی است. آنچه ستایش می‌شود، امپراتوری شوروی است، نه کمونیسم. واضح است که پوتین می‌خواهد «قدرت» اتحاد جماهیر شوروی را، البته از نوع ملی‌گرایانه روسی‌اش، دوباره مستقر کند. به‌همین‌خاطر روسیه‌ای‌های ضد پوتین، وقتی برای هم پیام آنلاین می‌فرستند، او را پوتلر (پوتین + هیتلر) می‌نامند؛ چرا‌که می‌ترسند مکاتبات‌شان با الگوریتم‌های شناسایی پیام‌ها پاییده شود. دوستان روسیه‌ایِ عمیقا دموکراتِ من با استیصال از احساس جاسوسی‌شدن و مورد آزار قرار‌گرفتن از سوی رژیم می‌گویند. دوستان اوکراینی این نگرانی‌ها را ندارند، آنان احساس نمی‌کنند از سوی «قدرت» [دولتی] زیر نظر قرار دارند.
از دوستان روسیه‌ای‌ من که از پوتین متنفرند، پرسیدم چرا رئیس کرملین در بین مردم این همه محبوبیت دارد. آنان می‌گویند طبقه سیاسی که بعد از فروپاشی شوروی ظهور کرد، از نظر فکری سطح بسیار پایینی داشت و می‌توانید این را ببینید، همه‌شان مثل گانگسترها هستند. حتی پوتین شبیه گانگسترها است... اما کمتر از بقیه‌‌شان. به نظر آنان، در بین این دسته سیاسی غیرقابل باور، او تنها فردی بود که به نظر می‌رسید قابل‌ ارائه است. حتی افرادِ ضد پوتین هم اذعان دارند که به نظر می‌رسد پوتین «بهترین فرد در بین بدترین‌ها» است [انتخاب بین بد و بدتر]. در ایتالیا، مردم فکر می‌کنند اغلب سیاست‌مداران دزدند. روسیه‌ای‌ها و اوکراینی‌ها، حداقل تا یک زمانی، فکر می‌کردند سیاست‌مداران‌شان قاتل‌اند؛ بنابراین شرایط دشواری است برای زایمان و به دنیا آوردن دموکراسی. به‌عنوان یک خارجی، تفاوتی واقعی بین روسیه و اوکراین احساس نمی‌کنم. در هر دو کشور به زیبایی از من استقبال می‌شود، در هر دو کشور توجه زیادی به فرهنگ غرب وجود دارد، افراد تحصیل‌کرده به انگلیسی و سایر زبان‌های اروپایی حرف می‌زنند... و اگر هم امروز از همدیگر متنفرند، این تنفر به نظر من از جنس تنفر برادرانه است. البته متوجه تفاوت‌های خاصی بین‌شان هستم. مثلا، روسیه‌ای‌ها، علاوه بر نام خاص، از نام پدری استفاده می‌کنند -‌برای مثال، اُلگا پترونا، الگا دختر پتروف- اما اوکراینی‌ها از آن استفاده نمی‌کنند. در بین روسیه‌ای‌ها امر معمولی است که شما را به خانه‌شان دعوت کنند یا میزبان‌تان شوند؛ در‌حالی‌که این اتفاق در اوکراین خیلی نادر است. دعوت شام در خانه یک اوکراینی نشان‌دهنده سطح عمیقی از صمیمیت و دوستی طولانی‌مدت است. غذا یکی از موضوعاتی است که من در آن زمینه اوکراین را به روسیه ترجیح می‌دهم. بورش، نوعی سوپ که با چغندر درست می‌شود، در اوکراین خوشمزه‌تر است، البته به‌این‌دلیل هم هست که از غذاهای ملی اوکراین است. اگر یک جنبه در روسیه باشد که کمی غربی شده، متأسفانه غذاست. در مسکو برای اینکه غذای خوبی بخورید، مجبورید به رستوران‌های لوکس بروید. روسیه‌ای‌های ساکن شهرهای بزرگ وقتی «برای شام بیرون می‌روند»، معمولا به رستوران‌های ازبک می‌روند. از نظر آنان، غذای خوب از آسیا می‌آید. از نظر من، رستوران‌های ازبک از این جهت لذیذند که نوعی تجمل شرقی آرامش‌بخش را عرضه می‌کنند که باید خشکی و ریاضت شوروی با آن تصادم می‌کرد.
اوکراین یکی از برابری‌گرا‌ترین کشورهای دنیاست. امروز، نرخ برابری اقتصادی بر حسب «ضریب جینی» سنجیده می‌شود. ضریب جینی در اوکراین بسیار پایین است (٢۵) و این به آن معنا است که از برابری‌گرا‌ترین کشورهای جهان است (در کنار کشورهای اسلوونی، بلاروس، اسلواکی، مالدووا، و تمام کشورهای کمونیستی سابق). وقتی با این اطلاعات به دوستان اوکراینی‌ام می‌گویم کشورشان در بین برابری‌گرا‌ترین کشورهاست، باورشان نمی‌شود -‌که خود شاهدی است بر اینکه مردم هیچ درکی از میزان نابرابری‌های کشورشان ندارند. باورش سخت است؛ اما با گذشت بیش از 30 سال از فروپاشی کمونیسم، برخی از ویژگی‌های مهم سوسیالیسم همچنان تداوم دارند: کشورهای سوسیالیست سابق همچنان در زمره برابرترین کشورهای دنیا هستند (مثل کشورهای اسکاندیناوی که آنها هم ضریب جینی بسیار پایینی دارند) -‌به جز روسیه، که با ضریب جینی 70/37 مثلا از ایتالیا هم نابرابرتر است (50/34). (برای اطلاع آن دسته از خوانندگان که اطلاعات کمتری دارند، هفت کشوری که بالاترین میزان نابرابری را دارند، همگی کشورهای آفریقایی‌اند و آفریقای جنوبی نابرابرترین کشور دنیاست). سال‌ها اگر به مسکو دعوت‌تان می‌کردند، شما را به هتل کازموس می‌فرستادند، که در بیرون از مرکز تاریخی شهر و نزدیک پارکی قرار داشت که دست‌یافت‌های فضایی شوروی را نمایش می‌داد. مکانی ناخوشایند و آشفته بود. نمی‌دانم چرا مقامات روسیه خارجیان را در چنین گتویی جمع می‌کردند. روسپیان، اگر می‌دانستند که تنها هستید، در طی شب بارها به شما تلفن می‌کردند. به نظر می‌رسد پوتین می‌خواهد به‌عنوان متحدکننده تمام اقلیت‌های روس در کشورهای هم‌جوار عمل کند، انگار همان ایده هیتلر از نو بیدار شده است که قصد داشت تمام کشورهایی را که مردمی آلمانی‌زبان داشتند، به آلمان ملحق کند. در زمانه‌ای که به شکلی فزاینده به سمت دولت‌های چند‌نژاده و چند‌زبانه حرکت می‌کنیم، به نظر می‌رسد که غرور پوتین نوعی بازگشت به گذشته ناسیونال-رومانتیک باشد؛ اما این ایده مردم را پشت سر خودش دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.