|

ابرقدرت‌ها چگونه کشورشان را از آثار اقتصادی جنگ در امان نگه می‌دارند؟

اوکراین؛ عقلانیت و جنگ

سید حسن مرتضوی کیاسری* : حمایت از قومیت‌ها و حمله برای دفاع، دو توجیه اصلی موافقان جنگ اوکراین برای حمله روسیه است. درباره حمایت از قومیت‌های منسوب به کشور مهاجم، دو نکته در قواعد بین‌الملل درخور توجه است: نخست اینکه در تعاریف جدید ملیت؛ قومیت، زبان و حتی نژاد و تبار اولیه اهمیت ندارد، بلکه صرفا رابطه تابعیت مشخص‌کننده شمول ملیتِ افراد و گروه‌هاست. دوم اینکه برای جلوگیری از چالش‌های خشونت‌بار ناشی از این موضوع، حقوق و قواعد آمره بین‌الملل نیز تکلیف را مشخص کرده و حق تعیین سرنوشت به گروه‌های جمعیتی داده است که جداشدن کریمه از اوکراین در همین راستا بوده است. در تجزیه کشورهای اصلی و تشکیل کشورهای جدید در سایر مناطق جهان نیز این موضوع مسبوق‌به‌سابقه است. در ارتباط با حمله دفاعی نیز «حمله پیش‌دستانه» و «حمله پیش‌گیرانه»، دو اقدامی هستند که در مباحث حقوقی جنگ، به آن پرداخته شده است. حمله پیش‌دستانه، در صورت نشانه‌های قطعیت حمله، مصداق خواهد داشت که در جنگ اوکراین، نشانه‌ای از قطعیت حمله اوکراین به روسیه وجود نداشته است. حمله پیش‌گیرانه نیز در صورت وجود احتمال حمله، قابل تعریف است. هرچند با وجود درخواست عضویت اوکراین از ناتو و با توجه به مأموریت و اهداف شکلی ناتو، این مورد هم محتمل نبوده است، اما در قواعد بین‌الملل حمله پیشگیرانه مجاز شناخته نشده است، زیرا مستلزم قضاوت و نیز دارای زمینه‌های سوءاستفاده و همچنین موجب گسترش قانونی جنگ در جهان خواهد شد؛ بنابراین ریشه‌های جنگ اوکراین را در مسائلی جدای از حقوق جنگ و ملاحظات مشروع دفاعی و البته در قالب بازی قدرت باید جست‌وجو کرد؛ اما جدای از مباحث حقوقی و نیز استدلال‌های بازیگرانه، واکنش نظام بین‌الملل به موضوع جنگ اوکراین و روسیه، بیش از هر موضوعی جلب نظر می‌کند که این واکنش‌ها نشان‌دهنده «تکامل عقلانیت در راستای منافع ملی کشورها» بوده و تا حدود زیادی محصول جنگ‌گریزی کشورها براساس تجربیات تلخ جنگ‌های قرن بیستم است، زیرا این تجربیات نشان داده است هیچ جنگی برنده ندارد؛ حتی اگر یک طرف جنگ، پیروز میدان باشد. عطف به سابقه، نشان می‌دهد که این موضوع حتی در رفتار قدرت‌های بزرگ نیز مد نظر بوده است. رئیس‌جمهور آمریکا در نطقی که پیش از حمله روسیه به اوکراین داشته، ضمن قطعی‌اعلام‌کردن حمله روسیه به اوکراین، صریحا اعلام کرده بود که حتی تحریم‌های آمریکا علیه روسیه، براساس منافع مالیات‌دهندگان کشورش خواهد بود. سایر کشورها نیز تمام احتیاط‌های لازم را برای دورنگه‌داشتن کشورشان از آثار نظامی و اقتصادی جنگ به کار گرفته‌اند؛ اما با وجود تمام این مباحث، آنچه تمام قواعد بین‌الملل را به حاشیه می‌راند، قدرت کشورهاست؛ بنابراین صاحبان قدرت، هرگونه تغییر دفعی یا حتی تدریجی در توازن قوا را برنمی‌تابند، زیرا محدودکننده قدرت آنها خواهد بود. هرچند قدرت‌های بزرگ نیز در استفاده از قدرت خود همواره بر مبنای تعقل عمل می‌کنند وگرنه قدرت آنها دیرپا نمی‌بود؛ که نمونه خلف آن، زوال قدرت‌های بزرگ آسیا و اروپا در قرن بیستم است. این تعقل عمدتا بر رعایت حریم توازن قوا صورت می‌گیرد و توافق‌های نظامی دو ابرقدرت در قرن بیستم، مؤید این ادعاست. با همه اینها آنچه باعث توجیه جنگ توسط قدرت‌های بزرگ، آن هم با عطف به حقوق بین‌الملل می‌شود، عمدتا اشتباه راهبردی (بلندمدت) سایر ملل و بعضا خطاهای تاکتیکی (موردی و کوتاه‌مدت) آنهاست که به‌واسطه سیاست‌مداران ارتکاب می‌شود. سیاست‌مدارانی که با اصرار بر مواضع اشتباه خود و با فراهم‌کردن بهانه‌هایی تمام‌عیار، کاتالیزور جاه‌طلبی قدرت‌های بزرگ می‌شوند و سرنوشت ملت خویش را به جریان‌های نامعلوم ناشی از توافق قدرت‌ها گره می‌زنند. به یاد بیاوریم که در جنگ خلیج فارس در جو فشارهای داخلی که به دولت ما درباره دخالت در جنگ عراق وارد می‌شده است، جمله‌ای هوشمندانه از شخص اول مملکت بوده که از اوکراینی‌شدن ایران جلوگیری کرده بود؛ جمله‌ای به این مضمون که ما سرنوشت کشور را به دست جریانی نامعلوم نمی‌سپاریم. اکنون نیز جدای از همه مباحث عاطفی و انسان‌دوستانه، جریان اوکراین می‌تواند درس بزرگی برای تمام تصمیم‌گیرندگان کنونی و آینده کشور باشد.
*دانش‌آموخته حقوق بین‌الملل - پژوهشگر گیم تئوری

سید حسن مرتضوی کیاسری* : حمایت از قومیت‌ها و حمله برای دفاع، دو توجیه اصلی موافقان جنگ اوکراین برای حمله روسیه است. درباره حمایت از قومیت‌های منسوب به کشور مهاجم، دو نکته در قواعد بین‌الملل درخور توجه است: نخست اینکه در تعاریف جدید ملیت؛ قومیت، زبان و حتی نژاد و تبار اولیه اهمیت ندارد، بلکه صرفا رابطه تابعیت مشخص‌کننده شمول ملیتِ افراد و گروه‌هاست. دوم اینکه برای جلوگیری از چالش‌های خشونت‌بار ناشی از این موضوع، حقوق و قواعد آمره بین‌الملل نیز تکلیف را مشخص کرده و حق تعیین سرنوشت به گروه‌های جمعیتی داده است که جداشدن کریمه از اوکراین در همین راستا بوده است. در تجزیه کشورهای اصلی و تشکیل کشورهای جدید در سایر مناطق جهان نیز این موضوع مسبوق‌به‌سابقه است. در ارتباط با حمله دفاعی نیز «حمله پیش‌دستانه» و «حمله پیش‌گیرانه»، دو اقدامی هستند که در مباحث حقوقی جنگ، به آن پرداخته شده است. حمله پیش‌دستانه، در صورت نشانه‌های قطعیت حمله، مصداق خواهد داشت که در جنگ اوکراین، نشانه‌ای از قطعیت حمله اوکراین به روسیه وجود نداشته است. حمله پیش‌گیرانه نیز در صورت وجود احتمال حمله، قابل تعریف است. هرچند با وجود درخواست عضویت اوکراین از ناتو و با توجه به مأموریت و اهداف شکلی ناتو، این مورد هم محتمل نبوده است، اما در قواعد بین‌الملل حمله پیشگیرانه مجاز شناخته نشده است، زیرا مستلزم قضاوت و نیز دارای زمینه‌های سوءاستفاده و همچنین موجب گسترش قانونی جنگ در جهان خواهد شد؛ بنابراین ریشه‌های جنگ اوکراین را در مسائلی جدای از حقوق جنگ و ملاحظات مشروع دفاعی و البته در قالب بازی قدرت باید جست‌وجو کرد؛ اما جدای از مباحث حقوقی و نیز استدلال‌های بازیگرانه، واکنش نظام بین‌الملل به موضوع جنگ اوکراین و روسیه، بیش از هر موضوعی جلب نظر می‌کند که این واکنش‌ها نشان‌دهنده «تکامل عقلانیت در راستای منافع ملی کشورها» بوده و تا حدود زیادی محصول جنگ‌گریزی کشورها براساس تجربیات تلخ جنگ‌های قرن بیستم است، زیرا این تجربیات نشان داده است هیچ جنگی برنده ندارد؛ حتی اگر یک طرف جنگ، پیروز میدان باشد. عطف به سابقه، نشان می‌دهد که این موضوع حتی در رفتار قدرت‌های بزرگ نیز مد نظر بوده است. رئیس‌جمهور آمریکا در نطقی که پیش از حمله روسیه به اوکراین داشته، ضمن قطعی‌اعلام‌کردن حمله روسیه به اوکراین، صریحا اعلام کرده بود که حتی تحریم‌های آمریکا علیه روسیه، براساس منافع مالیات‌دهندگان کشورش خواهد بود. سایر کشورها نیز تمام احتیاط‌های لازم را برای دورنگه‌داشتن کشورشان از آثار نظامی و اقتصادی جنگ به کار گرفته‌اند؛ اما با وجود تمام این مباحث، آنچه تمام قواعد بین‌الملل را به حاشیه می‌راند، قدرت کشورهاست؛ بنابراین صاحبان قدرت، هرگونه تغییر دفعی یا حتی تدریجی در توازن قوا را برنمی‌تابند، زیرا محدودکننده قدرت آنها خواهد بود. هرچند قدرت‌های بزرگ نیز در استفاده از قدرت خود همواره بر مبنای تعقل عمل می‌کنند وگرنه قدرت آنها دیرپا نمی‌بود؛ که نمونه خلف آن، زوال قدرت‌های بزرگ آسیا و اروپا در قرن بیستم است. این تعقل عمدتا بر رعایت حریم توازن قوا صورت می‌گیرد و توافق‌های نظامی دو ابرقدرت در قرن بیستم، مؤید این ادعاست. با همه اینها آنچه باعث توجیه جنگ توسط قدرت‌های بزرگ، آن هم با عطف به حقوق بین‌الملل می‌شود، عمدتا اشتباه راهبردی (بلندمدت) سایر ملل و بعضا خطاهای تاکتیکی (موردی و کوتاه‌مدت) آنهاست که به‌واسطه سیاست‌مداران ارتکاب می‌شود. سیاست‌مدارانی که با اصرار بر مواضع اشتباه خود و با فراهم‌کردن بهانه‌هایی تمام‌عیار، کاتالیزور جاه‌طلبی قدرت‌های بزرگ می‌شوند و سرنوشت ملت خویش را به جریان‌های نامعلوم ناشی از توافق قدرت‌ها گره می‌زنند. به یاد بیاوریم که در جنگ خلیج فارس در جو فشارهای داخلی که به دولت ما درباره دخالت در جنگ عراق وارد می‌شده است، جمله‌ای هوشمندانه از شخص اول مملکت بوده که از اوکراینی‌شدن ایران جلوگیری کرده بود؛ جمله‌ای به این مضمون که ما سرنوشت کشور را به دست جریانی نامعلوم نمی‌سپاریم. اکنون نیز جدای از همه مباحث عاطفی و انسان‌دوستانه، جریان اوکراین می‌تواند درس بزرگی برای تمام تصمیم‌گیرندگان کنونی و آینده کشور باشد.
*دانش‌آموخته حقوق بین‌الملل - پژوهشگر گیم تئوری

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.